1६800९४४४५ [2२८1४९1८८० 1८) 2२७8-६४ ॥४॥॥-॥॥४१ 1-८ 3(0)0 01४. (॥५॥४/८॥२5७/१|_ (3२,७२२ 0) 194053 २०7१००. ॥४$७--/॥४] ए॥९0' | ४ 1111 [१७5५६ जव शा व मक्तात्माचासून हपकूरणपलत (५1 09५१1५१! . ()1४1 /1.1२५11 १ 1.101२.॥1॥११ ३ तै)) २९) २९ धरू, | / | 184 १९ ((५५1॥(/॥॥॥ /९() ग ४५5 ९5| १111001 वाक यै ५21) - , गु व ॥।. - 11० १ तरत व्म्किपीसन ४ ७२प९श. ळर भै ॥। १५ 1 11101) ५०७1] |८ ४6 (॥॥1(() (1 01 |)(101॥( [|] (| ॥(९ |कन॑. 11811॥( (1 130]0१ मक्तात्म्याफासुन फमडरेफयत लेसख्वक प्रा. रा. शे. वाळिंबे, एम्‌. ए. बी. टी. एप्रिल १९४७ किमत ५ रु. शः प्रकाशक--गणेश नारायण जोशी श्रीकृष्ण गोपाळ आणि कंपनी, ३९४ सदाशिव, पुणें २ मुद्रक---जनार्देन गणेश जोली, जनार्दन सदाशिव लिमिटेडचा प्रेस, ३९४ सदारिव, पुणें २, अल्शधाशण ती 70९00 7 ----*५----->>-- -----पप-कसॅ-- -दटटाशशश0”0 टीकाकारांस पाचारण महाराष्ट्रांतील प्रसिद्ध कादंबरीकार श्री. ग. व्यं. माडखोलकर यांच्या सर्व कादंबऱ्यांचे सटीक विवेचन मीं प्रस्तुत प्रबंधांत केलें आहे. ' साहि- त्याचा घरवतारा ' या. मूल्यविषयक पुस्तकांत जीं वाढडय़यीन मृल्यें मीं प्रमाण मानिलीं आहेत य्यांचा निश्ष मीं माडखोलकरांच्या कादंबऱ्यांना लाविला आहे. त्याचप्रमाणें : वाड्ययीन टीका ? या पुस्तकांत टीकेच्या ज्या तत्त्वांना व पद्धतींना मी मान्यता दिलेली आहे त्या तत्वांचा व पद्धतींचा यथोचित उपयोग मों या ठिकाणीं केळा आहे. वाड्यवीन टीका ही केवळ ऐतिहासिक, केवळ तोलनिक, केवळ चरित्रात्मक, केवळ रसास्वादक अथवा केवळ निणांयक अशी ऐकांतिक स्वख्याची असं नये; आणि नबीन टीकाकारांनी विविध टीकापद्धतींचा समन्वय करण्याचा प्रयत्न करावा असें माझे स्पष्ट मत आहे. त्याचप्रमार्णे अनेक संप्रदायांचें ज्ञान प्रास करून घेऊन टीकाकारांनी आपला दृष्टिकोन विशाल व व्यापक करावा असें मला वाटतें. केवळ रसग्रहण करणारी टीका कलाकृतीचे मूल्यमापन करण्यास व निर्णय देण्यास बिचकते. आणि केवळ निर्णायक टीका कला- कृतीचें रसग्रहण करण्यास असमथे ठरते. तात्पर्य, टीका केवळ रसग्रहणा- त्मक असुं नये किंबा केवळ निर्णायकहि असं नये. तिनें योग्य त्या ठिऊार्णी रसास्वाद रसिकतेने घ्यावा ब प्रसंगीं मुल्यपरंपरेवर आधारलेला निर्णयहि द्यावा. प्रशासनीय गोष्टींची तिनें सह्दयतेनें सभुचित प्रशसा करावी व आक्षे- पाहे गोष्टींवर साधार प्रद्वारहि करावे आणि कलाकृतीर्चे - अथवा ळेबकाचें माहात्म्य कोणत्या प्रतीचे आहे हें ठरवितांना मुळींच कचरू नये, कला- कृतीचे अथवा लेखकाचे माहात्म्य ठरवितांना कलात्मक ( ४150८ ) निकषांचा जसा उपयोग करावयास पाहिजे तसाच कलावाह्य (101- १0151८) निकषांचाहि उपयोग करावयास पाहिजे असें मला निश्चयाने वाटतें, ५ तटस्थपणा ' (वाञऊ(225(2000559) हा टीकेचा महत्त्वाचा गुण आहे असे मध्यू आनोंल्ड मानतो. हा गुण संपूर्णपणे अंगीं बाणणें (२) अराक्य असलें तरी त्याबाबतीत थोडासा प्रयत्न मी केलेला आहे असें दिसून येईल. कलाकृतींतील रसाचे व गुणांचें ग्रहण करतां यावें ब तिच्यां- तील आक्षेपार्ह भागावर टीका करतां यावी हा याचा उद्देश होय, आणि यामुळेच माडखोलकरांच्या कारदंबऱ्य़ातील प्रशसनीय गोष्टींची मी यथोचित प्रशंसा केली आहे व आक्षेपार्ह गोष्टींवर काहीं ठिकाणीं सोम्य व कांही ठिकाणीं प्रवर टीका केली आहे, पण ही टीका कोठेंहि भरपूर आघारा- बार्‍चून केलेली नसल्यामुळें कोणासहि बिचकण्यारचें कारण नाही. प्रस्तुत प्रबंघात माडखोलकरांच्या प्रत्येक कादंबरीचे स्वतंत्रपणें विवेचन केळेलें असल्यामुळें प्रत्येक प्रकरण स्वतंत्र ब स्वयंपूर्ण भाहे. पण, हें विवेचन कालानुक्रमानें केलेलें असल्यामुळें त्यांत एक प्रकारची सूत्र- बद्धताहि आहे असें दिसून येईल, यायोगे माडखोलकरांच्या कळेचा अथवा विचारांचा विकास कसा होत गेला आहे व तत्कालीन विविध घटनांचा त्यांनीं कसा परामश घेतला आहे हें समजण्यास मदत होईल. सर्व कादंबऱ्यांचे सटीक विवेचन संपल्यानंतर त्याच्यात ज्या स्त्रियांची चित्रे माडखोलकरांनी रंगविलीं आहेत त्यांच्या भावनांचे, विकाराचे व विचारांचे भरपूर विशेषण एका स्वतंत्र प्रकरणांत केलें आहे, आणि शेवटीं ८ कलश्रृति ' या ५४ पृष्ठांच्या प्रकरणांत माडखोलकरांच्या कलेची वैशिष्टय, त्यानीं केळेलीं शंगारिक व कामुक वर्णने, श्री, भेंडे यांनी र्‍या बाबतींत केळेली त्यांची तरफदारी, सामाजिक प्रश्न, त्यांच्या कादंबऱ्यातील राजकारणाचें ख्वरूप इत्यादि विषयांचा साकल्याने व सांगोपांग विचार केला आहे. प्रस्तुत प्रबंघाची ही अशी रूपरेषा आहे. माड खोलकरांच्या कादंजऱ्यांत पात्रांचे काही नमने पुन: पुनः आले आहेत, कांहीं विचारांची ब कल्पनांची अनेक ठिकार्णौ पुनरुक्ति झालेली आहे, एकाच प्रकारच्या राजकीय व इतर चर्चा थोड्या फॉर फरकाने अनेक ठिकाणीं आल्या आहेत. प्रत्येक कादंभरीची मी स्वतंत्रपणें चचा केली असल्यामुळें या विषयांची थोडीशी पुनरुक्ति माझ्याहि विवेचनांत होणें अगदीं अपरिहार्य आहे. गाधीजी ब त्यांचे तत्त्वज्ञान या विषयांबर माडखोळकरांनीं आपल्या अनेक पात्राच्या द्वार्रे अत्यंत प्रवर टीका केळेली आहे. या टीकेचे विश्धे- (३) घण करणें मला अगत्याचे वाटले. आणि हे विछेबण करून माडखोल- करांच्या या टौकापद्धतीवर अगदीं सडेतोडपणें मीहि उलट तितकीच प्रखर टीका केली आहे. पण ही टीका गांधीजींविषयींच्या वैयक्तिक अभिनिवेश्यानें अथवा दुराग्रहानें केळेली नसून अगदीं अपक्षपातीपणानें केली आहे हें येर्थे मुद्दाम नमूद करून ठेवीत आहे. समग्र ग्रंथ न वाचतांच केवळ ऐकीव माहितीवर त्या ग्रथाविषयीं प्रतिकूल ग्रह बनवून एखाद्या वाक्यांत बेकूट निर्णय देण्याची विचित्र लालसा बाळगणारे कांही महाभाग मधून मधून बिहरताना दिसतात. मीं माडखोलकरांवर कडक टीका केली आहे याचा बभ्रा करण्यापूर्वी अशा महाभागानी माझ्या टीकेचे स्वरूप १ तिचीं कारणें याची माहिती अगोदर मुळांतून करून घ्यावी. त्यांच्या सोयीसाठी ही माहिती कोठें मिळेल हे सांगतों. माझी या बाघतींतील भूमिका ९२-९४, १२४-१२६ व २७८-२८० या पृष्ठावर मी अगदी स्पष्टपणे विशद केळी आहे. ही. बाबत विशेष महत्त्वाची असल्यामुळे तिचा येथें मुद्दाम उलळेख केला आहे. त्याचप्रमाणें माडखोलकराच्या कादंबऱ्य़ांत अनेक ठिकाणी आढळणारी उत्तान शुंगारिक व भडक कामुक वर्णने या गोष्टींवरहि मी कडक टीका केली अहि. एतद्विषय माझी भूमिका निःसंदिग्वपणणे मीं ९१, ९२, १७३- १७६, १८३, १८४, २४७-२४९, २५१, २५३१, २५९ या एठावर सबिस्तर मांडली आडे. टीकाकारांनी हीं प्रे सावधान चित्ताने पहावीत, 2:12. असकेछील किंवा अनेतिक भासणाऱ्या वाड्य़यावर टीका करतांना तें बाड्यय निर्माण करणाराचा हेतु ब त्याच्या वाचनाने मनावर होणारा परिणाम या दोन्हीही गोष्टी प्रथम लक्षांत घेतल्या पाहिजेत ” असें स्पष्ट मत खुद्द माडखोलकरांनी ' वाड़ाय आणि नीति ' या आपल्या निञजंधांत मांडले आहे. त्याचप्रमाणें ' उद्बोधन । हं ललितवाड्ययाचें कार्य आहे असा सिद्धांत मंडलेश्वर येथील साहित्यसंमेलनाच्या अध्यक्षस्थानावरून र .----त--:-:३२५-------२-:----:-:2-:२-०----॥॥४॥0/॥॥॥ * माडखोलकरांचें हें मत मला संपूर्णपणे मान्य आहे. ' साहित्याचा घ्रवतारा ? या पुस्तकांत प्र. ११९-१२२ या ठिकाणीं या सिद्धांताचा मीं भरपूर ऊहापोह केला आहे. (४) त्यांनीं मांडला होता, याच सिद्धांतांचा निकष मी माडखोलकरांच्या कादं- अऱ्यांच्या बाबतींत वापरून त्यांचें मुल्यमापन केलें तर त्यांत कांहींहि आक्षे- पाह नाहीं ! ' दुहेरी जीवन ! या कादंबरीची बचा चाळू असतां उपर्यक्त सिद्धांतांपेक्रीं पहिल्या सिद्धांताचा निकष बापरूनच मी माडखोलकरावर टीका केली आहे. यासाठीं १०५-१०९ व २५९ हीं पठे अगत्यपूर्वक पहार्वी, याडखोलकराचे मित्र श्री, भेंडे यांनीं अतिरिक्त दोंगारिक वर्णनांच्या बाजतींत माडखोलकरांची तरफदारी करितां करितां त्यांना भलत्याच एका आपत्ती्ंत न कळत लोटले आहे. श्री. भेंडे यांच्या एतद्विषयक विवेच- नाचा परामश घेतांना मला नाइलाजास्तव मनोविलछेषणाचा बराचसा आधार घ्यावा लागला आहे. २६२ ते २६७ या पृष्ठांवर हे मनोविकळेछेषण आढळेल, हे कलावंताचं मनोविश्छेषण आहे, ' शाप? या कादंबरींतील निणि. कांताचेहि मनोविळछेषण करणें मला भाग पडले, हे ६८ व ६९ या पृष्ठांवर आढळेल. मनोविरेषणशास्त्राचा आपल्याकडे फारसा व्यवासग होत नाहीं ही प्रो. बनहट्टी याची तक्रार रास्त आहे. तो व्यासंग अवश्य व्हावा आणि कादंबऱ्यांतील अथवा नाटकातील पात्रांचे ब खुद ळेखकार्चे सुद्धां कांही मर्यादेपर्यंत मनोविशछेषण करावयास मुळींच हरकत नाहीं असें माझे स्पष्ट मत आहे. येवढ्या विळेप्रणाला कोणीहि विचकू नये. माडखोलकरांवर ज्या ठिकाणीं मी विशेष टीका केली आहे अशीं ठिकाणें सुद्दाम वर उद्धृत केलीं आहेत. या टीकेच्या ओोडीला सहूृदयतेनें व रसि- कतेनें त्यांच्या कृतीतील आस्वाद्य भागाचे रसग्रहण करतांनाहि माझी लेखणी थोडीसुद्धां सडली नाहीं. ' भंगलेलें देऊळ ' हे॑ ३४ पृष्ठांचं सवध प्रकरण ब 'चंदनवाडी' हें २१ एष्ठांचें सबंध प्रकरण हे याचे स्पष्ट पुरावे आहेत. विशेषत: ५४, १९६-२०२, २३१९-२४६ हीं पृष्ठं यासाठो जरूर पहावी. आक्षेपार्ह गोष्टींवर प्रसंगोपात्त प्रसर टीका करणारी माझी ळेखणी प्रशंसनीय गोष्टींची यथायोग्य प्रशांसा करतांना मुळींच संकोच करीत नाहीं इं सिद्ध करण्यासाठीच वरोळ उदाहरणें नमूद केलीं आहेत. चालू युगांतील साहित्याच्या कार्याविषयींचें माझे स्वतःचे सिद्धान्त 'पु. २७५-२७७ याठिकाणी आढळतील, कादंबऱ्यांतील राजकीय ब इतर चर्चाविषयींचीं माझीं मर्ते ए. १७, ८७, ९२, ९३, २८७, २रट८८या (५) ठिकाणी माडळेलीं आहेत. कोणतीं मूल्ये ब कोणते निकष वापरून मी माडखोलकरांच्या कादंबऱ्यांचे विवेचन केळे आहे याविषयीं कोणाच्याहि मनांत संदेह राहूं नये व माझ्य़ा म्हणण्याचा त्याला विपयांस करतां येऊ नये यासाठींच केवळ इतका विस्तार करावा लागला हें अगदीं खरें आहे अतिरिक्त स्तुति हा मराठी टीकेला अलिकडे एक नवीनच रोग जड पहात आहे. * परस्परं भावयन्तः ' असें कांहीं लोक कांहींतरी निमित्त शोधून आपापले नगारे शक्‍य तितक्‍या जोरानें बाजविण्याचा प्रयत्न करीत आहेत, आणि स्नेह्यांस-सोबर्‍यांची आडमाप स्तुति मतलबीपणानें करण्यांत घन्यता मानीत आहेत. केवळ बेफाट स्तुतीला चटावलेल्या अश्या सभ्य ग्रहस्थांपेकीं एखाद्याचे मार्थे आपल्या प्रिय देवतावर टीका झालेली पाहून भमडकण्याचा सभव आहे. सदर सभ्य ग्रहस्थांनीं मी. काय लिहिलें आहे तें प्रथम मुळांतून वाचावें आणि आपली बाजू पक्की आढे अशी खात्री करून घेऊन मगच आपली आयुधे परजावीं. ऱ्हस्व-दीध ब काना मात्रा याच्या चुका, 'व' च्या ऐवजीं 'ब?, विराम- चिन्हांच्या चुका इत्यादि सहज लक्षांत येणारे मुद्रणदोष वाचकांनी सुघारून घ्यावेत अशी त्यांना प्राथना आहे. कांहीं मद्रणदोषाचा येथें मुद्दाम उल्लेख करोत आहे. पु. १९ ओळ १० ' राकीय ? या ऐवजी “ राजकीय ? वाचार्वे; पृ. ७२ ओळ ८ “ कलाविकास ' या ऐवजी “ कलाविलास ? वाचावे; प्र. १४५ ओळ १, ' असलेली ही चळवळ अत्याचारो? हे चार शब्द पुनरुक्‍क्त असल्यामुळें वगळावे, पृ. १७७ ओळ ७, 'अंतदर्शन' याऐवजों ' अंतदशन ! वाचावे; प. १९९ ओळ १५, ' रखमा ' याऐवर्जी ६ येसू , असा शब्द पाहिजे, इंग्रजी अवतरणांत क्वचित्‌ स्पेलिंगची चूक झाली असली तरी ती सहज्ञ लक्षांत येण्यासारखी आह. ह्वा प्रवंध छापण्याची ब तो प्रकारित करण्याची जबाबदारी पत्करून ती पार पाडल्याबद्दल ' जनार्दन सदाशिब लिमिटेड! या प्रकाशनसंस्थेचे आमार मानणें नरूर आहे, पुणे शहर, ॥ वर्षप्रतिपदा, > रा. शे. वाळिंबे २२ माच १९४७ “ अनुक्रमाणिका शण)” ह्या ..“--“--- मुक्‍तात्मा भंगलेलें देऊळ शाप कांता दुहेरी जीबन मुखवटे नवे संसार नागकन्या डाकबंगला चेदनवाडी प्रमद्दरा माडख्बोलकरांच्या कादंबऱ्य़ांतील स्त्रीजीवन फलश्रति पृ्‌ठ र. २९ २२--- ९६ ५ ७--- ७४ ७५ --- ९१४ ९५---१७६ ११०--१रै३ १२४----१४ १४९(५--- १७६ २७७---१८४ १८५---२०५ २०६--4र१रड २१"--२२६ २२७---२९० मकतात्याफासूत फमररेफ्येत १ सुक्‍तात्मा ५ मुक्‍तात्मा ) ही श्री माडखोलकरांची पहिली कादंबरी १९३३ च्या पहिल्या सहामाहीत प्रसिद्ध झाली. यापूर्वी डा. केतकर यांच्या * गोंड- वनांतील प्रियेवदा,, “परागंदा,, “आश्यावादी',, 'गांवसासू, 'ब्राह्मणकन्या' या कादंबऱ्या प्रसिद्ध होऊन गेल्या होत्या. 'कुलाब्याची दांडी”, 'नादूगार?, “दैवैलत?, “अटकेपार? या प्रो, फडके यांच्या कादंबऱ्याहि मराठी वाच- कांच्यापुढे होत्या. डा. केतकरांच्या कादंगऱ्यांतीलळ समाजशास्त्रीय प्रश्नांची विस्तृत चर्चा, प्रो, वामनराव जोशी यांच्या कादंबऱ्यांतील तात्विक चर्चा आणि पराकाष्ठेच्या ललित भाषेने नटलेल्या प्रा, फडके याच्या प्रणयप्रधान कादंबऱ्यांतील “* मदिर ? वातावरण यांचा मराठी बाचकांना हा वेळपर्यंत भरपूर परिचय झालेला होला, अशा या कालखंडांत, टीकाकार म्हणून १९२० च्या सुमारास मराठी वाचकांना परिचित झालेल्या माडखोल- करांनीं आपटी पहिली राजकीय कादंबरो लिहिली ब आपल्या प्रतिभेचा दुसरा पेळू रसिकांच्या दृष्टोत्पत्तीस आणला. दहशतवादी चळवळीच्या प्राथमिक अवर्स्येतील महाराष्ट्रामवील समाज- बादी कार्यकर्त्याच्या कामगिरीचें वर्णन करणें हा या कादबरीचा मुख्य उद्देश आहे, “ आमच्या आरंभींच्या चळवळीचं तुम्ही या कादंबरींत हुबेहूब वर्णन केलं आहे ” हें प्रसिद्ध कम्युनिस्ट कार्यकते श्री. श्री, अ. डांगे यांचें विधान माडखोलकरांनीं “ दोन तपे ? या आपल्या आत्म- चरित्रांत उद्‌घृत केलें आहे, यावरून प्रस्तुत कादंबरीतील मध्यवर्ती विषयाच्या स्वरूपासंमंधीं कांहीं संदेह राहण्याचे कारण नाहीं. दहशतवादी ऱचळवळीमधील घटनांच्या जोडीला ध्येयबादी कार्यकर्त्यांची मोइवशता, सामा- जिक व राजकीय क्षेत्रांत वावरणाऱ्या विविध व्यक्तींच्या स्वभावांतील वैचिव्य २ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्वरेपयेत इत्यादि गोष्टी अर्थातच आहेत. पण, चंद्रशेखर या क्रांतिकारक तरुणाच्या जीवनातील घट्ना हा कादंबरीचा मध्यबिंदु असून इतर छटना पाश्चभूमि म्हणून योजिलेल्या आहेत. जिचा मध्यवती विषय संपूर्णपणे राजकीय आहे व, मुख्य विषयाशी साक्षात्‌ संबद्ध असलेल्या घटनाहि बहुश्ीं राजकीय आहेत अशी ही मराटींतील पहिलीच महत्त्वाची कादंबरी असल्यामुळें तिच्यांतील राज- कारणाचे चिकित्सक दृष्टीनें परीक्षण करणें आवदयरक झालें आहे. हें करीत असताच तिच्यांतील ध्येयवाद व प्रणय याहि गोष्टींचे विळेषण करणें अगत्याचं आहे. कादंजरीच! नायक चेद्रदीखर ध्येयनिष्ठ व करारी क्रांतिवीर आहे. थ्येयनिष्ठा ब करारीपणा या गुणांच्या जोडीलाच बुद्धिमत्ता व साइस हे गुणहि त्याच्या ठायीं विपुल प्रमाणांत आहेत, आपण नायकिणीच्या पोटीं जन्मलो असून पिऱ्याचें नाब आपणाला सांगतां येत नाहीं ही घटना ठाऊक झाल्यापासून उपनिषदांतील सव्यकाम प्रमाणें तो आपली जन्मकथा दड- विण्याची यत्किचित्‌ खटपट करीत नाहीं, सत्याचा उच्चार करण्याच्या बाबतींत जो निभयपणा तो दाखवितो तोच निर्भयपणा कालेजांत सर दीना- नाथ याच्या तुकारामावरीळ इंग्रजी व्याख्यानाच्या प्रसंगीं तो दाखवितो. तुकारामाविषर्यींचें व्याख्यान तुकारामाच्या मातृभाष्रेदच झालें पाहिजे असा आग्रह धरून ती सभा उघळून लावाबवयासहि तो कमी करीत न' ही. त्याचा आत्मविश्वास जबर असून स्वामिमानहि धारदार आहे. मोहाच्या आहारीं न जाण्यासाठी वृत्तःचा जो कणखरपणा लागतो तोहि त्याच्या ठिकाणी आहे. पुरती मिसरूडसुद्धां ज्याला अजून फुटली नाहीं अशा या ज्वल- जहाल दहदतदादी नायकाच्या ' टपोऱ्या, निळएर ? डोळ्यांत ' आत्मप्रत्य- याचें इतकें उद्दाम तेज होतें की, गगनाचा मेद करणाऱ्या उत्तेंग दोलाग्रांचा नीलिमा पाहून जमा घाक वाटावा, तशा तऱ्हेचा वचक त्याची दृष्टभेट होताच मनांत उत्पन्न होत असे. ! (पृ. १०७) अजा या नायकाचे व केशवचे प्रेम राब्दातीत होतें. दोघांच्या बयांत तीन च,२ वर्षाचेंच अंतर होतें. केशबची आई पार्वती स्वभझाववैषम्यामुळें पतीच्या जीबनाशीं केव्हाहि समरस होऊ शकली नाहीं, तिच्या जीवनाचा, मुक्‍तात्मा .4 तिच्या आकांक्षांचा, तिच्या अमिरुचींचा अगदीं कोंडमारा झाला होता. असा कोंडमारा निदान आपल्या मलाचा तरी होऊ नये अशी तिची तळमळ. होती, केशवच्या बुद्धीला 'घर' नाहीं आणि कोणत्याहि प्रबळ कल्पनेची छाप त्याच्यावर सहन पडते हें तिनें ओळखले असल्यामुळें ती त्याठा म्हणते, ६ स्वतःच्या आयुष्याला इच्छेस येईल तसं वळण लावण्यांचा आम्हा बाय- कांना नसलेला हक्क तुम्हां पुर्षांना आहे...... आपला आवडता व्यव- साय करण्यांत जरी अपेश आल तरी पत्करळं, त्या अपेशात सुद्धां हृद- याच्या हांकेला ओ दिल्याच-स्वतःच्या बुद्धीने दाखविलेल्या ध्येयाला अनुसरल्याचे समाघान असतं......खत:च्या मनाला तळमळत ठेवून अन्‌ बुद्धीच्या संवेदनांना दाबून टाकून केलेल्या व्यवसायांत यश मिळालं, तरी त्यांत सुख नाहीं,-त्यांत आत्मविकासाचा आनद नाहीं. ” शिक्षणाच्या निमित्ताने केशव मुंबईस आपले काका भगवंतराव यांच्याकडे रह्दात असतो, ललिता ही भगवंतरावांची मुलगी, स्वाभाविकच त्या दोघांचें अत्यंत निकट साहचर्य आहे. पण दोघांचे स्वभाव मात्र अत्यंत भिन्न आहेत. विचा आनंदी आणि प्रेमळ स्वभाव पाहून ती ' सुखलोलुप ' आहे असे केशवला वाटे, तिचा स्वभाव केशवप्रमाणं ध्येयांत रंगून लाणारा नव्हता. ती पराकाष्ठेची ' स्वामिमुख ? होती, या भावंडांत चालणारे बौद्धिक वाद मात्र चकित करून सोडणारे आहेत. सोळा वर्षांच्या आंतजाहेर असलेली हीं मुलें स््रीजातीचा प्रभाव, स्रीसोंदर्याचें मभ इत्यादि विषयावर खरोखरो एखाद्या पडिताप्रमाणें प्रव- चचन करितात हें पाहून आपल्या हीन बुद्धीची वाचकाला कीव करावीशी वाटल्यास कांहीं नवल नाहीं. ' निदोषदशना कन्यका ? हें जीमूतवाहनाचें सूत्र ललितेला विशद करून सांगण[रा केशव कीट्सच्या सानेटमधील अबतरणें देतो. उलट, ठलिताहि ताबे, वडंस्न्र्थ इत्यादींच्या काव्यात अगदीं मुरलेली दिसते. कलेचे प्रयोजन व कलावंताचे ध्येय या विषयाबरहि ती. एक विद्वत्ताप्रचर व्याख्यान देते. (प्र, ५८ ) तिचें म्हणणें असें कीं, मानवी जीवित हे आधींच दुःखमय असल्यामुळें कवींनी त्या दुःखाचा भार इलका करावयास पाहिजे. या अपूण जगाला पूृणता देण्यासाटींच कलावंताचा अवतार असतो असें तिचें मत आहे. केशव ध्येयवादी आहे, र) मुक्‍्तात्म्यापासून प्रमद्ठरपयत त्याचें जीवन ' विचारमय ' आहे. यामुळें ललितेचे कलाविषयक विचार त्याला मान्य नाद्दींत, * आयुष्य हें केवळ पुनवेचें चादणें नव्हे' असं त्याला वाटते. “ आयुष्य हे कितीतरी बरिकर आणि भौषण आहे? याची त्याला जाणीव आहे, वाडायसेवक होण्याचें ध्येय इतरांनीं त्याच्यापुढे ठेविलें होतें. पण त्या ध्येयावरील त्याचा विश्वास उडू लागला आहे, नुसत्या वाडायसेवेनें देशाभिमानी मनुष्याचे समाधान होणें शक्‍य नाहीं अशी खात्री झाल्यामुळें * चंद्रहोखर जात आहे त्या मार्गाने ' जाण्याचं विचार त्याच्या मनांत येतात. ललितेची मेत्रीण सुमति सफ्रेजेट आहे, स्त्रियांचा दर्जा सुधारून त्या सर्वच बाबतींत पुरुषांच्या बरोबरीला यावयास पाहिजेत असा तिन्ना आग्रह आहे. ललितेच्या सुखलोलुपतेमुळे स्वतःचे ध्येयवादी विचार तिच्यानवळ व्यक्त करावयास केशव भीत असे, पण ललितेचें मात्र केशववर प्रेम असतें. तिचें त्याच्यावर जें प्रेम आहे त्याचें स्वरूप मात्र अलोकिक आहे, केवळ भाऊ म्हणून किंबा केवळ प्रियकर म्हणून तो तिला आवडतो असें नव्हे. द्रोपदीला जता श्रीकृष्ण प्रिय होता तसा तो तिला प्रिय वाटतो. ५ एखाद्या तरुणाला प्रियकर न मानतांहि त्याच्यावर अगदीं निराळ्या प्रकारचे उत्कट प्रेम करणं स्त्रीला अशक्य आहे कां!” असा तिचा सवाल आहे. प्रियकराविषयी ज्या भावना मनांत उत्पन्न व्हाव्या लागतात तसल्या भावना केशवविषयी आपल्या मनांत केव्हांहि आल्या नाहींत अशी ती ग्वाही देत आहे. (ए. ६५) केशवचे मन हळुहळू सुमतीकडे ओढ घेऊं लागते. मग मात्र केशव 'आपल्याला अंतरला असें वाटून ललिता खित्न होऊं लागते. यावर सुमति पतिला पुरुषांना स्त्रियांकडून बौद्धिक प्रेमाची अपेक्षा असते या बिषयावर एक प्रवचन ऐकविते. केशवच्या बोद्धिक जीबनाशीं ललितेचा काडी- इतकाहि संत्रंध नाहीं, असेल तर विरोधच आहे असें सुमतीरचें म्हणणें आहे. केशवचे मन सुमतीकडे आकृष्ट झालें याबद्दल ललितेला बाईट वाटलं तर त्यांत विदोष कांही नाहीं. पण नवल असें कीं, केशवळा सद्रशेखरचें आकषण फार आहे याचेंहि तिला पुढें वेषम्य वाटूं ढागतें. मुक्‍्तात्मा ५ ६ आमच्या प्रेमांत तिसरें कोणीहि वांटेकरी झालेलं मला सहन होणार नाहीं” असें ती म्हणते. पण ' प्रेमविषयाचा पदोपदी ताबा) मागणारे ललितेचें हें प्रेम सुमतीला पसंत नाहीं. प्रेमविषयाच्या सुखांत स्वतःचें सुख पाह- ण्याची ज्याची तयारी असेल तेंच खरें प्रेम अशी तिची प्रेमाची व्याख्या आहे. : प्रबोधन ! कचेरींतील अड्डा नानासाहेब हे ' प्रबोधन ) या मासिकाचे व ' प्रागतिक * या सामा- हिकाचे चाळक. ' गिरगांबांतील गावठी नॉर्थक्रिक ' अशी यांची ख्याति होती. केशवचे काका भगवंतराव हे ' प्रागतिका 'चे संपादक होते. नानासाहेबांचीं मर्ते सर्वच बाजतींत प्रतिगामी असून ते संघिताधु होते. उलट भगवंतरावांची भूमिका विचारवंताची आणि प्रगतिशील होती समानसत्तावादावर त्यांचा विश्वास असून टालस्टाय व काठ माक्स यांच्या अध्ययनाधुळे हिंदी राजकारणांतील प्राय; कोणत्याच पक्षाविषयीं त्याना आपलेपणा राहिला नव्हता. नानासाहेब पूर्णपणे स्वार्था होते; उलट भगवंतराव ध्येयबादी होते. या वतमानपत्राच्या कचेरींत नित्य जमणाऱ्या मंडळींपेक्री प्रो. राळे रावसाहेब भुजंगराव देशमुख, भिषग्भास्कर शास्त्रीबुवा, बबनराव इत्यादि मंडळी प्रमुख होती. वर्गात शिकवतांना मुद्दाम विषयांतर करून प्रचलित राजकारणावर व्य ख्यान झोडण्याची प्रो, राळे यांना खोड होती. नेम स्तांच्या राजकारणाची तरफदारी करून ते राष्ट्रीय ब क्रांतिबादी पुढाऱ्यांना सडकून शिव्या देत. रावसाहेब हे सी. आय. डी. अधिकारी होते देशभक्तीचा बाह्यात्कारी देखावा करण्यांत ते मोठे तरबेज होते. यासाठीं इतिहाससंशोधन, पोबाडेगायन इत्यादि युक्त्या ते योजीत असत. ' क्रांति- कारकांच्या पोटांत शिरून त्यांचीं आतडीं बाहेर काढणारा पाताळयंत्री अधि- कारी ? असा त्यांचा लौकिक होता, त्यांची वाणी रसाळ असून लेखणी वक्‍्तृत्वपू्णे ' होती. सर्वे प्रकारच्या नाटकी ढंगांत ते तरबेज होते नोकरीत असतांनासुद्धां ते स्वतःला देशामिमानी म्हणवीत असत. या अभिमानाच्या प्रद्शनाच्या जोरावरच त्यांनीं महाराष्ट्रातल्या क्रांतिकारकांच्या ड्‌ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्ठरेपयंत गोटांत प्रवेश मिळवून अनेक धाडसी तरुणांना काळें पाणी दाखविलें असा प्रवाद होता. बबनराव हे मुंबईतील एक विख्यात कलमबहादर होते. कोणत्याहि गोष्टीतील दोष तेवढेच नेमके हुडकून काढावयाचे असा त्यांचा स्वमाव होता. जगांतली कोणतीहि गोष्ट ( अर्थात स्वतः शिवाय ) त्याना कधीं आदरणीय वाटली नाहीं. कंड्या आणि कुचाळ्या त्यांच्या खिशांत नेहमी मरलेल्या असत, या गांवगप्पांचा मसाला आपल्या लेखांत भरून थोर लोकाची बदनामी व.रावय़ास त्याना कसलीदि दोका वाटत नसे. असा ह्या मारेकरी पत्रकार ' प्रबोधन ' कचेरीतील अडुथांत नित्य नवीन बातमी गरारयंत्रावरून मिळवून आणन तिचा प्रसार करीत असे, ६ प्रथोधन ' कचेरीतील हा शनिवारचा अड्डा विशेष गाजलेला होता. त्यांतील सदस्यांचा सामान्यवम असा कीं, “ ते सारेच या दोषपूर्ण जगावर कोणत्या ना कोणत्या तरी कारणानें नाराज झालेले ब म्हणून इतराना शिव्या देण्याची प्रत्येक पर्वणी साघधावयाला उत्सुक असे होते. गांवठी मादाम द स्ताअल ८ प्रबोधन ? अडुचांतील बहुतेक साऱ्या बह्ली प्रेमाबाईच्या घरच्या अडुद्यांतहि जमत असत. प्रेमाबाई ऊफ प्रमिलाबाईे 'एक और बाई होती बालपणीच वैधव्य आल्यानंतर रावसाहेब देशमुखांच्या कृपेनें तिला शाळाखार्‍यांत ' आरोग्यनिरीक्षिकरे 'ची जागा मिळते. यामुळें इतरांपेक्षा रावसाहेबांची तिच्याशी विशोषच सलगी असल्यास कांही नवल नाहीं, ही बाई कोण आहे! संभावित आणि उंची वेदय़ा! हिच्याकडे हे सारे लोक कशासाठी जमतात? प्रो, राळे वब शास्त्रीबुवा तिच्याविषयी आपसांत ठोगारिक व चाबट उदगार अनेक वेळां काढतात. रावसाहेब तर इतर सारे लोक निघून गेल्यावर एकांतांत तिच्याशी शारीरिक लगटसुद्धां करतात. ते तिला लाडिकपणें एकेरी हाक मारतात आणि ती त्याना मोठ्या प्रेमाने जेवावयाला वाढते. पण अशी ही ' प्रेमळ ' ललना कोणाशींहि लम्न करावयात मात्र ऱ्तयार होत नाही. ' जग ही निव्वळ भोगभमि ' असून “ ते भोग जितके बिविध आणि उद्च तितर्के जीवन व्यापक आणि आनंदमय ' असें तिचें मुक्‍तात्मा फ़ तत्त्वज्ञान होतें. आणि म्हणून, प्रत्येक संघीचा मोठ्या धूर्तपणे उपयोग करून घेऊन ' संपाराला गोडी आणणाऱ्या शास्त्रात आणि कलांत ती मनस्विनी हळुहळु पारंगत झाली होती.' या “ मनस्विनी ? ने एक नाटक देखील लिहिले होते; आणि या नाटकाने म्हणे तिला मोठी प्रतिष्ठा मिळून ती ' विद्वानाचें विश्रेमत्थान डोऊन बसळी होती, नुतती साहित्यसेवा करून थावली तर ती कडावती कसली १ एखादा रसिक “ साहित्यिक तिला ' अनित्रध प्रणयाच्या लता कुंजापर्यंत सानुनय खेळवीत नेण्यासहि कमी करीत नसे, ही “प्रथुजघना अनेकांना खेळवीत असे हें खरें असले तरी कोणताहि खेळ तिनें अंगलट मात्र येऊ दिला नाहीं. स्वतःच्या तारुण्याला झळ लागेल अता प्रसंग ती भझोठळ्या कटाक्षाने टाळीत असे. अशी मोठी इरसाल आणि छटेळ बाई आहे ही. प्रो, राळे तिला मोठ्या प्रेमानें ' मादाम द स्ताअल ? म्हणत असत. हें पात्र स्वरोखरी एत- शहेशीय दिसत नाहीं. एखाद्या फ्रेंच कादंबरीतून अथवा नाटकांतून ते उसने खचेतलें असावें किंवा प्रत्यक्ष मादाम द स्ताअल या प्रसिद्ध बाईची सुद्धां ही नक्कल असावी असा दाट बह्दीम येतो. ही कलावती प्रो. राळे इत्यादि महानुभावांबरोबर जहूच्या “ तालीवनममर ' समुद्रतीरावर जाते, सिने- मालासुद्धा जाते. तिच्या दिवाणखान्यार्चे वणन करतांना पूवोक्त कलम- बहाद्दर बबनराव मोठ्या रसिकतेने म्हणतो, “ तुमचा हा दिवाणखाना म्हणजे फ्रान्समघलं सळून समजतो आम्ही, प्रेमाबाई ! ” ही व्यक्ति फ्रेंच कादंबरींतून घेतली असावी या शकेला या वाक्याने दुजोराच मिळतो, सवोना खेळवून त्या खेळाची झळ स्वत:ला लाग न देणाऱ्या या प्रेम- छेला चंद्रशोखरविषयीं मात्र विशेष आकषण वाट लागते. त्याची इकिकत कळल्यापासून त्याला मेटावयाची तिला मोठी उत्लुकता लागून राहते. फ्रच ' सळून ' मध्ये चंद्रशखर अखेर प्रेमा चंद्रहेखरला बोलावणे पाठवतेच. चंद्ररोखर एकटाच तिच्या घरीं जातो. त्याला बऱ्याच गोष्टी विचारावयाच्या योजिल्या होत्या इिनें, ती त्याच्याशीं अत्यंत मोकळेपणाने बोलते, ' सुखविलासाच्या तलम, ८ मुक्तात्म्यापासून प्रमदरपर्यंत खरतारी आभरणाखालीं' दडवून ठेविलेलीं “भम हृदयाचीं शकले! ती त्याला उघडी करून दाखविते; व शेवटीं तर त्याच्या समाजवादी चळवळींत सह- कार्य करण्याची तयारी ती दाखविते, त्याच्या गुणांचे आकषंण ती स्पष्टपणे कबृल करते. “' तुम्ही जर मला आपली सहकारी होण्याची संधी द्याल, तर माझ्या आयुष्याला थोडीतरी टवटवी येईल ” अशी अजीजी करून ती चचटकन त्याचा हात घरते व त्याच्या प्रेमाची याचना करते. तो तिचें सहकार्य घेण्याचें कबल करतो; पण उलट तिला प्रेम देण्याचें मात्र नाकारतो. आईशिदाय दुसऱ्या कोणत्याहि स्त्रीवर प्रेम न करण्याचा स्वतःचा निश्चय त्यानें बोलून दाखविताच ती त्याच्या जनाट मतांवर सड- कून टीका करते. त्याच्यावरील स्वतःच्या प्रेमाची महती त्याला पटवून देण्याची ती धडपड करते. तो यानेंहि द्रवत नाहीं असं दिसून आल्यावर कामगारांत जाऊन त्यांच्यांत चळवळ करण्याची ती त्यारी दाखविते; आणि अखेर अगदीं कळवळून विचारते, “तुम्ही जें सोशलिझमचें अभ्यास- मंडळ काढलंय, त्यांत मला कां घेत नाहीं £'” तें स्त्रियांसाठी नाहीं असें म्हणून चंद्रशेखर तिच्या शेवटच्या आशेचाहि चक्काचूर करून टाकतो. ध्येयवादाचा येळकोट पण प्रेमाबाईसारख्या विलासिनीने इतर कोणाच्याहि वांख्याला येऊ न दिलेलें स्वतःचे प्रेम स्वेच्छेने भरपण केलें असतांहि तें मोठ्या संयमाने व धीराने ढाथाडणारा कणखर वत्तीचा चंद्रशेखर लत्रीच्याच मोहांत गुरफटून कतेव्यापासून च्युत होतो व त्यामुळें अनथ ओढवून घेतो. माडखोलकरांनी आपल्या राजकारणी कादंबऱ्यांत क्रांतिवादी संप्रदायांत सामील झालेले जे पुरुष दाखविळे आहेत त्यांपेकी बहुतेक स्त्रीच्या मोहामुळें आपली ध्येयनिष्ठा कांहींकाळ तरी बिसरतात ब त्यामुळें क्रांतीच्या कायात आपणच विश्न उत्पन्न करतात असें दिसून येईल, चंद्रशेखर हा पराकाष्ठेचा करारी व कण- खर मनोवृत्तीचा आहे, त्याचें सारें आयुष्य क्रांतीची उठावणी करण्याच्या तळमळीने भरलेले आहे. स्वतःबरील जबाबदारी ओळखण्याइतपत तो विचारी व बुद्धिप्रचान आहे. पण, “ बिकारवशता ही बुद्धीच्या दुबलतेची द्योतक असते? असं नेहमीं म्हणणारा हा ध्येयवादी नायक अगदीं मोक्याच्या मुक्‍्तात्मा ९. प्रसंगींच आपण काय करीत आहें हे विसरतो ब स्वतःच्या ध्येयषादी जीवनाशी अगदीं विसंगत असें कृत्य करून स्त्रीचा मोहृ हा ध्येयवादी झाणखाचा शाप होय हे सिद्ध करतो. ग्रेमाबाईच्या प्रेमोपायनाचा अव्हेर केल्यानंतर थोड्याच दिवसांनीं ललिता वब चंद्रशेखर यांचा परिचय वाढत जातो. तिच्या आजारात तो तिची चौकशी करण्याकरितां येऊं लागतो. तिला बरें वाटावें म्हणून तिच्याशीं तो खूप गप्पाहि मारीत बसे. 'त्याचें तें उल्हासयुक्त सानिध्य? तिला उत्तजित करी. ललिता प्रथम कॉळिजमर्ध्ये नाते त्याच दिवशीं ती थुन्हा आजारी पडते. तिला भेटावयास जावें अशी चेद्ररोखरची इच्छा असते. पण प्रख्यात क्रांतिकारक वीरेंद्र चक्रवर्तीच्या गुप्त आगमनाची तयारी करण्यासाठीं सहकाऱ्यांची तांतडीची सभा बोलावणें जरूर होतें. ही सभा बोलावली तर ललितेकडे जातां येणार नाहीं असा पेंचप्रसंग निर्माण होतो. परंतु ललितेचा मोह बलवत्तर होतो ब सभा पुढें ढकलण्याबद्दळ सहकाऱ्यांना पत्र लिहून हा कठोर निश्चयाचा ध्येयनिष्ठ क्रांतिकारक तिच्या ५ समाचारासाठीं ' जातो. आपल्या समाजवादी चळवळींत स्त्रियांच्या सहकार्याची फार जरूर आहे असें म्हणून तो ललितेच्या सहकार्याची याचना करितो. गेल्या सहा महिन्यांत चेद्ररोखर ललितेच्या सांनिध्यांत इतका आला होता कीं, त्याच्या गुणांची तिच्यावर मोहनी बसली व आदर उत्पन्न झाला आणि अखेर त्या आदराची परिणति स्नेहभावांत झाली, पण त्याच्या म्हणण्याप्रमाणे सहकाय देण्याचें मात्र मी कबूल करीत नाहीं. “ देशोन्नतीबद्दलचीं तुमचीं मतं अन्‌ देशसेवेच्या तुमच्या कल्पना भयंकर आहेत :--आमच्याठारख्या सामान्य माणसांनीं त्या मार्गानं न जाणंच चागलं ” असें कारण ती सागते. वास्तविक, आपला मोह त्याच्या कार्याच्या आड येऊं नये असा तिचा हा नकार देण्यांत हेतु होता. आणि असें ती पुढें सुमतीजवळ कबूलहि करते. सहकाऱ्यांची सभा तहकूब करून चंद्रशोखर ललितेकडे जातो याचा पक घोर परिणाम होतो. त्याच्या निणयाबद्दल पूर्ण नाखुषी दर्शविणारे पत्र त्याच्या सहकाऱ्याकडून येतें. हें पत्र चंद्रोशर घाईघाईने वाचून टेबलावर टू मुक्‍तात्म्यापासून प्रमदरेपर्यत उघर्डेच टाकून देतो व तें दुसऱ्या दिवशीं नेमके सी. आय. डी. राव- साहेबांच्या हातांत पडतें. एवढें महत्त्वाचें पत्र रावसाहेबाच्या हातांत गेलें हे॑कळल्याबरोबर चंद्रशेखर गागरतो, ललितेकडे जाण्याच्या मोहामुळेंच हा सारा अनथे झाला हें त्याला कळून चुकते. खरीप्रेम आपल्याला वज्य आहे असें पंधराच दिवसांपूवा त्यानें प्रमाला मोठ्या दिमाखानें सांगितलें होतें. तो त्याचा दिमाख धुळीला मिळाला, आणि त्याला तीत्न पश्चात्ताप झाला आपल्या प्रमादाबद्दल. चोरीला गेलेल्या त्या गुप्त पत्रामुळे वीरेंद्राच्या आगमनाची हकिकत फुटली आणि तिला व्तमानपत्रांतहि प्रसिद्धि मिळाली, पुन्हा त्याला प्रेमावाहईची आठवण होते. तिच्या प्रेमाचा त्यानें अव्हेर केला होता तरी आतां तें पत्र रावसाहेबांकडून युक्तीने हस्तगत करण्याचें काम तो तिच्या- वर सोंगवितो; आणि तीतुद्धां शक्‍य तें करण्याचें ताबडतोब वचन देते. मोठ्या लाडिकपणानें ती राबसाहेघांजवळ बोलणें काढते, पण इरसाल नाटकी रावसाहेब तिला दाद लाग देत नाहींत, कातर दिलाचा क्रांतिकारक चंद्रशेखर ललितेच्या मोहांत गुरफटत असतांच केशव व सुमति यांचीहि सलगी बाढत जाते. या सलगीचें पर्यवसान दुसरें काय होणार! व्हावयाचे तेंच होतें. ती दोघे फिरावयास गेलीं असतां जोराचा वारा येऊन तिची छत्री उडून जाऊं लागते. ती घरण्याच्या निमित्ताने तो सुमती- लाच घट्ट घरतो आणि तिर्चे एकदम चेबन घेतो. ती अगदीं सुन्न आणि बेभान होऊन गेली. केशवहि लगेच वरमला, त्यांच्यांत संकोच उत्पन्न झाला, होऊं नये ती गोष्ट झाली असें दोघांनाहि वाटलें, झालेल्या या प्रकाराबद्दल चंद्ररोखर केशवची खूप कानउघाडणी करतो. ध्येयवादी माणसाने फार जबाबदारीने वागावयास पाहिजे असें तो त्याला बजावतो. केशवला भलत्याच वेळी प्रणयचेष्टा सुचाव्यात याबद्दल त्याला फार संताप आला आहे. ' ज्याचं जीवित विशिष्ट ध्येयाला बाहि- लेल आहे, त्यानें एकांताची पहिली संधि लाभतांच विकारवबश होऊन मुक्‍तात्मा ११ झोहाला बळी पडावं ' ही कल्पनाच त्याला सहन होत नाहीं, ध्येयवादी माणसाने टिळकाप्रमाणें ' सर्व मोह्ांपासून अलिप्त ' रहाबयास पाहिजे असें तो म्हणतो. त्याचे हे प्रवचन ऐकून कच्च्या दिलाचा केशव विरघ- ळतो, त्याला तीव्र पश्चाताप होतो, त्याला आपल्या वतंनाची लाज वाटूं छागते; व ता चद्रशेखरळा म्हणतो, “ तुझ्य़ाइतका मी कणखर नाहीं. थ्येयनिष्ठेमुळे तुझ्या वृत्तीत आलला कठोरपणा माझ्या ठिकाणीं नाहीं, म्हणून, माझ्या हातून जर अशी एखादी चूक कधीं काळीं घडली, तर तवढ्यामुळे आपल्या या धाकट्या मावाबिषयीं आपलं मन विढून देऊं नकोस. सुमतीकडूनहि ललितेला सारी हकेकत कळल्यावर तासुद्धां केशवच्या दुचळ्या मनांची आणि ठिसूळ स्वबमावाची हेटाळणी करते ब असल्या & कातर दिलांच्या माणसाला ' स्वतःचा सहकारी निवडण्यांत चंद्रशेष्रनें मोठीच चूक केली असें म्हणते, ७७ ९५ २ (९ €*२ मादामन कळली कामगिरी रावसाहेबांच्या ताब्यांत गेळेलें पत्र काढून घेणें जरी प्रेमाबाईला जमले नाहीं तरी ती दुसरी एक महत्वाची कामगिरी करते. रावसाहेब रात्रीं जेवाबयास राहिले असतां त्यांच्या कोटाच्या खिश्यांत असलेलें चंद्रशेखर- बरील वारंट ती पाहते. तो दुसऱ्या दिवशींच पकडला जाणार हें कळल्या- बरोबर ती लगेच धोका पत्करून मध्यरात्री त्याच्या घरीं नाते व त्याला सावध करते. चेद्ररोस्वरवर वारंट निघालेले असतां व त्याचें गुसत पत्र पोलिसांच्या ताब्यात असतां त्याच्या घरावर कडक टेहेळणी असू नये ही गोष्ट कादंजरींत म्हणूनच शक्‍य आहे. दुसऱ्या दिवशीं ज्याला पकडावयाचें त्याच्या घरीं आदल्या दिवशीं मध्यरात्री खुद्द रावसाहेबाचे प्रेमपात्र जातें ब पोलिसांना तें मुळींच कळत नाही हे मोठेंच अजब प्रकरण आहे. प्रमिला त्याच्या खोलींत जाते तेव्हां त्याच्या टेबलावर पिस्तूल पडलेले होतें. असल्या भयंकर परिस्थितींत टेबलावर पिस्तूल उघडे ठेवणाऱ्या क्रांतिकारकांची धन्य आहे ! आपलें अत्यंत महच्वारचें गुस पत्र रावसाहेबांच्या हातांत पडलें १२ मुक्‍्तात्म्यापासून प्रमद्दरेपयत असून पोलिस केव्हांहि आपल्या घरीं येतीळ हें त्याला कळे नये काय ? हा निभयपणा कीं मूखपणा ! तें कांहीं असलें तरी प्रेमाबाईकडून कळलेल्या माहितीमुळे चंद्रशेखर फरारी होतो. परळला एका मजुराच्या खोलींत वेषांतर करून तो राहतो. परंतु आपले कांहीं सहकारी ब खुद्द केशव अरटर्केत पडल्याचे कळतांच, आपल्या मित्रांचा बळी देऊन आपण स्वतंत्र राहण्यात कांही अर्थ नाहीं असे वाटून तो स्वतःच पोलिसांच्या स्वाधीन होतो. केशव पुराव्याच्या अभावीं सटतो, पण चंद्ररोखरला मात्र पांच वर्षोची शिक्षा होते! या कादबरींतील राजकारण ५ आमच्या आरंभोंच्या चळवळीचं तुम्ही या कादंबरींत हुबेहुब वर्णन केल आहे? असें श्री. डांगे यानीं प्रस्तुत कादंबरीबद्दल दिलेल्या प्रशस्ति- पत्रकांतील विधान परमा्थाने खरे आहे असें मानलें तर समाजवादी, किंवा अधिक यथाथंतेने बोलावयाचें झाल्यास, ददृशतवादी क्रांतिकारकांच्या प्राथमिक चळवळींतील अनेक वैगुण्ये स्पष्टपणे दिस॑ लागतात, या कादं- बरींतील नायक चंद्ररोखर म्हणजे रक प्रसिद्ध कम्युनिस्ट कार्यकर्ता होय असा प्रवाद बरेच दिवछांपासून प्रचलित आहे. नायकाची सारी ध्येय- निष्ठा, करारीपणा, निभयता इत्यादि गोष्टी मान्य केल्या तरी दहशतवादी चचळवळीची प्रत्यक्ष कोणत्ती माहिती आपणांस मिळते ! समाजवादी संघ- टनेची अंतर्गत माहिती तर राहे द्याच, पण अगदीं वरवरची हकिकत सुद्धां वाचकांस कळूं नये अशी कादंबरीकारानें जणुं बुध्य़ाच व्यवस्था केली आहे, एक दोन सभा उघळण्याखेरीज चंद्रशेखर समाजवादी संघटनेची प्रत्यक्ष कोणती कामगिरी करता याचा शोध करूनहि तपास लागत नाहीं, नाहीं म्हणावयास तो परळला मजुराच्या वस्तींत सोशलिझमच्या स्टडींसकलमध्ये आठवड्यांतून तीन वेळां व्याख्याने देतो एवढीच त्याच्या समाजवादी चळवळीची प्रत्यक्ष हकिकत उपलब्ध आहे. (प्र. २१४ ) प्रेमाबाईंच्या बोलण्यांतूनहि या बाघतींत माहितीचे कांहीं. कण हातीं लागतात. “६ श्रमजीवी वर्गाचे संघटन करून हृलींची राज्यपद्धति उलथून पाडण्याच्या उद्देशानं तुम्ही परळला सध्या चळवळ करीत आहां ” असें ती म्हणते. मुक्‍तात्मा १३ यावरून तेव्हां प्रत्यक्ष कोणत्या प्रकारची दहशतवादी चळवळ चालली होती याचें बरेंचसें मोल्यवान ज्ञान आपल्याला होतें हें कबूल करावयास इवें. दहृशतवादी चळवळीचं आणखी एक अंगहि आपल्याला उपलब्ध झालेलें आहे. वीरेंद्र नांवाचा परागंदा क्रातिकारक गुप्तपणे हिंदुस्थानांत येणार असून त्याच्या आगमनाची सर्व तरतूद करण्याचें काम चंद्रशेखर वु त्याचे सहकारी आपल्या अंगावर घेतात, पण एवढी जोखीम पार पाडण्याचे त्यांच्या नशीबी नसते, कारण, यासंजंधींचें एक महत्त्वाचें पत्र चेद्रशेखरच्य़ा हलगर्जाीटुळें अचानक पोलिसांच्या तावडींत सापडते व क्रातिकारकांच्या माथ्यावरील भार अशा प्रकारे हलका होतो. चंद्ररोखरच्या समाजवादी चळवळीचा आणखी एक पुरावा उपलब्ध आहे हे आपल्याला मान्य केलेच पाहिजे. परळवरील सुभान नांबाच्या एका मजञराची व त्याची योळख असन फरारी झाल्यानंतर तो त्याच्या खोलींत राहतो हा तो पुरावा होय ! चेद्ररोखरची व त्याच्या समाजवादी अथवा दहरतवादी चळवळीची -- अथवा चळवळीच्या अभावाची--अशी भीषण चेष्टा कराबयाचा प्रसंग एखाद्यावर ओढवणें हें खरोखर दुदेंब होय, पण निरुपाय आहे, वास्तविक, वाचकांच्या लेखकाकडून फार निराळ्या प्रकारच्या अपेक्षा निमाण होणें स्वा मा- विक आहे, समाजवादी संघटनेचें प्रात्यक्षिक दाखवून कायकर्त्यांना कार्य करीत असतां येणाऱ्या अनेक प्रकारच्या अडचणींची साक्षात्‌ माहिती कादं- बरीकारानें करून द्यावयास हवी होती अशी अपेक्षा आपण केली तर त्यांत काय चुकले १ किंबहुना, कार्दंबरींतील प्रणयाचा आविष्कार ब मादाम द स्ताअलच्या दिवाणखान्यांत जमणाऱ्या व्यक्तींचा वाबदूकपणा यांचें वणन रसिकतेने करण्यापेक्षा समाजवादी चळवळीच्या अंतरंगांत शिरून ळेखकार्ने त्या चळवळीचे धागेदोरे प्रामाणिकपर्णे उलगडून दाखविळे असते तर एका महत्वाच्या राजकीय चळवळीच्या इतिहासाचे प्रभावी साधन या दृष्टीनें त्याची योग्टता असामान्य ठरली असती यांत हशका नाहीं! पण हे माड- खोलळकरांनीं केळे नसल्यामुळें दहशतवादी कार्यकर्त्याच्या संघटनेविषयीं व त्यांच्या प्रत्यक्ष कार्याविषयी जी एक आदराची भावना आपल्या मनांत निर्माण झाली असण्याचा संभव आहे तिला जोराचा तडाखा बसतो; आणि १४ मुक्‍्तात्म्यापासून प्रमद्ठरेपयंत समाजवादी चळवळ म्हणजे अन्य कांहीं नसून विविध विषयांवरील मुद्देसूद भाषणें असा ग्रह निदान ही कादंबरी वाचून तरी खास होतो. दुसर्र असें कीं, दहशतवादी चळवळीचा आधारस्तंभ असा जो आपला नायक तोच अगदीं अवघड प्रसंगो,. ललितेच्या मोहाने आपलें कतेव्य विसरतो व क्रांतिकारकांचे काम अशक्य करून टाकतो. त्यानें जे सहकारी निवडळे असतील त्यापैकी फक्त एकाचीच आपल्याला प्रत्यक्ष माहिती आहे. केशव हा तो सहकारी होय, वास्तविक दहृशतवादी चळ. वबळींत सामील होणाऱ्या माणसाच्या ठायीं ज्या गुणाची आवदयकता असते त्यांपेकीं फारच थोडे गुण केशवपाशी आहेत. आणि कदाचित्‌ याच कारणामुळें चंद्रशेखरनें त्याला आपल्या ' अंतरंगमंडळा 'चा सभासद करून घेल्ळें नसावें. ' आयुष्य हे बिकट आणि भीषण आहे? हा मंत्र मधून मधून जपणे हेंच त्याच्या ध्येयवादा'चें व क्रांतिप्रवणतेचें सार असावे असें दिसतें. ध्येयनिष्ठेच्यां पोटीं येणारा कणखरपणा त्याळा परिचित नसल्यामुळें सुमति थोडा वेळ एकातात सापडतांच त्याच्या हातून “ कुलीनपणाचा घरबद ? सुटला तर त्यांत कांहीं नबल नाहीं, क्राति घडवून आणण्याची त्याची आकांक्षा असेलहि. पण ही आकाक्षा सफल करण्यासाठी जे असामान्य साहस पाहिजे तें त्याच्याजवळ मुळींच नतल्यामुळें त्याचा असा : लोळागोळा ? झाला आहे. त्याची पूर्वीची सहचरी ललितासुद्धां म्हणते, ६: घड वाड्ययाची सेवा नाहीं, घड सोशलिस्टाची चळवळ नाहीं, साऱ्या प्रकारचे अपेश तेवढं पदरात आणि पुं निरारींत पिचत सारं आयुष्य जायचं......असल्या कातर दिलाच्या माणसाला आपला सहकारी निवड- ण्यांत त्यानीं ( चद्रशेखरनें ) त्याचा घात केला, स्वत:चाहि घात केला.” केशव जबाबदारी सोडून मोहृवशॉ॒ झाला म्हणून चंद्रशेखर त्याची निभत्सना करतो, पण स्वतः चंद्रशेखरहि या बाबतींत अपराधी आहेच. वास्तविक, केशवपेक्षांहि त्याचा अपराघ अधिक घातक आहे, वौरेंद्राच्या गुप्त आगमनाची तांतडीने व्यवस्था करण्यासाठी दहशतवादी कार्यकत्यांची भरणारी सभा केवळ ललितेच्या जबळ बसण्याच्या मोहाने त्यार्ने तहकूब केली नाहीं काय! आणि या मोहृबशतेबुळेंच तो पुढें पकडला गेला नार्ही काय ! शिवाय, वीरेंद्राच्या आगमनाची बातमी सार्वजनिक होऊन त्या मुक्‍तात्मा १५. जहाल क्रांतिकारकाच्या कार्यक्रमांत विज़् आणावयास तोच कॉरण झाला नाहीं काय! ज्या मोहबशतेमळें मूळनाच दुबळा आणि ठिसूळ असलेला केशव अगतिक होतो त्याच मोइबशतेमुळें मूळचा करारी आणि ध्येयनिष्ट असलेला संयमी चंद्रशेखरसुद्धां अगतिक होतो व आपल्य़ा ईप्सित कार्यांची स्वतःच अपरिमित हानि करतो हें पाहिलें म्हणजे केशवला त्यानें केलेला उपदेदरा अस्थानीं वाटं लागतो ! तात्पर्य, बिविध विषयांवरील व्याख्यानें व ल्तरियांच्या मोहाने अगतिक होऊन क्रातिकारक कार्यकत्यांनी स्वतःच्या कार्याची केलेली हानि येवढेंच या कादंबरींतील राजकारणाचे स्वरूप झआाहे असें म्हटले तर त्यांत काय बिघडले १? येथें समाजवादी चळवबळींतील प्रत्यक्ष घटनांना स्थान नार्ही; अश्या चळवळींत अंगर मोडून काम करणाऱ्या नेष्टिक कार्यकत्याला सोसाव्या लागणाऱ्या अडचणी अथवा त्या चळवळींत त्याला येणारे विचित्र अनु- भव यांची दुरूनसुद्धां ओळख येथे व्हावयाची नाहीं. आणि तरीहि लमाजवादी चळवळीचें पहिलें स्वरूप या कादंवरींत ' हुबेहुब' वर्णिले आहे असें सर्टिफिकेट श्री. डांगे बहाळ करीत आहेत, यावरून कम्युनिस्ट काथकते सुरवातीला तरी चंद्रशेखर, केशव आणि मडळीप्रमाणं नुसतींच व्याख्याने देणारे व कामगार संघटनेचे कोणतेंहि प्रत्यक्ष काथ न करणारे असावेत असा तर्क आपल्यासारख्या सामान्य माणसानीं केला तर तें क्षम्य आहे! वस्तुस्थिति अशी आहे कीं, जातिवंत दहशतवादी कार्येकर्त र्जे प्रत्यक्ष कार्य अत्येत निठ्ठेनें दररोज आणि दरघडीं करीत असण्याची राक्यता आहे त्या कार्याशी माडखोलकरांचा कोणत्याहि प्रकारचा संबंध नसल्यामुळें समाजवादी कार्यकत्याचीं स्टडीसकले॑ आणि त्यांचीं व्याख्याने ग्हणजेच समाजवादी संघटनेचे संपूर्ण स्वरूप अशी त्यांची कल्पना झाली आहे. आणि म्हणून, चळवळीच्या अंतरंगात वाचकास घेऊन जाणं त्याना शक्‍य झालें नाहीं. मग, एकच काम त्याना करता येण्याजोगे उरलें आहे; आणि तें म्हणजे ब्तमानपत्राच्या रिपोटराचें काम, हें काम त्यांनीं कलात्मकतेने केलें असलें तरी त्यांत त्यांचें अंतःकरण रमलेले नसल्यामुळें त्यांत प्रामा- णिकपणार्‍चचा अंश जितका असावयास पाहिजे तितका नाही. असें माठ्या खेदाने नमूद करावेसे वाटतें. कार्याची प्रत्यक्ष माहिती नसल्या मुळें "१६ मुक्‍्तात्म्यापासून प्रमद्दरेपथेत केलेलें रिपो्टिंगहि कांहीं ठिकाणीं अवास्तव आणि भोंगळ झाळेलें आहे. उदाहरणाथ, चंद्रशेखर आपल्याजवळ हरवलेल्या पत्नाविषदीं बोलत होता हे प्रेमाबाईनं रावसाहेबाना स्पष्टपणें सांगितलें होतें (प्र.२६२). यावरून चंद्रशोखर व प्रेमाबाई यांची थोडीतरी सलगी असली पाहिजे हें रावसाहइबांसारख्या सी. आय. डी, आफिसरला खास कळाबयात हवें होतें. अथात्‌ प्रेमाबाई ब नचद्रशेखर याच्या हालचालीवर त्यांची सख्त देखरेव यापुढें रहावयास पाहिजे अशी अपेक्षा करणें गेर ठरगार नाहीं. पण गमत ही कीं, आणखी काढी दिवसानीं रावसाहेब रात्रीं जेवावयात तिच्याकडे राहिळ असतां ते आपला कोट तिच्या हातीं देतात ब तो तिला आतल्या खोलींत ठेवावयास सागत!त. याच कोटाच्या खिशांत चंद्रशेखरच्या वारंटाचा लिफाफा असतो; लिफाफा बंद केलेला नसून फक्त त्याच्या तोंडावरचा रपर दुमडून आंत घातलेला असतो. ( बरोबर आहे; कारण, नाहींतर प्रेमाबाईला तो गुप्चूय कसा वाचतां आला असता?) हे सारेच भोंगळपणाचें वाटतें. रावसाहेबांचे हेंच पोलिसी चातुर्य असल्यास धन्य आहे त्यांची ! येवढ्यानेंच भागले नाहीं. पोलिसांच्या हास्यास्पद बेठावघपणाचा आणखी एक पुरावा आहे. चेद्ररोखरांच्या घरावर मुळींच पहारा नाहीं, मग प्रेमा बाईच्या घरावर पहारा कसा असणार १ वीरेंद्राच्या आगमनाचे गुप्त पत्र खुद्द चेद्ररोखराच्या टेबलावरून रावसाहेचांनीं उडवले, तरीसद्धां चेद्र- ठोख्ररच्या हालचालीवर किंवा त्यांच्या घरावर सख्त देखरेख नाहीं हा अजब प्रकार आहे, एखाद्या बुद्रक देशी संस्थानांतील पोलिसखातें दिसतें हें ! पोलिसाच्या गहाळपणामुळेंच मध्यरात्री प्रेमाबाईला चेद्रशोखरकडे जाता येतें ब त्याला वारंटाची हकिकत कळवितां येते. दुसर॑ असे कीं, आपल्या ताब्यांतील अत्यंत गुसत पत्र मोठ्या पोलिक अचिकाऱ्याच्या ताव- डींत सांपडलें आहे व यामुळें आपल्याला केव्हां अटक होईल याचा नेम नाहीं हें चद्रशेखरला कळावयास नको होतें काय? पण हा असामान्य घाडसी क्रांतिवीर प्रेमावाई वारंटाची हकिकत सांगावयास आली तेव्हां कागदांवर पेपरवेटच्या ऐवजीं भरलेले पिस्तूल ठेवून अगदीं शांतपणे पत्र टाइप करीत बसला होता. साराच अद्‌भुत प्रकार आहे ! असाच प्रकार पुढें : कांता ' कादंबरींत व पुन्हां एकदां नवे संतार ' या कादंबरींतहि सुक्‍्तात्मा 4 खडळा आहे हें लक्षांत घेतलें म्हणजे दोनच तकं संभवतात. एक तर हे दहशतवादी क्रांतिकारक पराकाष्टठेचे बावळट असावेत अथवा माडखोल- करांचाच हा प्रमाद असावा ! दहशतवादी क्रांतिकारकांच्या चळवळीचे अंतरंग दाखविणे राजकीय चंधनांचा विचार करितां धोक्याचं झाले असतें हे मान्य केलें तरी समाज- चादी कायेप्रणालींत अंतभूत झाळेल्या कामगारसंघटनेचें आणि तदंगभूत ऱचचळबळीचे अंतरंग प्रकट करणेंहि माडखोलकरांच्या आंवाक्‍्याबाहेरचें असल्यामुळें या कादंबरीतील राजकारण केवळ राजकारणावरील व हिंदी राजकीय पक्षांवरील चर्चा व व्याख्याने यांतच घोटाळत राहिलें आहे. राज- कीय कार्यकत्यांच्या प्रत्यक्ष कृतींचा परिचय करून न देतां ब त्यांच्या यचळवळींत रममाण न होतां केवळ चर्चाच कादंतरीकारारने सुरू केल्या म्हणजे तक्रार करावीशी वाटं लागते. एरवी प्रसंगोपात्त व अपरिहाय चर्चे- संबंधी कोणाचीच तक्रार असण्याचे कारण नाहीं. या कादंबरींतील च्ची- वर व व्याख्यानांवर मोठा आक्षेप असा आहे कीं, त्याचर्चांबतीं व्याख्याने केवळ व्याख्यानबाजीच्या होसेनेंच दिलेलीं दिसतात. कोणीतरी विषय काढतो व उलटसुलट चर्चा सुरू होते. यामुळें वादविवादमंडळा- तील चर्चासारख्या या चर्चा बाटतात. कादंबऱ्यांतील चर्चा त्यांच्यातील कथासत्राशी सर्वस्वी एकजीव असावयास नकोत काय? एरवी या चर्चा. उद्बोधक व विद्दत्ताप्रचर असतीलहि, पण बरील वैगुण्य त्यांत उत्पन्न होतें ह॑अमान्य करण्यांत कांहीं मतलज नाहीं माडखोलकराना समाजवाद फार प्रिय आहे असें दिसते. म्हणून समाज- वादाची प्रचलित परिस्थितींतील उपयुक्तता पटविण्यासाठी थोडीशी चर्चा प्रसंगोपात्त आली तर ती रमणीय ठरेल यात शका नाहीं, पण चंद्र- शेखर अनेक विषयांवर व्याख्याने देत जसतो याची गमत वाटते. या कादंञजरींतील बहुतेक सर्व व्याख्याने चंद्ररोबरच देतो ब केशव त्याला मधुनमधून थोडा हातभर लावतो इतकेंच, दाभिक सुसंस्कृतता, महा राष्ट्रातील राजकारण, मवाळांचें राजकारण, महाराष्ट्रांतील सुधारक, टिळ- कारचे राजकारण, गांधींचे राजकारण, बेझंटबाईचे राजकारण इत्यादि अनेक र १८ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्दरेपयेत विषयांवर चंद्रशेखराचीं भाषणें आहेत. यांच्या जोडीला प्रो, राळे इत्या- दींचीं गांधीवादावर भाषणें आहेतच. महाराष्ट्रांतील राजकारणाविषयीं चेद्रशेखराचें मत असे आहे कीं, सध्या येथीळ पक्ष तत्त्वावर अचिष्ठित नसून केवळ व्यक्‍तिमाद्ात्म्यावर आधारलेळे आहेत. देशांत नवीन पक्ष निर्माण होण्याची वेळ आली आहे असं त्याला वाटतें. समाजसत्तावादाचा प्रसार करावयास ही अत्यंत अनुकूल वेळ असून टोल्स्टाय, रस्किन, मारिस, आवेन इत्यादि € अधंबटां च्या वाळायांत घोळत राहणें त्याला निंद्य वाटतें. मवाळाचें राजकारण * नेभळट * असून ' पारतंत्र्याला ईश्वराचे वरदान ' मानणारे ते' साम्राज्यवादी आददेत असें तो म्हणतो. महाराष्ट्रांतील सुधारक म्हणजे ६ निव्वळ विलायती मतांची आणि विलायती मालाची सत्त्वशून्य ' गिऱ्हा- इर्के आहेत असें म्हणून एका प्रसिद्ध मृत प्रार्थेनासमाजित्टाचा तो पुढीलप्रमाणें उपहास करतो-' पेडररोडवर किंवा संगमावर राहून लोकांना मंत्रद्रष्टथाच्या दिमाखानं उपदेश करणे ही ज्यांच्या कतंत्वाची परिसीमा . .. त्यांना सुधारक म्हणणं म्हणजे, स्वातंत्र्याच्या अन्‌ बेधुतेच्या तत्त्वांची विटंबना करणंच होय! ” ( ए.१२२ ) सरकारी रोषाला बळी पड- ण्याचा प्रसंग ज्या ज्या व्यक्तीवर आला त्या त्या व्यक्तीच्या पाठीशी टिळक. - उभे असल्यामुळें त्यांच्याविषयी मात्र चंद्रशेखरळा आपलेपणा वाटतो. तरी- सद्धा ' विलायतेला शिष्टमडळ नेणारांची कुचेष्टा करणारा टिळकासारखा बहिष्काराचा प्रवतक आपल्या अखेरच्या दिवसांत स्वतः शिष्टमंडळ घेऊन जातो ? याबद्दळ त्याचा टिळकांवरगहि राग आहे. त्यांनीं लष्करभरतीची तयारी द्शविळी यावरहि तो टीका करतो, बेझंटबाईनीं होमरूलची जी ऱ्चळवळ केली तींत ' हिंदुस्थानचें कल्याण हा उच्च हेतु नसून सापम्राज्यांचें कल्याण हाच दुष्ट हेतु होता ' असें चंद्रशेखर आग्रहाने प्रतिपादितो भिन्न हिंदी राजकीय पक्षांवर चंद्रशेखरनें उपयक्त टीका केलेली असली तरी त्याचा अथवा माडखोलकरांच्या इतर राजकीय कादंबऱ्यांतीलळ चर्चा पट॒ व्यक्तींचा खरा रोष गाघी व गाधीवाद या गोष्टींवर आहे असें म्हणा- बयास हरकत नाही, गांधींना अथवा गांधीबादाला शिव्या देतांना त्याची सारी सुप्त प्रतिमा उसळी मारून उठते व ते अक्षरराः अनावर होतात, मुक्‍तात्मा १९ भ्रस्तुत येर्थे चंद्रशोखराच्याच म्हणण्याचा आपणांस विचार करावयाचा आहे. चाकीच्या मंडळींची पुढे यथावसर भेट होणारच आहे, “ गोखळे आणि टॉल्स्टाय यांच्या परस्परविरोधी मतांची भेसळ करून तीं मतं आपलीं म्हणून सांगत फिरणारा विक्षिप्त मनुष्य? असें गांधीजींचे वर्णन करून पुढें तो म्हणतो, '“* अन्यायांवर आणि विषमतेवर भूतदयेची झिलई चद- लेली दिसली कीं, त्याच्या भूतदयेनं द्रवणाऱ्या मनाचं समाघान होतं. .मजु- रांना हवाशीर चाळी बांधून दिल्यावर, मग टाटा टोलेजंग बंगल्यांत राहिला अन्‌ लक्षाबधि रुपयांचा नफा त्यानं दाबला, तरी गांधींना कांहीं वाटणार नाहीं, ते त्याच्या कारखान्याला खुशाल आज्षीरबांद देतील, ” ( प. १२५) या सर्व व्याख्यानांचे तात्पय असें कीं, प्रचलित राकीय पंथ नष्ट करून त्याऐवजी नव्या पक्षाची स्थापना करणें आवश्‍यक आदे. नव्या पक्षाची स्थापना करावयास कोणाचीच हरकत असण्याचे कारण नाहीं. पण वाईट इतर्केच वाटतें कीं, या महत्त्वाच्या कामासाठी माडखोलकरांनी अगदींच विलक्षण माणसें शोधून काढलीं आहेत, बरीचशी कच्या दमाची आणि उरलेलीं कांहीं ऐन प्रसंगांत मोहवश॒ होऊन आपल्या ध्येयावर बोळा फिरविणारीं ! गांधीवादावरील अभिनिविष्ट प्रचारकी टीका आणि गांधीवादाची कुत्सित टवाळी या गोष्टी माडखोलकरांच्या इतर कादंबऱ्यांत भरपूर आल्या असल्यामुळें येथें त्यांचा केवळ मासला दाखविला आहे. पुढें या एकाच विषयावर अनेक विद्वत्ताप्रचुर प्रवचने आपणांस ऐकावयास मिळणार आहेतच. स्वभावलेखन ६ मुक्तात्मा ! कादंअरींतील राजकारणाचे स्वरूप हें असें असर्ले तरी स्वमावलेखनाचे कांहीं चांगले नमुने येथें पहावयास मिळतील, मुख्यतः ६ प्रबोधन ' कचेरींतील शनिवारच्या अडुथांत व मादाम द स्ताअलच्या दिवाणखान्यांत नेइमीं जमणाऱ्या मंडळीचे स्वमावलेखन नमुनेदार झालें आहे, वारंबार वामांगवेपन करणारे व मधूनमधून क्रेंचमर्ध्ये बडबडणारे प्रो, राळे, मारेकरी कळमबहाद्दर बबनराव, संस्कृतप्रचुर भाषेचा अतिरेक २० मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्रेपर्यंत करणारे भिषग्मास्कर शास्त्रीबुवा, पोलिसखात्यांत असूनहि देशाभिमानाचा डौल मिरविणारे आणि अनेक नाटकी रंगांत ब दंगांत तरबेज असलेळे रावसाहेज इत्यादि व्यक्तिचित्रे चटकदार झालीं आहेत, केशवला प्रियकर न मानतांहि त्याच्यावर आसक्तिरहित पण उत्कट ग्रेम करू इच्छिणारी ललिदा केशव सुमतीकडे आकृष्ट होऊ लागलेला पाहतांच खिन्न होते. त्याची चंद्रशेखरशींहि विशोष सलगी झालेली तिला आवडत नाहीं या गोष्टी छ्लीच्या मनोव्यापारांचें दिग्दर्शन उत्कृष्टपणे करितात, त्याच प्रमार्णे, आपल्या मोहामुळे चंद्रशेखर कतंब्यापासून च्युत होईल अशी भीति वाटून ती भलतेंच कांहीं तरी कारण सांगून त्याची ' सहकारी? दवोण्याचें नाकारते यांत तिची जबाबदारीची नाणीव स्पष्टपणें दिसून येते. कादंबरीतील कला माडखोळकरांची हद्दी पहिलीच कादंबरी असल्यामुळें संस्कृतप्राचुर्यानें अगदीं अक्षरशः कहर केला आहे. बरीचशी रचना गडकऱ्यांच्या पद्ध- त्तीची वाटते. निसर्गवर्णने, अथ्रालंकार व संक्रमित विरोषणें या बाबतींत ततर गडकऱ्यांचा भास अनेक वेळां होतो. नमुन्यासाठी ४७ व्या पृष्ठावरील केशवच्या दुःखार्चे वणन वाचावे. “ त्या दुःखाशी इतक्या मधुर स्मति संलय़ झालेल्या होत्या कीं, नदीच्या प्रवाहावर धक्याचें दाट छत पसरार्वे त्याप्रमाणें त्यांच्या माधरीचा तवंग त्या दुःखाच्या उद्रेकावर पसरून त्याला सरक प्रकारची अवीट अशी गोडी आलेली होती. प्रेमाला आरीचें अधिष्ठान सले, तरच त्यातून मनाला उलळसित करणारें भमत खव लागते.” हा सबेघच उतारा गडकऱ्यांच्या रचनेची आठवण करून देतो पण संस्कृतप्राचुयाचा मात्र अनेक वेळा संताप येतो, ही रचना अत्यंत प्रौढ व भारदस्त असली तरी अशीं निदान वीस स्थळें तरी काढून दाखवितां येतील कीं, जेर्थे जाणता वाचकसद्धां थोडा वेळ तरी अडलाच पाहिजे, काहीं निसगवर्णनें खरोखरच अप्रतिम आहेत, पण तेथेंहि संस्कृत- प्रचुर रचनेचें अस्तित्व फार जाणवते. ही संस्कृतप्रचुरता याच कादंबरीत विशेष दिसून येते हें मात्र खरें, पुढल्या कादंबऱ्यांतून ती कमी कमी होत चोळी असून 'चेदनवाडी? मधील रचना कितीतरी सोज्ज्यळ आणि प्रासादिक मुक्‍तात्मा र्र झाली आहे. वस्तुजातांतील साम्य हुडकून काढण्याचें माडखोलकरांबें सामथ्ये “मुक्तामा' कादंबरीत स्पष्टपणे दिसन येतें हे मान्य केठेंच पाहिजे. अनेक संदर उपमा व दृष्टान्त यांचीं उदाहरणें बाटेळ तितकीं काढून दाखवितां येतीळ पण संस्कृतप्राचु्यांच्या वेडाने वाहबल्यामुळें माडखोलकरांनी या कादंबरीत अनेक विलक्षण शब्द वा शब्दसमूह सरास वापरले आहेत, कांही शब्दसमुचचय माडखोलकरांचे अत्यंत आवडते आहेत, साघे, समजणारे प्राकृत शब्द न वापरतां बळेंच रूढ नसलेल्या संस्कृत शब्दांची खेरात केलेली पाहून मोज बाटते. यांचीं उदाहरणें किती म्हणून द्यावी ! उदाहरणार्थ, संध्येची सुनील सुषमा, क्षितिजाचा नीलिमा, मदिर गंध, अशरणता, दुद्‌म उत्कंठा, कातर दिल, उरोज, करुणाच्या साद्र रेषा, आंतर जीवन, स्मित- सुंदर आविष्ट मुखमंडल, आविष्ट स्थिति, अंतर्गुद आद्रता, प्रमाथी बुद्धि, मधुर नीरबता इत्यादि. कांहीं वेळां या संस्कृतप्राचुर्याच्या आसक्तीमुळें अर्थ- हानि सुद्धां होते.मोटारींची 'स्तिमितः रांग, 'करुणपूर्ण' डोळे,'आविष्ट' मुखमंडल असे तऱ्हेवाइक शब्दप्रयोगहि ते अनेक वेळां बापरतात, मदिर, अश्वरगता व उरोज हे शब्द तर माडखोलकरानीं भारीच लोकप्रिय केले आहेत. संस्कृतप्राचुर्याची व आलंकारिक रचनेची ही आसक्ति उत्तरोत्तर कमी होत गेली आहे हें खरें आहे, यानंतर लगेच लिहिलेल्या ' भंगलेलें देऊळ * या दुसऱ्या कादंबरींत वरोल विघानाचा भरपूर प्रत्यय येईल, प्रस्तुत कादंबरींत निसर्गवणनाची जी विपुलता आहे तीहि पुढें पुढें बरीच कमी होत गेलेली दिसून येईल. ' प्रेमसंन्यास ' या नाटकांत गडकऱ्याच्या भाषेचें जे संस्कृतप्रचुर ब आलंकारिक स्वरूप दिसतें तें : एकच प्याला) या नाटकांत मुळींच दिसत नाहीं. माडखोलकरांच्या बाबतींत असेंच झालें आहे. पण संस्कृतप्राचुयांचा व आलंकारिकतेचा हा या कादंबरीतील: अतिरेकाला गेळेला दोष वगळला तर माडखोलकरांच्या शोलींत मोठा आकर्षक रेखीवपणा आहे हें कबूल केलें पाहिजे. त्यांना शब्दांची कधींच अडचण पडत नाहीं, वार्क्ये अत्यंत बांघेखूत वाटतात, फडक्‍क्यांची शेली भारीच सुललित, माडखोलकरांची भाषा मवभूतीच्या भाषेप्रमाणे प्रौढ, घोटीव आणि भारदस्त बाटते. संस्कृतप्राचुर्यामुळें या गोष्टी निर्माण झाल्या असल्या पाहिजेत असें कोणी म्हणेळ, आणि त्यांत बरेचसे तथ्य पण आहे * भंगललं देऊळ वासनारहित स्त्रीपुरुषप्रेमाच्या कल्पनेने वंचित झालेल्या आणि पुढे पुरुषाच्या दुरंत वासनांमुळें गांजलेल्या एका सुशील, भावनावश आणि ग्रेळ मानिनीची ही कहाणी चटका लावून सोडणारी आहे, माडखोल- करांची ही दुसरी कादंबरी १९३४ मध्यें प्रसिद्ध झाली. 'मुक्‍तात्मा' कार्दं- बरींतील पराकोटीला गेलेलें संस्कृतप्राचुर्य, उपमा-दृष्टान्तांची खेरात, निसर्गाची ठराविक वणेनें, राजकीय चचा इत्यादि गोष्टींचा या कादंबरींत अभाव आहे. भाषा अत्येत आकर्षक, ललित पण तितकीच प्रोढ व घोटीव आहे, याच्या जोडीला अनूचें उत्कृष्ट स्वमावचित्र, विवाहइसंस्थे- तील अपरिहार्य वेगुण्यांचें मार्मिक विल्छेषण, पुरुषांची ' दुदम ! भ्रमरवृत्ति आणि ' पऐटॉनिक लव्ह'चें वेयथ्ये यांचें वर्णन या गोष्टींमुळे प्रस्तुत कादचरी मोठी बहारदार झाली आहे. स््रीस्वमावाचे दोन नमुने या कादंबरींत आहेत; त्याचप्रमाणें पुरुषी प्रेमाचेहि दोन नमुने आहेत. प्रणयविषयाशीं एकनिष्ठता, शारीरिक बांसनांकडे दुलक्ष करूनहि प्रणयविपयाशीं समरस होण्याची शक्ति, व अमर्याद भावनावदाता या गोष्टींचे प्रतीक म्हणजे अनू , स्वतःच्या वासनांचें कोडकोतुक पुरविण्याच्या लालसेनें बहिणीसमान मानडेल्या उपकारकर्त्रींची वंचना करणारी मनू हा स्त्रीस्वमावाचा दुसरा नमुना होय, संदर वस्तूंच्या नुसत्या चिंतनांत सुख मानून बासनारहित प्रेमाचा बडिवार माजविणारा ब प्लेटानिक लव्हच्या कल्पनेने पछाडलेला अरू पुरुषी प्रेमाचा एक नमुना दाखवितो, तर दुरंत वासना, भ्रमरवृत्ति, वेचित्र्याची आसक्ति उपभोगलालसा इत्यादीर्चे प्रतीके असलेला अनिरुद्ध दुसरा नमुना दाखवितो; मानवी स्वभावाचे हे चार नमुने माडखोलकरांनी मोठ्या कौशल्याने वर्णिले आहेत. स्थी आथिक दृष्टया स्वतंत्र झाली तरी तिला सहन करावी लागणारी भंगलले देऊळ -$! परवशता; तिची मानसिक गुलामगिरी; तिच्या भावनांचा, आकांक्षांचा च अमिरुचींचा होणारा कोंडमारा यांचीच ही कहाणी आहे असं म्हटलें तरी चालेल, या आत्मक्थेचें प्रत्येक पान “लिहितां लिहितां आंसवे पडून डागळलेले! व 'स््रीजातीच्या मानसिक गुलामगिरी'च्या हकिकतीर्ने भरळेलें आहे. 'देन्याची, दोबेल्याची मूर्तांच' असें स्वतःचे वणन अनू करीत आहे, आणि ज्याच्यामुळे तिच्या आयुष्याची नासाडी झाली त्या अनि- रृद्धाचें ती 'नबपुष्यावरले भ्रमर, 'मोगलोलुप,' 'मनसोक्त वास घेतल्यावर झनमराद हाताळल्यावर कोमेजल्यामळें फेंकून दिलेल्या फुलाच्या पाकळ्या पाहून? न द्रवणारे असें वर्णन करीत आहे. स्वतःचे व अनिर्द्धारचे हे जे बणेन अनूनें केलें आहे त्यांत तिच्या शोककहाणी चीं कारणें व तिचे स्वरूप या दोन्ही गोष्टी आल्या आहेत. ते हि नो दिवसा गताः तेरा बर्षांच्या शोककाएक वैवाहिक जीवनांतील अनेक दुःखद घटनांनी पोळलेल्या अनूडा विवाहापूर्वी च्या स्वतःच्या प्रेमजीवनाची स्मृति होणें स्वाभाविक आहे. ' गेले ते दिन सीते यापरि हा बघतां बघतां ' असें म्हणणाऱ्या रामाप्रमाणें अनूसुद्धां पूर्वीच्या रम्य आयुष्यातील सुखद स्मृतींनी ड्यथित होत आहे. ' 0 0८28 ९, ७७७५७ पद घा2 70 ताऊ ' या टेनिसनच्या प्रसिद्ध पंक्तींत वर्णिल्याप्रमाणे तिच्या आतांच्या जीवनाची अवस्था असल्यामुळे गतकालच्या स्मति विरोधानें मनाला विषण्ण करीत असल्या तरी तिचा तो तेवढाच एक विरंगुळा आहे बालपणींच्या आठवणी अत्यंत रम्य आहेत ब अनूर्ने त्या अत्यंत तन्म- यतेनें बर्णिल्या आहेत, अरूची पहिली ओळख, त्याचें तें रमणीय बालरूप त्याचा अबोळ व भावनावश स्वभाव, अनूची त्याच्याशीं जमलेली गट्टी या गोष्टी आकर्षक रीतीनें सांगितल्या आहेत. अरूच्या स्वमावांत खेळकर- पण्य मुळीं नव्हताच. तो सदा गंभीर, विषण्ण आणि अजोल असे. त्याच्या प्रतिकूल गृहइस्थितीचाच तो परिगाम होता. पण यामुळें अनूचं मन त्याच्याकडे विरोषच ओढ घेऊं लागळें, आणि उलट त्याचेंहि मन तिला ६ अगदीं घट्ट घट्ट बिलगलें, २४ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्रेपयत दिनू आणि मनू हीं भरूचीं मामेभावंडं, अरू व अन यांची गट्टी दिनूला बघवत नसली तरी मनूर्चे मात्र अरूवर फार प्रेम होतें. ती प्रेमळ आणि पराकाष्ठेची लाघवी होती, पण सुंदर असूनहि कोवळ्या वयांत आई च्या संसाराचा अ्धामर्धा भार अंगावर पडल्यामुळें तिच्या साऱ्या आकांक्षा स्वर्‍चून गेल्या होत्या, भावंडांच्या खस्ता खाऊन उबगलेल्या तिच्या प्रेमाचा ओघ अरूकडे वळला यांत कांहीं नवल नाहीं. तिच्या उत्कृष्ट रूपाची अरू मोकळ्या मनाने तारीफ करीत असे. त्यामुळे अनूला त्या अलछ्तड वयांत कधीं कधीं वेषम्यहि वाटे. अनूला तो म्हणे, “ मला तिच्याकडे ९ मनूकडे ) पहात रहावसं आणि तुझ्याशी बोलत रहावसं वाटतं. ” पण' झनूच्या शिक्षणाला लवकरच विराम मिळाला. इंग्रजी चौथींत असतांच घरांत तिच्या लळय़ाच्या गोष्टी सुरू झाल्या मनूविषयीं अरूला आसक्ति वाटत होती याची प्रतीति अनला एकदा आली. चेत्रांत मांडलेल्या गौरीकडे व त्या दोघींकडे पाहून तो म्हणाला. ४: आमच्या मनूताईला जर बसवली असती कीं नाही. आज हिंदोळ्यावर अन्‌ , तर एवढं सारं मांडण्याची यातायात न पडतांच तुमचा वसंतोत्सक शोभून दिसला असता, ” तो आणखी म्हणाला, “ आज तुम्हां दोघींना पाहिल्यावर...... मला वाटलें रजनी आणि उषाच बसल्या आहेत मूतिमंत माझ्यापुटं ! '' आपल्याला “ रजनी म्हटल्याचे अनला वेषम्य वाटलें, कारण मनूप्रमाणें तिचा वर्ण ' लखलखीत ? नव्हता. मनच्या रूपावर अरू लुब्ध आहे असें अनूला बरेच दिवस वाटत होतें. पण या तुळनेनें ही गोष्ट तिला तीढरतेनें जाणवली. ती रागावलेली दिसतांच भरू महणाला, “ तुम्ही दोघी मला निरनिराळ्या परींनीं पण सारख्याच आवडतां. अखेर अन मटिक परीक्षेच्या गडबडींत असतांनाच मनर्चे लग्न होतें पण, वेवाहिक जीवन फार काळ अनुभवण्याचें तिच्या नशिबीं नव्हते लमनानंतर तीनचार वर्षातच ती विधवा होते व तिचा एकुलता एक आधार सुटून आश्रयासाठी ती पुन्हा माहेरीं परत येते, कालेजांत अनूची कालिंदी कीर्तिकरशीं फार सलगी होते. अनिरूद्ध हा याच कालिंदीचा मावसभाऊ, दोघांचा परिचय कालिंदी करून देते. “ तो भंगलेळ देऊळ २५. दिसावयास खरोखरच चांगळा होता. पण त्याच्या घाऱ्या डोळ्यांतली ती चमक !--तिच्यांत कसला तरी विलक्षण उन्माद भरलेला होता, ” याच उन्मादाने पुर्ढे अनूच्या जीवनाचा विध्वंस केला, त्याला पाहून तिच्या मनाची चलबिचल झाली यात शंकाच नाहीं. बोद्धिक सहजीवन अरू यापुढें रेसिडेन्सींत न राहतां अनूच्या वडिलांच्या संमतीने तिच्याच घरीं रहावयास येतो. त्यांचा एकत्र अभ्यास, एकत्र फिरणें या गोष्टी सुरू झाल्या. अनूनें याला “ सहजीवन ' म्हटलें आहे. या सद्दजीवनांत अनि- रुद्धाची मूर्ति केन्हयांच अहृरय होऊन गेली. घरची परिस्थिति वैभवशाली आणि त्यांत या सहजीवनाचा उन्माद अशी अनूची अवस्था झाली. ती म्हणते, “' जिथे प्रम, जिर्थे मीलन, तिर्ये उन्माद हा असावयाचाच. ”? याचा अथे असा कीं, तिला अरूविषयीं प्रेमार्चे आकषेण उत्पन्न झालें होतें. या सहजीवनाचा परिगाम असा झाला कीं, तिला अरूविषयीं अनि- वार आसक्ति वाटूं लागळी, अरूवरील हे तिर्चे प्रेम कधींच नष्ट झालें नाहीं. “' अरूला विसरून जाण्याचा निश्चय मी कितीतरी वेळां केला असेल, पण त्याची आठवण झाली नाहीं असा एक तरी दिवसगेला कां! मानीव संसारसुखाच्या मदिरेंत आणि उस्कट वात्सल्याच्या अमृतांत त्याची स्मृति बुडवून टाकण्याचा मी कितीदां तरी प्रयत्न केला. !'' पण हा सारा प्रयत्न व्य्थे झाला ! अरूचं प्रेमविषयक तत्त्वज्ञान अनूर्चे अरूवर कोणत्या प्रकारचें प्रेम होते. याविषयी शंका उत्पन्न होण्याचें कांहींच कारण नाहीं. पण तिच्या सहजीवनांतील भागीदार जो अरू त्याचे तिच्यावर कोणत्या प्रकारचें प्रेम होतें ! वासनामय शारोरिक प्रेमाचा त्याला तिटकारा होता; अमिलाष न धरतां स्रीला पुरुषावर अथवा पुरुषाला स्त्रीवर उत्कट प्रेम करितां येईल असें त्याला वाटत असे. ( मुक्तात्मा ' कादंबरीतील ललितेचे प्रेमाच्या बाबतींत हेच विचार होते. ५ मुक्तात्मा, ' पृष्ठ ६५ पहावें. ) प्रेमविषयावर प्रेमाचा सारा वर्षांव करून २६ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्वरेपयंत प्रेम करणाऱ्या व्यक्तीने त्यापार्यी स्वतःचें व्यक्तित्व गमावून बसावें हे त्याला मंज्र नाहीं, ' प्रेमाचे खरं सुख उत्कंठेंत, अतृपर्तेत असतं; उपभोगांत, अद्वेतांत नाहीं, स्वतःचे व्यक्तित्व जर मनुष्य प्रेमापार्यी गमावून बसला, तर काय मज्ञा उरली त्या प्रेमांत १ ” असा अरूचा प्रश्न आहे. ही अतृप्ततेची कल्पना पुरुषाच्या स्वार्थी स्वभावाची द्योतक असून : अतृप्तता ' ह्या पुरुष जातीला मिळालेला एक शापच आहे असें यावर अनू म्हणते. ती पुढें म्हणते, “ प्रेमासाठी सर्वस्वाचा त्याग फक्त स्त्रीनेंच करावा. ती जेव्हां जेव्हां प्रेम करते, तेव्हां प्रियकराशिवाय वेगळे अस्तित्व तिला मुळीं उरतच नाहीं.” तिच्या साऱ्या भावना त्याच्याठायीं केंद्रित झाल्या आहेत आणि तो मात्र तिला नि:स्वार्थ, उपभोगरहित, बोद्धिक प्रेमावर व्याख्याने देत आहे. ' उपभोगासाठी आपुसलेल, जिवाचे रान करून घेणारं प्रेम त्याला स्वार्थी वाटतें. त्याची बौद्धिक प्रेमाची कल्पना तिला कांहींशी पटते. पण प्रेम बौद्धिक असलें तरी आवडत्या माणसाला कर्धी- तरी स्पर्श करण्याची इच्छा माणसाला होणारच ब त्या स्पर्शापासून त्याला सुख मिळालंच पाहिजे असें अनूला वाटतें. अरूला मात्र प्रेमाचे पयवसान उपभोगांत व्हावें ही कल्पनासुद्धा सहन होत नाहीं. सोंदर्यारचे चिंतन केलें कीं झालें असें त्याला वाटतें, “ सुंदर वस्तूच्या चिंतनांत जे सुख आहे, तें तिच्या उपभोगांत नाहीं. उपभोग म्हटला कीं, त्याच्या पाठोपाठ उपरति आलीच .” अनूची वंचना प्रेमाचे असले हे लोकविलक्षण तत्त्वशञान मानवी प्रवृत्ति जागत असलेल्या भावनावेध अनूला मानवले नाहीं यात आश्चये नाहीं, त्याचें आपल्यावर खरोखरीच प्रेम आहे, कीं ह्या निव्वळ आभास आहे अशी शंकाहि तिला वारंवार येऊं लागते. पण ते कांहीं असलें तरी एक प्रकारची आासक्ति त्याला आपल्याविषयी वाटते असेहि तिच्या मनांत येते. पण मनाची सभ्रान्त अवस्था कांहीं नष्ट होत नाहीं. ' मला ज्या अर्थाने तो प्रिय आहे, त्या अर्थानें मी त्याला प्रिय असेन का / अशी शंका पुन्हा ऱयेऊन ती बावरते, हा आपल्याशी लग्न करील अशी तिला आशा होती भंगलेलं देऊळ २ सजन, पुण्यास डेक्कन कॉलेजांत जाण्यासाठी जेव्हां तो मुंबई सोडतो तेव्हां ती त्याच्याजवळ एक वबचन मागते. तो कांहींच बोलत नाहीं, पण, मग आपलळे विचार तिला बोलून दाखवीत असतां तिचीं बोटें इळूंच आपल्या ओठांवर त्यानें दाबलीं, “ त्याच्या त्या थरथरणाऱ्या नाजक ओटांच्या स्पर्शाने रोमांच उठले माझ्या अंगावर;--प्रणयपूर्तीर्चे स्वझ सफळ झाल्याचा भास झाला मला. ” ही तिची शुद्ध वंचनाच नाहीं काय १ सोंदर्यचिंतनांत समाधान मानणारा हा मुलखावेगळा प्रेमवीर अनूडा स्पश कशासाठी करीत असतो वारंवार ! त्याच्या बौद्धिक प्रेमाला त्या स्पशाने 'झिगझिण्या येत नसल्या तरी जिच्या नसांनसांतून भावनोद्रेक ओतप्रोत भरला आहे अश्या अनूची त्याच्या स्पर्शाने धंद अवस्था झाली असल्यास तें पूर्ण क्षम्य आहे. तो मधूनमधून तिचे हात हातात घेऊन अश्र गाळतो; आणि ते अश्र ' टपटपां तिच्या गालावर ' पडतात (प्र. ४४), तिचीं बोटें तो आपल्या ओठावर दाबतो आणि उसासे टाकतो. पण या गोष्टींचा त्या तरुण भावनावश मुलीवर काय परिणाम होईल याचा तो चकूनसुद्धां विचार करीत नाहीं. तो आपला सदा सोंदर्यचिंतनांतच दंग ! व्यावहारिक रोष्टींचा विचार करण्याचें त्याला कारणच काय मुळीं? लम्न करण्याचा विचार आतां वडिलांना सांगितला पाहिजे असें ती म्हणाल्याबरोबर तो लगेच तिचा हात सोडून देतो. त्याला तिचें बोलणें ऐकल्याबरोबर भयंकर घक्का बसतो ब तो उसासा टाकीत म्हणतो, “ तू आतां र्जे बोललीस तें इतकं अनपेक्षित होतं मला कीं, माझ्य़ा साऱ्या भावनांना दचका बसल्यासारखा झाला एकदम ! ” तिनें अगदीं नि:संदिग्ध शब्दांत व्यक्त केलेल्या भावना त्याला अनपेक्षित होत्या म्हणजे काय़ ! सारेच चमत्कारिक आहे. त्यार्चे तिच्यावर प्रेम आहे. पण, प्रणयपू्त होण्यासाठी विवाहाची काय जरूर असा परमगहन प्रश्न त्याच्या हळव्या आणि नाजूक मनाला सतत वपयित करीत आहे याला त्या बिचाऱ्याचा इलाज काय ( प्रेमारचें पर्यवतान त्याच एका संबंधांत ( विवाहांत ) झालं पाहिजे ही कल्पना त्याला * कशीशीच ) वाटते, त्यानें इतक्या दिवस प्रेमासंबंधीं केळेलें तात्विक विवेचन स्वतःलाच अद्या विचित्र तऱ्हेने भोवेल ही कल्पनाहि नसल्यामुळें अनू त्याचीं ही मुक्ताफळे ऐकून हतबुद्ध होऊन जाणें अगदीं स्वाभाविक आहे, र्ट मुक्‍्तात्म्यापासून प्रमद्दरेपर्यंत यानंतर तो तिला 'प्रेमानें ओथंबलेले आणि आंसवांनीं भिललेले' एक लांबलचक पत्र लिहितो. संतापाने ती त्या 'प्रेमपूर्ण' पत्राचे तुकडेतुकडे करून टाकते व चिडून स्वगत उद्‌गारते-'' ठोंग, सार्रें ढोंग ! इतकें लर प्रेम आहे याचें माझ्यावर, तर हा माझ्याशी ढय्न लावायला कां तयार नाहीं? --हा काय विचित्र प्रकार आहे प्रेमाचा (--2 मनूवर तर याचें प्रेम नसेल ना अशीहि तिला एकदा शंका येते; व त्याच्याजवळ हें ती बोढूनहि दाखविते, तो ती गोष्ट नाकबूल करतो. इतकें झाल्यावरहि स्वतःच्या वर्तनाचे तो पुढीलप्रमाणें चमत्कारिक सम्थेन करीत आहेच--।। आजपर्यंत ज्या भावनेनं मी तुझ्याकडे कधीं पाहिल नाहीं, त्या भावनेने मी तुइ्य़ाशीं यापुढें कसा वाग? आपल्या वासनेच्या पूर्ततेसाठी तू मला बळी द्यायला सांगते आहेस माझ्या भावनांचा, ---माझ्या वैशिष्ट्याचा !” घन्य आहे खरोखर या अलोकिक प्रेमाची ! अनू चिडून खूप बोलते त्याला, त्याच्या चमत्कारिक ध्येयवादाची कडु शब्दांत ती निभत्सना करते ब म्हणते, “ खरोखरी पस्तावा होतो मला तुझ्यासारख्या, नालायक माणसावर प्रेम केल्याबद्दल ! सर्व बाजूनी फसवणूक झाली माझी तुझ्या बाचतींत ! अद्या प्रकारें या वासनाऱून्य चिंतनात्मक प्रेमानें बिचाऱ्या अनूची मात्र क्र वंचना होते. अनू व अरू यांचें हे प्रेम पाहिलें म्हणजे प्रसिद्ध खमेन महाकवि गटे व शालांटे स्टाइन यांच्यामधील वासनारहित € आत्मिक * प्रेमाची अथवा प्रा. क्षीरसागर यांच्या “राक्षसविवाह ' या कादंबरीतील नायक व नायिका यमू यांच्या ' बौद्धिक सइजीवना? ची आठवण झाल्याबांचून रहात नाहीं. अनिरुद्धाचे उन्मादक प्रेम सोंदर्यांचें वासनारहित चिंतन करण्यांत धन्यता मानणारा अरू घुण्याला निघून गेल्यावर पुरुषी प्रेमाचा दुसरा नमुना अनूला पहावयास सांपडतो. कालिंदी कीतींकरशीं तिचें संघटण वाटूं लागते. तिच्याच घरी तिची अनिरुद्धा्शी पुन्हा भेट होते. चार वर्षापूर्वी भंगळेलें देऊळ २९ तो तिला कॉलेबनमर्थ्ये भेटला होता. अरूच्या मेत्रींत ती त्याची ' ऐटबाज मूर्ति! विसरूनहि गेली होती. पण आतां ते उन्मादक डोळे पुन्हा दिसतांच अरूच्या बाबतींत झालेल्या भयंकर वंचनेमुळे अनूर्चे भावनावश मन अनिरुद्धाकडे एकदम आकृष्ट होतें. चार वर्षापर्वी त्यांच्या दृषिक्षेपारने तिला जितकें विचलित करून टाकलें होतें तितर्केच आतांहि तिला विचलित केलें. अनिरुद्ध मोठा रुबाबदार होता. या गुणाच्या जोडीला सुसंस्कृततेचे द्योतक असे आणखीहि गुण त्याच्यांत होते. तो इंग्रजी मोल्या सफाईने बोलत असे. अनूला सिगरेट ओढळेली आवडत नाहीं हें कळल्याबरोबर तिला बरें वाटावे म्हणून तो पेटबलेली सिगरेट फेकून देतो. कालिंदीच्या आग्रहासतव ती सिनेमाला जाते. सिनेमातसुद्धां अनिरुद्धाने एकदाहि सिगरेट न ओढल्यामुळें अनूला फार बरें वाटतें. ओळख झाल्यापासून अवघ्या 'चार तासांच्या आंत “ आपल्या मधुर वर्तनानं आणि चतुर संभाषणानं ! अनिरुद्धार्ने अनूर्चे अंतःकरण मोहित केलें, या नवीन तरुणा- विषर्यी एकाएकी आपल्याला इतकें विलक्षण आकर्वण कसें वाटूं लागलें असें तिचें मन तिला विचारू लागलें, त्याच्या सांनिध्यांत ती अगदीं गोंधळून जाऊं लागली. ' माझ्या व्यक्तित्वाचा दप अगदीं वचकून मागे सरत असे ' अशी ती कबुली देत आहे. त्याच्या व्यक्तित्वामुळें कांहीं हे सास झालें नाहीं. कारण, ती स्वतःच फार बुद्धिमती होती, मग, त्याची दृष्टि तिच्याकडे वळल्याबरोबर तिला अगदीं चमत्कारिक कां होऊं लागलें? त्याच्या डोळ्यांतील उन्मादच याला कारणीभून होता हें स्पष्ट आहे. तिच्या मनाचा आणखी गोंधळ उडावयास एक निमित्त सिनेमा सुटल्यावर झालें. पाऊस पडत असल्यामुळें अनू रेनकोट चढवीत होती. अनिरुद्ध तिला कोट चढविण्यास मदत करतो. हें करीत असतां अभावितपणे त्याच्या बोटाचा स्पशध तिच्या मानेला झाला. त्यावरोबर 'अगदीं अननुभूत अशा विचारांचा कलोळ' तिच्या मनांत उठला. त्याच्या त्या स्प्यानें तिला अगदीं बेमान, बेचेन करून सोडलें. अरूचाहि स्पश तिळा अनेक वेळां झाला होता मार्गे, पण त्या स्पर्शाने तिची 'अशी' अवस्था कधींच झाली नव्हती. अनिरुद्धाच्या स्पर्शाने एक प्रकारची ग्लानि, एक प्रकारची मूच्छेना -तिला आली. याचा परिणाम व्हावयाचा तोच झाला. अनिरुद्धांची मार्त ३० मुक्‍्तात्म्यापासून प्रमदरेपयत तिच्या डोळ्यांसमोरून क्षणभरहि दूर होईना. त्याच्या स्पर्शाने तिचें सार्क जीवन जणुं खळबळून सोडलें. अनूचे मनूबरीलळ उपकार विधवा होऊन निराधार स्थितींत मनू माहेरीं परत आल्यावर तिच्या दुर- बस्थेबद्दल कळवळा येऊन तिचें शिक्षण पुढें चाळू ठेवण्याची अनू व्यवस्था करते व तिला अनाथबालिकाश्रमात प्रवेश मिळवून देते. सहज अरूबिषयीं बोलणें निघाले असतां मनू म्हणते, “ तो, ..स्वार्था आहे, , .त्याच्याबर कुणी कितीहि प्रेम केलं तरी चीन नाहीं व्हायचे त्या प्रेमाच...तो आपलं जिवा- भावाचं प्रेम आहे तुझ्यावर म्हणून सांगेल तुला, पण लय्माळा मात्र कबूल व्हायचा नाहीं तुझ्याशीं...हा आपल्या स्वाथेबुद्धीलाच ध्येयाचे न्‌ तत्त्व- निष्ठेचे रूप देऊन तुला सागेल कीं, माझं तुझ्यावर कितीहि प्रेम असलं तरी तें तश्या प्रकारचे नाहीं म्हणून.” तिच्या या उदगारांवरून अरूनें मनूची सुद्धां आपल्याप्रमाणेंच प्रतारणा केळी असली पाहिजे असं तिला वाटलें. आणि एखादी तरुणी प्रेमसर्वस्व अपण करावयास स्वषघुषीनें तयार असतां त्याचा अव्हेर करणाऱ्या या प्रेमाची विचित्र जात कोणती असा संदेह तिच्या मनांत निमाण झाला. दुरंत बासनांच्या ताबडींत --आणि तिला अनिरद्धाकडे जाण्याची तळमळ लागं लागली, व ती कालिंदीकडे हेलपाटे घाळूं लागली, अखेर त्याच्या उन्मादक आकषेणांत ती पूर्णपणें गुरफट्टून जाते. एकदा जरा धाडस करून तो तिला घेऊन अपोलो बंदरावर चांदण्यांत फिरावयास जातो. त्या एकातांत दोघांचींहि मनें “यथित' व *व्याकुल' झालीं. तोंच अनिरुद्ध अधवट स्वगत म्हणतो, “ हा समुद्र पाहिळा म्हणजे बायरनची आठवण होते मला; न्‌ त्याच्याप्रमाणे कुठं तरी दूरदेशी जाऊन बेछूटपणाने रहावंसं वाटतं.” बेछटपणाची त्याची आसक्त दिसूनहि अनूचा त्याच्याविषयींचा मोह वाढत नातो. त्याच्यामुळेच आपले औदासीन्य कमी झालें व आपल्या ' वबठलेल्या जीवनाला ! थोडी तरी टवटवी आली असें तिला वाटूं लागलें. ओळख झाल्यापासून सुमारें भंगळेलें देऊळ ३९ महिन्याने तो तिच्या प्रेमाची याचना करितो. तिला हा प्रश्न अनपेक्षित. नसला तरी ती स्वाभाविकच गोंधळून जाते आणि म्हणते, “ नाहीं, नाही--_क्षमा करा मला. ती गोष्ट शक्‍य नाहीं, ” हा प्रसंग घडल्यानंतर तो आपल्याशीं चमत्कारिक रीतीनें वागेल अशी तिला भीति वाटते. पण त्याच्या वर्तनात तिला कांहींच वावगे दिसत नाहीं. तो पूर्वीप्रमाणेंच तिच्याशी मोकळेपणानें वागतो. पण यामुळें पुरुष कठोर असून पुरुषांना प्रेम ही ' केवळ करमणुकीची चीज? वाटत असावी असें. तिच्या मनांत आलें. पण त्याच्याविषयींचें आकर्षण अत्यंत प्रवळ आहे हे. तिला आतां कळून चुकते. तरी सुध्दां मधूनमधून अरूची आठवण होऊन अनिदुद्धाचा मोह सोडावा असें तिला बाटतें. पण त्याचा तो मोह तिला पुन्हां खेचून घेतो. यानंतर तिची व अरूची पुन्हां मेट होते. शेलीच्या पद्धतीने तो तिच्या- विषयीच्या आपल्या भावना प्रकट करतो, बोलता बोलतां तो चटकन तिचा हात घरतो ब त्याच्या “ आतुर? ओठांचा स्पश तिच्या मानेला होतो. त्याच्या खांद्यावर मान टाकून मनसोक्त रडावे असें तिलाहि क्षणभर वाटतें. पण पूर्वी त्यानें केलेल्या अवहेलनेनें तिचा स्वाभिमान जाग्रत होतो; व ती त्याला स्पष्टपणें विचारते, पण त्याचीं पर्वाचींच मर्ते कायम आहेत केवळ तिच्या इच्छेसाठीं तो तिच्याशी लग्न करावप्रास तयार आहे. तिच्या विषयीं बिचार करण्यांत त्याला जे सुख वाटतें तें सुख विवाहामुळे नाहीसं होईल असें त्याला भय वाटतें. तो तिच्याशी नाही तर दुसऱ्या एखाद्या' स्त्रीशी लभझहि करोल कदाचित्‌, पण “ लग्नाचा न प्रेमाचा कांहीं संबध आहे. किंवा असावा ? असं मात्र त्याला वाटत नाहीं, पण तिला त्याचें हे अतीं- द्रिय तत्त्वज्ञान पटत नाहीं ब समजतहि नाहीं. आणि यापुढे दोघांत. असले संब्रंध ठेवणें योग्य नाहीं असें ती त्याला निक्षून सांगते. अनिरुद्ध पुन्हां एकवार तिच्या प्रेमाची याचना करतो. तो अगदी. नाटकी अविभाव करून ब डोळ्यांत आंसवें आणून अद्शा कांहीं कोशल्यानें हें सारें करतो की, अगदीं “ अदशरण ' होऊन त्याची मागणी ती मान्य करते. पण अनिरुद्धाचें शील चांगलें नाहीं ब तो बेछूट आहे असे म्हणून. या बेतापासून तिला परावृत्त करण्याचा तिचे वडील निकराचा प्रयत्न कर- डर मुक्तात्म्यापासून प्रमद्दरेपयेत तात. ' प्रेमोन्मादाच्या नर्शत बेहोष झालेल्या ' तिच्या मनाला वडिलांचे बोलणें अथातच रुचत नाहीं, जगांत पूणे निरागस कोण आहे ! असाच प्रश्न विचारून ती स्वतःच्या मनाची खोटी समजूत घालते. विवाहार्थें वय जस- जसें वाढत जाईल तसतशी तरुण-तरुणींच्या ठिकाणी निरागसता कमीच आढळणार. म्हणून, प्रौढ प्रेमिकांनीं एकमेकांच्या पूवायुष्याची फारशी चिकित्सा न करणेंच बरें. “ अनाप्नात पुष्पांची अपेक्षा करण्याचं तें युग संपलं आतां '-अशाप्रकारें स्वतःच्या मनाची समजूत करून ती अखेर अनिदद्धाशीं विवाह करते. वरील वंचक समर्थन ( 18010131158(101 ) लग्न होण्यापूवीच तिला भोवतें. अनिरुद्धानें विलायतेंत असतां केलेलें भयंकर कर्ज फेडण्यासाठी तिच्या वडिलांनीं लवर हुंडा दिला. यामुळे, ' मला विकत घेतला तुझ्या वडिलानीं ' असें तो कुत्सितपणानें नेहमीं बोळूं लागला, एकदा तो अगदीं बायरनच्याच पद्धतीनें तिला म्हणतो, “ आपल्या या लझातलं सारं काव्य नाहींसं होणार असं वाटायळा लागले आहे मला. भरतीचे हे उघाण ओसरून गेल्यावर जता किनारा उघडा पडून शून्यता तेवढी शिल्लक रहाते, तसं लम्नानेतर होणार आहे कीं काय आपल्या जीवनाचे कोण जाणे ! ” अनिरुद्धाचें हें: काव्य ! बाचल्याबरोबर विवाइसमारंभ उरक. ल्याबरोधर लाड बायरनने ळेडी बायरनजवळ जे उद्‌गार काढले होते त्यांची आठवण झाल्याशिवाय रहात नाही. लाड बायरन मोठ्या लाडिकपणानें आपल्या नवोढा पत्नीला म्हणतो, “ कुठ 8४९ शा फा, झव (08015 €010पटा) 107 ॥0९ (0 19९ १०५. ७४/टा2 ए०प 50॥€ 0॥2 ९1585 १५४९, 1] ॥॥श( ९095 0०2 9090१६ ४००." अमनिरुद्दाने मागे बायरनच्या बेछूटपणाचा जो सूचक उल्लेख केला होता तो वरील नाट- काची नादी समनावयास हरकत नाहीं ! बायरनचा हा ' सच्चा चेला ? आहे यांत कसलीच शका नाहीं! लझापूर्वी स्वतःची व्यसने प्रेयसीपासून काळजीपूर्वक झाकून ठेवणारा ६ मुखवटे ! या कार्दबरींतील मोहन ल्झानंतर लगेच आपलीं व्यसने जोरानें सुरू करतो. त्याचप्रमाणें लझापूर्वी अनूला बरें वाटार्वे म्हणून सिगरेटहि न ओढणारा अनिरुद्ध लम्नानंतर मधूनमधून चिरूट ओटूं लागतो व ' पिऊ? भंगलळें देऊळ ३३ लागतो. बायकोखेरीज करमत नसल्यामुळे ती जवळ नसली म्हगजेच व्यसनांची सोबत घ्यावी लागते असें तो स्वतःचे समथन करतो. बायको त्याला अगदों चोवीस तास जवळ हवी. सामाजिक कार्यासाठींहि तिनें घर सोडतां कामा नये अता त्याचा कटाक्ष आह. तो बाहेरून आल्पाजरोबर तिनें स्वागताथे तयार असलें पाहिजे असा तो आग्रह धरतो. दिवसेंदिवस हें नाटक अधिकाधिक भीजअण होत जातें. तिवी पहिली प्रसूति कष्टाची होते. प्रसूतींचील आजारामुळे त्याचे अवखळ मन पागतें. त्याचीं व्यसने दररोज वाढूं लागतात; खासातला दर्प जास्त जास्त उग्र होऊ ळछागतो. बाळेतपणाच्या थोड्याशा अवधींत जर त्याचें मन इतकें बिथरतें तर कालांतराने आपलें तारुण्य कमी झाल्यावर तो काय करील या घाकानें तिला गांगरल्यासारखे होते. आणि तिची शका खरीच होती. दर बाळतपगगांत तिची प्रकृति खालावत जाते. तिचें तारुण्य लवबवाला ज्ञाऊ लागतें. तिचें सोंदय कोमेज लाग्ते-आणि त्याची भ्रमरव्ृत्ति प्रबळ होत जाते. त्याची पोगलालसा तप्त करण्याचें सामथ्य तिच्या सुकणाऱ्या तारुण्यांत रहात नाहीं त्याच्या * शिकारी ' मनाला अनृ्चे डागळळेळे सांदय इत:पर भुरळ घालूं शकत नाहीं. आणि यामुळें, त्याच्या प्रेमांतील सारी उत्कटता उडून जाते. प्रत्येक नवीन बाळतपणांत तो तिच्यापासून जास्त जास्तच दुरावत जातो व घराविषरयीं बेफिकीर अनं लागता. पहिली मुलगी मीना हिच्याविषधीं तेवढें त्याला खरं प्रेम वाटे. बाकीच्या घराशीं मात्र त्याचा काहीं संबंघच उरला नाहीं. अपरात्री तो पिऊन बाहेरून येत असे आणि तिची चौकशीहि न करतां तडक आपल्या खोलीत जात असे, हे विलक्षण प्रकार पाहून प्रसू- तीच्या खोलींत एकाकी अतरस्थेत पडलेल्या अनच्या मनात विचाराचे काहूर माजत असे. “ स्त्रीचे भगर तारुण्य आणि पुरुषाच्या दुरंत बालना ! काय नवल पुरुष अशा स्थितींत बहुस्रीक झाला तर १-पण प्रेमाला जर कांही अथ असेल, तर पुरुषाने थोर्डे तरी नको का स्वाथत्यागी, संयमी व्हावयाला ?. ... ..पण स्त्रीच्या तारुण्याचा बळी घेऊन स्वतः तरुण राहिलेल्या पुर्षाजबळ इतकी कृतज्ञता, इतकी सहूदयता अतते कुठें १ तिच्या यौबनाचें आकर्षण नाहींसें होतांच त्याचें तें अतप्त, शिकारी मन लगेच दुसरें आकषेण हुडकण्याच्या मार्गे लागते, ” ( पू. ११७ ) ३४ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्धरेपयंत अस्तनींतील निखारा सांसारिक जीवनाचा असा बट्याबोळ झाल्यानंतर एक दिबस निराधार मनूची दया येऊन अन तिला आपल्या घरी राहावयासच बोलावते व तीहि येते. बरेच दिवस अनिशुध्दाचें तिच्याकडे लक्ष गेलें नव्हते. जिवाला विरंगुळा म्हणून अन्‌ थोडेसें सामाजिक कार्य करूं लागतांच अनिरुध्दाला संताप येतो. अखेर भांडाभांडी होऊन त्या ' प्रेमी ) दांपत्यांत अबोढा सुरू होतो. यांतच पुन्हा बाळंतपणाची भर. यामुळें घाकट्या मुलांना आईपेक्षां मनूचाच लळा अधिक लागतो. अनिरुध्द रोज मुलांना घेऊन फिरावयास जात असे. मुलांना मनूचा लळा फार, म्हणून तिच्यावाचून तीं फार कंटा- ळत. यामुळे मनूर्नेच त्यांच्याबरोजर फिरावयास नावें अश्टी भोळ्याभावारने अनू सूचना करते, या गोष्टींचा मनूने लवकरच अत्यंत वाईट फायदा घेतला. अनिरुद्ध व मनू यांना एकांत मिळे लागला. हा 'अभिनवमधुलोलप' भ्रमर बायकोला विसरून मनूशीं रोज प्रणयचेष्टा करूं लागला. शोवटीं अनूच्या आजाराचा फायदा घेऊन त्यांनीं खुद्द घरांतच हे प्रकार करावयास सुरवात केली. अनू रात्री अंथरूणावर तळमळत असतां बागेत त्यांच्या हास्ययुक्त गप्पा चालत. स्वतःच्या बिछान्यावर झोपण्याचेंहि त्याने सोडून दिलें. मनूने आपल्या मुलांच्या व नवऱ्याच्या सहवासांत मजेनें संध्याकाळ घालवावी या विचाराने अनूर्चे मस्तक सुन्न होऊं लागलें, येणेंप्रमाणें सहा महिने त्यांची सलगी उत्तरोत्तर वाढतच गेली. तरीसुद्धा ' माझी मनू कधीं दगा देणार नाहीं आपल्या बहिणीला' असा अनढा अजूनहि वेडगळ विश्वास वाटे, स्त्री असल्यामुळें मनू तरी स्त्रीच्या भावना जाणील अक्षी तिला आश्या वाटे, ६ अयि विद्यत्‌ प्रमदानां त्वमपि दुःख न जानासि ” असें म्हणणाऱ्या वसंत- सेनेप्रमाणेंच ती मनूच्या स्त्रीत्वावर विसंधून होती, पण तिचा हा विश्वास अस्थानीं होता. अनिरूद्ध-मनूच्या इटंगाराठा घरांतच ऊत येतो. तिला सारें कांहीं समजत होतें. देवदुर्विलास असा कीं, मुलें देखील मनूमोंबतींच घोटाळत असत. जिवाचा संताप तरी किती करून घेणार ती ! घराबाहेर अखेर मोठ्या प्रयासानें निश्चय करून ती घर तोडण्या'चें ठरविर्ते. ढ़्दे ३५५ त्याला मुळींच वाईट वाटत नाहीं, उलट तो तिलाच टाकून बोलतो. मुलांना तो तिच्याबरोबर जाऊं देत नाहीं. “ जी बाई घर सोडून निघाली तिचीं कसली मुलें तिचा काय हक्क आहे मुलांवर?” असें तो इरसाल मानभावी- पणार्ने विचारतो. ती यावर अगदीं कळवळून म्हणते, “ तुमची इच्छा नसेल तर सारीं मुलें राहू द्यात तुमच्याजवळ. मी जशी तेरा वर्षांपूर्वी एकटी या घरांत आलें, तशी एकटी जाईन परत इथून !” दोन प्रश्न घराबाहेर पडण्याचा! हा जो निर्णय अनूनें घेतढा त्याविषयी दोन शंका निर्माण होण्यासारख्या असून त्यांचीं उत्तरेंहि अनूने देऊन टाकलीं आहेत. घराबाहेर पडण्यापूर्वी झाल्या प्रकाराबद्दल एका शब्दानेंहि तिनें मनूला जाच कां विचारला नाहीं १ आणि, तिर्ने घटस्फोट कां घेतला नाहीं ! पहिल्या प्रश्नाला तिचें उत्तर असें कीं, अनिरुद्ध खराखुरा नादी, जाति- वंत व्यसनी, ज्या गोष्टीचा एकदा त्यार्ने ध्यास घेतला तिचा पिच्छा तो काय वाटेल तें झालें तरी पुरवणारच. मनू केवळ निमित्त झाली या अनथाला, तिच्याऐवजीं दुसरी कोणीहि आली असती त्यांच्या ' सहृ जीवनाची नासाडी करावयाठा.' अतप्तता आणि भोगलोलुपता या गोष्टी त्याच्या रक्तांतच आहेत मुळीं | त्याचें सांदयंच असं आहे कीं, मनूला त्याचा मोहृ पडला यांत ती मनूलाह्ि दाष य्रावयास तयार नार्ही. ६ पतंगांनीं जशी दीपञ्योतीवर झडप घालावी, तसें त्यांचें मन त्यांच्या वासनेला बळीं पडावें ' हें तिला अपरिहाय वाटतें. मग तिनें घटस्फोट कां मागितला नादीं? ' ल्य़ापुर्वीच्या) अनिरुद्धाविषयीं तिला अजूनहि विलक्षण आसक्ति वाटत आहे. ' त्यांच्याविषर्यींच्या या दुरंत आसक्तीमुळं घटस्फोट मागितला नाहीं मी, असें तिर्चे ब्रिनतोड समथन आहे. भंगललं देऊळ पण पुन्हां एक शंका उत्पन्न होते. ज्या विवाहसंस्थेमुळे अनूसारख्या सर्वस्वी निरागस स्त्रियांवर असला विचित्र प्रसंग येतो त्या विवाहसंस्थेचाच उच्छेद करून टाकला तर! अनूचे यावर उत्तर असें कीं, प्रुष स्वभावतःच ३६ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्वरेपयेत बहुस्त्रीक असल्यामुळे स्त्रीच्या सुरक्षिततेसाठी तरी विवाहाची आवश्‍व- कता आहे. विवाहसंस्थेचा आधार मिळाल्यामुळे पुरुषाच्या ' निरगेल वासनांविरुद्ध स्त्रीला थोर्डे तरी संरक्षण मिळतें. म्हणून तिच्यांत वाटेल त्या सुधारणा कराव्या. विवाहसंस्था हे भंगलेले देऊळ ' असलें तरी त्याचा विध्वंस करणें सतीच्या दृष्टीने घातक आहे असें तिर्चे म्हणणें भाहे. संयम आणि त्याग यांच महत्त्व विवाहसंस्थेने निमिळेल्या मर्यादात तरी माणसाठा कां कोंडून ठेवा. वयाचें १! तो स्वैराचारी होऊ नये म्हणून, “ मानवजातीचे कल्याण हें स्वैराचारात नसून संयमांत आहे, भोगांत नसून त्यागात आहे. जगांतलें कोणतेहि सामथ्य मोकाट सुटले कीं, तें विध्वंसाला, विनाशाला कारण होतें. आणि मानवी वासना हें तर सर्वात प्रभावी सामर्थ्यं आहे ! विवाहसंस्थेचे निमेलन करून तुम्ही काय तें सामर्थ्य मोकाट सोडणार १” असा अनू शेवटीं समाजालाच प्रश्न विचारीत आहे. अनू आणि मनू स्रीस्वभावाचे हे दोन विरोधी नमुने आहेत असें आरंभीच म्हटलें होतें. अनू ही अत्यंत प्रगल्भ विचाराची सुशिक्षित त्री असली तरी ती पराकाष्ठेची भावनाप्रधान व एकनिप्ठतेने प्रेम करणारी आहे. प्रियकराच्या व्यक्तित्वांत स्वतःचे व्यक्तित्व विलीन करून टाकावयास ती केव्हांहि तयार आहे. तिच्या प्रेमळ हृदयाच्या हाकेला ओ देणारा फक्त कोणी तरी तिला इवा आहे. आणि यामुळें अरूच्या वासनारहित प्रेमाच्या मृगजळामागे लागून ती स्वतःची विलक्षण वंचना करून घेते. परंतु, ही बंचना झाली तरी अतृस प्रणयपूर्तामुळें निराश झालेलें तिचें मन अनिरुद्धाच्या उन्मादक प्रेमाला बळी पडतें ब तिचे शरीर त्याच्या क्र भोगलोलुपतेचें भक्ष्य बनते. अरूच्या बाबतींत जी चिकाटी ती पहिल्यापासून दाखविते त्याच प्रकारची चिकाटी ती अनिरुद्धाच्या बाबतींतहि दाखविते. त्याचें वर्तन बेछूट आहे, त्याचें शील चांगर्ल नाही,मोहवश होणें ह्य त्याचा स्वमावघमं आहे या साऱ्या ढ २ ७७ २ भगलल दुऊळ -॥ गोष्टी पूणे ठाऊक असतांहि वडिलांच्या प्रतिकूल इच्छेला न जुपानतां ती अनिरुद्धाशीं लभ करते यांत अविचारापेक्षां पहिल्या प्रणयभंगामुळें दडप- लेल्या आकांक्षांचाच तीव्र उद्रेक दिसून येतो, या उद्रेकामुळेंच आपल्या कृत्यांचे परिणाम पुढें काय होतील हे समजून घेण्याचें सामथ्य तिच्या मनांत राहत नाहीं. तिच्या मनाची घडण लक्षांत घेतां असें म्हणावेसे वाटतें कीं, अरूनें तिची प्रतारणा केल्यानंतर अनिरुद्ध तिळा भेटला नसता तरी दुसऱ्या कोणाच्याहि प्रेमांत ती सहज पडली असती. प्रेम करणें हा तिचा स्वभावघ्मच आहे. आणि यामुळें सतत तेरा वर्षे अनिरुद्धाच्या भयाण संसारांत राहूनहि त्याच्याविषयींची तिची आसक्ति थोडीहि कमी होत नाहीं; आणि तारुण्याच्या पहिल्या नव्हाळींत अरूनें दारूण वंचना केली असताहि त्याचीहि आठवण ती मुळींच विसरू शकतनाहीं, निराळ्या मनोवृत्तीच्या एखाद्या स्त्रीने हे सारें पचनीं पाडले असतें व पुन्हां ती आनंदीहि झाळी असती. पण अनूचा स्वभावधम निराळ्या जातीचा आहे. झाडाची मुळें ज्याप्रमाणें पाण्याच्याच दिशेला बळतात त्याप्रमाणें तिचें मन सदेव प्रेमाकडेच घाव घेत आहे. स्त्रीपुर्षांमधील हे आकर्षग तिला सर्व गोष्टी करावयास लावीत आहे. या बाबतींत तिनें स्पष्ट कबुलीहि देऊन टाकली आहे. “' प्रणयाइतका उन्मादक!री मोह मानवी जीवितात दुसरा कोणता अर्स शकेल! ...... स्त्रीपुरुपांमधलें आकर्षेण कोणीहि उत्पन्न केलें असलें, तरी त्याच्यामुळे मनाला आल्हाद होतो ना! संसाराला सोंदर्य चढतें ना! जीविताला पूर्णता येते ना!” या आकषेणा- नेंच ती बेमान होते; आणि अनिरद्धांच्या डोळ्यांतील उन्मादामुळें तिर्चे व्यक्तित्व दचकून मार्गे सरते. अनिरुद्धाड! ती सोडून जाते त्यावेळीं तिचें तारुण्य ल्याला गेलें होतें. नवीन प्रणयाच्या आकषणात सांगडण्याचें जे वय स्त्रीच्या बाबतींत सामान्यत: असतें त्याच्या पलीकडे ती गेलेली असते. आणि यामुळें भंगलेल्या देवळांत राहून भम्न भूतींवर आंतवाचा अभिषेक करीत दिवस घालविणाऱ्या उपासिकेप्रमाणे तिची अवस्था झाली आहे. अन्य पुरुषाच्या प्रणयांत तीं गुरफटूं हाकत नसल्यामुळें गतस्मृतींचें चिंतन करणें ही एकच गोष्ट तिच्या प्रणयलालस आणि भावनावश मनाला आतां शक्‍य आहे. पण अनूची स्थिति उपासिकेसारखी झाली असली तरी अनिरुद्ध ३्‌ट मुक्‍्तात्म्यापासून प्रमडरेपयत मात्र कोणत्याहि प्रकारें विरबळळेला नाहीं. तो आपला मनूच्या सोंदर्याचा बहर लटुटावयास तयारच ! उोलीनें म्हटल्याप्रमाणें-- २रशाला 1629105 19302 0002 ॥17२0१्टाव, 1.0०€ 11150 1629065 (16 ७९11-01 11250; 11९2 ४7९912 072 15 51121९3 ']'० शात 12 १७9७ 15 0710९ [)059९51(. () ].00€2! ७४७० 0९७१110591 ग€ 19110५0 01911 11125 121९, १॥]१५ 000052 १०५ (९ 1811625 ०7 ए०पा लाव], ए०णा ॥०पा€, २0 ए०पा] छाट ? पुरुषांचें वर्तन कसेंहि असलें, त्यांनीं कितीहि प्रतारणा केली, कितीहि मनस्ताप दिला तरी त्याच्या प्रेमाच्या आणि त्यांच्याविपयींच्या आसक्तीच्या मोहांतून मुक्त होण्याची अतमर्थता जशी अनूमध्यें दिसन येते त्याप्रमाणें माडखोलकरांच्या इतर कादंबऱ्यांतीळ बहुतेक स्त्रियांमध्येंहि स्पष्टपणें दिसून येते. ' शाप ? मधील सुहास, ' दुहेरी जीवन ' मधीळ सुलोचना, 'मुखअटे' मधील रोज इत्यादि स्त्रिया थोड्याफार अनूच्याच जातीच्या आहे. पराकाष्ठेच्या भावनावशतेमुळे अरू आणि अनिरुद्ध याच्या बाबतींत तिळा आकषण वाटतें. त्याबद्दल तिला दोष देण्याचें कांहींच कारण नसले तरी एक गोष्ट तिने करावयास नको होती असें वाटतें. मनूला तिने आपल्या घरांत रहावयास बोलावले हा तिचा खास चूक झाली. बहिणी- प्रमाणे मानलेल्या व सर्वस्वी निराधार झालेल्या मनूडा तिनें आश्रप दिला यांत तिचें काय चुकले, एखाद्यावर उपकार करणें हा सुद्धा गुन्हा आहे काय, असें कोणी विचारील, सकृददरशनीं ह्या प्रश्न सयुक्तिक वाटतो. पण जरा खोलात जाऊन याया विचार करावयात पाहिजे. मनू तिच्या घरीं केव्हां. आली ? तिचे अनिरुद्धाशीं लह्न हाऊन जवळ जवळ एंक तप झाल्यानंतर, या दी्ध काळखडांत त्याच्या ' बेछूट ! वर्तनाचे, त्याच्या मोहासक्ततेचे अनेक पुरावे तिला प्रत्यक्षपणे माहीत झाळे होते, ह! कांही सांगोवांगी प्रकार नव्हता. सारें कांद्रीं तिच्या डोळ्य़ासमोर चाललें होतें. स्त्रीचे तारुण्य ल्याला गेल्याबरोबर भोगलोलुप पुरुषाचा कस भंगलेलें देऊळ ३९ सडफडाट होऊ लागतो हें अक्षरशः रोज दिसत होतें तिला. बाळेतपणांतील आणजारांतून तिची प्रकृति थोडी सुधारल्यावरोबर त्याचें बिथरलेले मन पुन्हां थोडेसें ताळ्यावर येत असे हे तिला चांगलें माहीत होतें. मनू तिच्या घरों येण्यापूर्वा च पुरुषांच्या दुरंत वासनांच्या मीषण परिणामाची तिला उत्कृष्ट ओळख झालेली होती. हें सर्व सांगण्याचे तात्पय असें कीं, नवरा असल्या प्रकारचा असतांना मनूळा ती आपल्या घरीं रहावयास बोलावते हें तिचें चुकले यांत मुळींच शेका नार्ही! बरें, मनू म्हातारी किंवा बरीचशी पोक्त तरी होती का! छे, जेमतेम अनूच्याच वयाची होती ती, शिवाय, अनेक बाळंतपणांमुळें अनूचें तारुण्य नष्ट झालें होतें व तिचें सारें सोंदर्य कोमेजून गेलें होते. पण मनूची अशी अवस्था होती का? प्रसूतीचा त्रास नसल्यामळें तिचें तारुण्य अजून टबटवीत असल्यास नवल नाहीं. आणि ती कुरूप होती काय? मुळींच नाहीं. ती चांगली सुंदर होती. अशा स्थितींत ही सोंदर्यबती आणि फारशी उपभुक्त नसलेली तरुण स्त्री अनिरुद्धापारख्या बेछूट चडोलाच्या सांनिथ्यांत अनूर्ने आपण होऊन आणून ठेवणें योग्य झालें काय! स्त्रीपुरुषांमधील विलक्षण आकर्षणाचा प्रभाव अनूळा चांगला परिचित होता. अनिरुद्ध हा बोळून चाळून ब!यरनचा चेळा, त्याचा प्रश्षज़ नाहीं, पण मनूडाहि त्याच्या उन्मादक ऐटबानपणाचा आणि साोंदर्यांचा मोह पडेल अशी शांडासुद्धा तिला कशी आली नाहीं? अनू स्वतःच रशोवटीं म्हणते, “ मनूळा त्याचा मोंहू पडळा, याबहूल तिला नावें ठेवायला जागा आहे का?...... वी सुंदर आणि तेहि सुंदर-या दोघाना एकत्र येण्याची संचि देणाऱ्या मला संसारातून उठावें लागलें याबद्दळ भी त्याना बोल का लावावा १” (प्र. १५२ ) आपण त्या दोघांना एकत्र यावयाची उत्कट संधि दिली याची अनूडाहि जाणीव आहे, नवऱ्याची अनावर सोंदर्यासक्ति ब बेझाम भोगडालसा यांची पुरेपुर ओळख असतांहि त्याच्या सोंदर्थपियासू डोळ्यांपुढे मनूमारखी संदर स्त्री येऊं देऊन तिनें त्याच्या बुभक्षेळा आयतेच खाद्य पुरविले. कदाचित्‌, कोणी असें म्हणेऊ ( आणि अनूने सुद्धां हेंच म्हटले आहे. पू. १५१ पहावे. ) कीं, मनू केवळ ' निमित्तमात्र) झाली. दुसऱ्या कोगत्य़ाहि स्त्रीच्यामागे' तो लागलाच असता, कारण, त्याच्या ४० मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्दरेपयत ६ रक्तांतत ' आहे ते. कबूल, पण इरसाल मद्यपी काहीं झाले तरी कोठूनदि मद्य मिळवणारच हें माहीत असलें तरीं आपण होऊन कोणी त्याच्यापुढे मद्याचा प्याला आणून ठेवीळ काय ! ' नाहींतरी हा बाहेर जाऊन पिणारच, मग या एका प्याल्याने काय बिघडणार आहे !' असें कोणी विचारलें तर त्याला आपण काय म्हणं ! नवरा पहिल्यापासूनच खराखुरा सच्छील आणि त्रियांच्या बाबतींत माथे भडकून घेणारा नाहीं अशी ,.पूण खात्री असती तरच एखादी तरुण संदर स्त्री नवऱ्याच्या सांनिध्यात येऊ देण्यास अनूडा काहो हरकत नव्हती, पण येर्थे साराच प्रकार विपरीत आहे लय़ापर्वांच जो नातिवेत बेछट येडोल होता व ल्य़नानंतर ज्यांचें चडोलत्व भ्रतिदिनीं बृद्धिंगतच होत होतें अशा नवऱ्याला अनूने मनूच्या रूपानें घरां तच विलक्षण मोह निमाण केला नाहीं काय! सुरवातीला अनिरुद्ध बरेच दिवस मनूर्शी बोलत नसे. अननेंच त्यांचें बोलणें सुरूं केलें. “ माझी जर धाकटी बहीण असती, तर आपण नसता कां मोकळेपणाने बागला तिच्याशी ! तसंच मनशींहि वागावयास हरकत नाहीं खरोखरी, आपल्या या असल्या वागण्याने तिळा बिचारीला किती अवघड वाटतं ! (प. १२३) हँ ओदार्यच अनला फार थोड्या दिवसांत भोंबतें. हेंच काय, पण अनिदद्धा नरोबरोधर फिरावयास जाण्यासहि ती मनूला परवानगी देते. ही तिची कबुली पहा-'“' रोवटीं मीच मनूला म्हटले, 'असला हा गोंघळ (मुलांना मनूचा लळा असल्यामुळें तीं तिच्यावाचून रहात नसत; म्हणून गोंधळ होत असे. ) रोज पहाण्यापेक्षा जा बाई तूं फिरायला त्यांच्याबरोजर !'/ (प. १३११) पडत्या फळाची आज्ञा घेऊन तीहि जाते. पहिळे दोन तीन दिवस ती मुलाना समंद्रापर्यत पोचवून त्याच पाळली घरीं परत येत असे. पण जरा भीड चेपतांच ती अनिरुद्धाबरोबर वाळेत गप्या मारीत बसं लागली. आणि एक दिवस छोटी मीना म्हणाली, “ आई, आई, आज मावशी रडत होती किती तरी वेळ न्‌ भाईसाहेबांनीं तिचे दात आपल्या हातात घेऊन कांहीं तरी सागितलं तिला रोवटीं | ” (पृ. १३४) पण, आतां हें अनुला कळू नहि कांदींच फायदा नव्हता. दगड उताराला लागला होता आणि बार्टेत कॅसलाहि अडथळा नसल्यामुळे तो अगदीं तळापयंत गडगडत जाणार हँ अगदीं स्पष्ट आहे! द्‌ ४१ शेळीचा अवतार ट्वेटॉनिक लव्हच्या कल्पनांनी भारलेल्या आणि सुंदर वस्तुंच्या केवळ चिंतनात समाधान मानणारा अरू शोलीचा अवतार आहे अगर्दी, बिल क्षण भावनावश असलेल्या माणसाडा मधून मधून कवि-वाची स्फात येऊन आपल्या भावनांचा काव्यमय आविष्कार तो करतो. याप्रमाणेच अरूलाहि अनेक वेळां कवित्वाचे झटके येत असत व तो अनूला लांब- लचक काव्यमय पत्रे ठिद्दीत असे किंजा तिच्यावर सानेट्स लिहीत असे. 6 ]तृ2 छ्र85 501९0 (0 नञादाए९ ००७॥1०९5,5पतरतटा) 1120(5, ७3811.-, (211015. 901060(11016€5 911४८ 190 9 0९८ १1७07, ॥6€ 730'टठ( एत 12 ४७१5 €513९०५०त ०७8 (€9-8(ए१ए” असे आद्रे मोरवानें दोलीचें वर्णन केलें आहे. याप्रमाणेच अरूचॅंद्रि बणेन करितां येईल. तो अनूच्या झशरोरावर किंबा हृदयावर प्रेम करीत नसून केवळ तिजविषर्यीच्या कल्पने: बरच प्रेम करीत अहे असें वाटतें. शालांटे स्टाइनच्या गटेवरील प्रेमार्चे खुहृविगनें पुढीलप्रमाणें वणेन केठें आई-' 516 1०००१ ए९त९9 0 (०60८, 921 ॥00 (3०९02 1115९1. ” अरूचें अनूवर ज्या प्रकारचें प्रेम होतें त्याचे असंच वणन करितां येईल. तिच्याशी लझ करून आपले उच्च, उदात्त, चिंतनात्मक प्रेम अमिलाषेनें आणि उयभोगानें डागळण्याची त्याची इच्छा नाहीं. “ तुझ्याविषयी विचार करण्यांत, एखादेच वेळीं तुझ्य़ा स्पर्शाचे सुख अनुभविण्यात जो आनद मला वाटेळ, तो कदाचित्‌ जन्माची गाठ पडल्यान नाहींसा होईल ” अशी त्याला भीति वाटत आहे. प्रमाचे खरें सुख प्रणयविषयाविषयीं बाटणाऱ्या उत्कठेंतच असून त्याच्या प्रास्तींत नसर्ते; उपभोग घेतला कीं प्रेमादील सोरस्य नष्ट झालेच पाहिजे असें त्याला बाटते. आणि येवढ्यासाठींच अतृप्ततंत समाधान मानून उयभोगाच्या लाल- सेचा त्याग करावयास पाहिजे असें तो म्हणतो. पण अतींद्रिय तच्वश्ञान सांगत असतांच तिला स्प करणें, तिचा हात हातांत दाबून धरणें, तिची बोटें आपल्या ओठावर दाघणें या साऱ्या गोष्टी तो नेइर्मीच करीत असतो हें लक्षांत ठेवण्यासारखे आहे. कदाचित्‌ स्रीला वासनारहित स्पश करण्याची किमया त्याला साधली असेल! ४२ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्ठरेपयेत तात्पर्य असें कीं, तिचें फक्त चिंतन त्याला करावयाचें आहे. हें चिंतन र्जे सुख प्राप्त करून देईल तें सुख तिच्याशी लग्न केल्याने अथवा तिचा उपभोग घेतल्यानें नाहींसा होईल असें त्याला वाटतें; कारण, “ उपभोग म्हटला कीं त्याच्या पाठोपाठ उपरति आलीच. ' तिच्याविषयी विचार करीत तो रात्रीच्या रात्री घालवितो. त्याच्या वर्हींतलं ' प्रत्येक सानेट या गोष्टीला साक्ष आहे. अरूच्या प्रेमाचे स्वरूप आपल्याला चांगले कळलें. पण, शका अशी कीं, अश्या विचित्र प्रियकराना सोंदर्यचिंतनासाठीं प्रत्यक्ष छी कशासाठी छागते ! एखाद्या मनोमय, काल्पनिक सोंदर्याकृतीवर ते कां प्रेम करूं शकत नाहींत १ या अतींद्रिय प्रेमामुळे दोन गोष्टी साघतील. त्यांना स्वत:ला चिंतनाचे सुख्व लाभेल आणि शिवाय अन्य कोणाहि व्यक्तीला त्या चिंत- नाच्या जोडीलाच भावनोद्रेक करविणाऱ्या इतर गोष्टींचा उपसग पोंचणार नाहीं. पण अरूच्या बाबतींत अशी अवस्था झाली आहे कौ, तो अनृकडे वासनारहित निर्मळ दृष्टीनें पद्दात आहे; पण त्यांच्या निकट सहवासाने भावनाविष्कारानें व शारीरिक स्पर्शाने अन मात्र दरक्षणीं अधिकच गाग रून जात आहे. यापेक्षां, एकाद्या संदर स्त्रीवर आणि तिच्या कल्पनेवर तिला नकळत प्रेमाचा वर्षाव करणें लास्व पटींनी चागले, दुसऱ्या व्यक्तीचा अशा प्रेमांत कांहीं संउंघ नसल्यामुळे चिंतनापासून होणारें सुख अथवा चिंतन करणाऱ्या व्यक्‍ती पुरतेच मर्यादित राहे शकेल आणि कोणालाहि तें चिंतन बाधणार नार्ही ! अनचा स्वभारघम अरूच्या स्वभा- वधर्माहून पराकाष्ठेचा मिन्न असल्यामुळें त्याच्य़ा या बासनारहित उदात्त प्रमांचा बिचाऱ्या अनला मात्र भवंकर ताप झाला ! एमीलिया व्हिवियानीचं ददन झाल्याबरोबर होली तिच्यावर एकदम प्रेम करू लागतो, हें वासनारहित प्रेम आदे अशी तो आपल्या पत्नीला ग्वाही देतो. ' प्लेटा निक लव्ह ' करावयास कोणती हरकत आहे असाहि त्यानें युक्तिवाद केला असेल. पग एखाद्या संदर स्त्रीवर असें प्रेम करण्याऐवजी एखाद्या सुदर पुतळ्यावर त्यानें प्रेमाचा वघोव केला असता किंबा डांटेळा ज्याप्रमाणे त्याची काल्पनिक प्रेयसी बियाटिस कधींच मेटली नव्हती त्याप्रमाणें शोलीला ह्री लावण्यवती भेटली नसती तर बरें झालें असतें असें त्याच्या पत्नीला भंगळेळें देऊळ ४३ वाटतें. आणि तें स्वाभाविक आहे. चिंतनासाठीं प्रत्यक्ष स्त्रीच कथयाला पाहिजे ! स्त्रीची काल्पनिक मूति कां चाळू नये £ पण निरुण, निराकार मर्तीचें ध्यान करण्यापेक्षा सगुण, साकार मूर्तीरचेंच ध्यान करणें सुलभ जातें ईं सत्य असल्यामुळें आपल्या चिंतनासाठीं अरूला अनुची सगुण मूर्ती निवडणें भाग पडलें असावें ! भक्ताच्या चिंतनाचा परमेश्वराला काय उप- सर्ग पोंचत असेल तें आपल्याला सांगतां येत नाहीं, पण अरूच्य़ा या वासना- रहित सौंदर्यचिंतनाचा अनूला मात्र फारच उपसर्ग झाला हें आपल्याला चागले ठाऊक आहे ! --आणि बायरनचा अवतार अरू शेळीचा अवतार असला तर अनिरुद्ध बायरनचचा अवतार आहे. त्याला बायरनसारखच बेछट आयुष्य घालवावेंसें वाटते, आणि बायरन- भ्रमाणेंच लम्न झाल्याबरोबर अनवरीलळ आपले प्रेम नष्ट होऊ लागलें आहे असें त्याला वाटूं लागतें. भोगलोळुयता, अतप्तता, वेचित्र्याची आवड सोदर्यासक्ति इत्यादि गोष्टी त्याच्या रक्तातच आहेत. अनावर भोगलालसे मुळें जो कठोरपणा किंवा क्ररपणा उत्पन्न होतो तोहि त्याच्या ठिकाणीं भरपूर आहे, ज्या नि'्ठुरपर्श बायरन मिस छु अरचा त्याग करतो व स्वतःपासून तिला झालेली भुलगीहि तिच्या ताब्यात देण्याचें नाकारतो त्याच निष्ट्रपणें अनिरुद्धहि अनूशीं ती घर सोडून जातांना वागतो. भोगलोलुग पुरुषी प्रेमाचा दा नमुना माडखोलकराच्या पुढच्या कांहीं कादंबऱ्यात थोड्या फार फरकानें पुन्हा आला आहे. ' दुरेरी जीवन ' झधील मुकुंद, ' मखवटे ' मधील मोहन, “ डाकब्ंगळा ) या कादंबरींतील रतिलाल, इत्यादि ' स्त्रीसोंदवांची शिकार करावयास ' निवालेळे म खोलकरांचे पुरुष जवळ जवळ अनिदुद्धाचेच वारसदार आहेत असं ग्हणावयासत हरकत नाहीं. असल्या भोगलोळलुप चंडोलाच्या तावडीत खांपडलेल्या स्त्रियांचे संरक्षण करण्यास विवाहसंस्था कितपत उपयोगीं थडेल हा एक प्रश्नच आहे. विवाहाची बेडी पायांत अडकलेली असतांहि आपल्या निरगेळ वासनांच्या तमीताठीं प्रतिदिनी नवीन ४४ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्वरेपरयंत सोंदयांची शिकार करावयास ते तयारच असतात. विवाहसंस्थेचें त्यांना कोणतेंहि बंधन नाहीं ! प्रेमाचा उन्माद श्रीपुरुषांमधीलळ आकषंणाची मदती अनूनें वारंबार वर्णिलेली आहे. प्रेमाला ती “उन्माद? म्हणत आहे, “ जिथं प्रेम, जिथे मीलन तिथे उन्माद हा असावयाचाच...त्या उन्मादाचा अनुभव ज्यानें घेतला नाहीं, त्यानें प्रमच कधीं केल नाहीं. ” तिच्या मते प्रणयाइतका उन्मादकारी मोह मानवी जीवनांत दुसरा कोणताहि असं शकणार नाहीं, पण प्रणय ही चीज मोठी विलक्षण असून तिच्यात विषाची दाहकता, सुषेचें माघर्य आणि सुरेची मादकता या तीन परस्परविरोधी गुणांचा मिलाफ झालेला असतो. तें कांहीं असलें तरी, स्त्रीपुरुषामधघील आकर्षण पराकाष्ठेचें लोमनीय असतें यांत तिला शंका वाटत नार्ही. “ स्रीपुर्षामधलें आकषण कोणीही उत्पन्न केलें असलें, तरी त्याच्यामुळे मनाला आल्हाद होतो ना! संसागला सोंदय चढते ना ! जीविताला पूर्णता येते ना ? मग त्या आकर्षणाविषयीं तुच्छतेने बोलण्यांत काय अथे ! ” खरीच प्रेम आणि पुरुषी प्रेम प्रणयाचें आकर्षेण अमर्याद असतें व त्याचा प्रभाव स्त्री व पुरुष या दोघावरहि सारखाच असतो हें खरें असलें तरी स्त्रीचे प्रेम ब पुरुषी प्रेम यांचें स्वरूप मात्र मूलतः भिन्न असतें असं अननें आग्रहाने प्रतिपादन केलें आहे. तिचे म्हणणें असें कीं, स्त्री जेव्हा पुरुषावर प्रेम करते तेव्हां तें ती अत्यंत तन्मयतनें व उत्कटतेनें करते, पुरुषाच्या मनाशी व जीवनाशी ती इतकी समरस होते कीं, त्याच्य़ावा*चून तिला स्वतःचें स्वतंत्र अस्तित्वच मुळीं उरत नाहीं, “ प्रेमासाठी सर्वस्वाचा त्याग फक्त स्त्रीनंच करावा, ती जेव्हां प्रेम करते, तेव्हां प्रियकरा शिवाय वेगळ अस्तित्वच तिला मुळीं उरत नाहीं.---तिच्या जीवनाचा ओघ त्याच्या जीवनांत मिसळून जातो, नाहींसा होतो. ” तात्पर्य, नदी समुद्राला मिळाल्यानंतर ज्याप्रमाणें तिला स्वतंत्र अस्तित्वच रहात नाहीं त्याचप्रमाणे स्त्रीचे जीबन पुरुषाच्या जीवनांत भंगलेले देऊळ ४५ पूर्णपर्णे विलीन होऊन ज्ञाते. पण पुरुषाचें प्रेम मात्र अश्या प्रकारचें नसतें असं अनूर्चे म्हणणें आहे. पुरुषाचा स्वभाव स्वार्थी असल्यामुळे त्याचें प्रेमहि स्वार्था असले पाहिजे हें ओघानेंच आलें. पुरुष हा प्रेमाच्या बाबतींत नेइर्मी च अतृप्त राहतो. किंबहुना “ अतप्तता ? हा पुरुषजातीला मिळाळेढा शाप आहे असें तिचें म्हणणें आहे. तिच्या मर्ते प्रीतीच्या समाधीत प्रेमिकांच्या व्यक्तित्वाचा लय व्हावा. पण तो लग्न क्षणिक मात्र नसावा, अतस्तेच्या वेदनांनी त्यांनीं तळमळू नये. पुरुष प्रीतीच्या समाधींत सुद्धां स्त्रीशी कघींच पूर्णपणें समरस होत नाहीं, त्याला आपलें स्वतःचे व्यक्तित्व वेगळें ठेवावेसें वाटते, त्याच्या मनाची तसि होत नाहीं ब अतप्ततेच्या वेदनांनी तो सतत तळमळत राहतो अशी तिची तक्रार आहे. पुरुषी प्रेमाचं हें स्वरूप ती राबट ,ब्राऊनिंगच्या 1 पठ 0 १९ (2910132112 ' या कवितेच्या आघधार्रे विशद करिते. “' प्रीतीच्या उन्मादांत प्रेमी जनांना लाभणार अद्वेताचे तुख, ब्राउनिंगनें म्हटल्याप्रमाणं, खरोखरीच इतक क्षणिक, इतकं फसबं असतं का? प्रीतीच्या समाधींत प्रेमिकांच्या व्पक्तित्वाचा लय क्षणमात्र च व्हावा न्‌ अततप्ततेच्या वेदनार्नी त्याच मन सदो दत तळमळत रहावं, इतकी माणसांची स्वतःच्या व्यक्तित्वाची चाड बलवत्तर आहे का?” तिचा आशय असा कीं, अतप्ततेची कल्यना पुरुषांच्या स्वार्थी स्वभावाला शोभेशी च असून ब्राउनिंग पुरुष असल्यामुळें तो आपल्या जातीवरच गेला यांत काही आश्चये नाहीं, राबट ब्राउनिंगच्या जीवनाशी एलिझबेथ जितकी तन्मय झाली होती तितका तो तिच्या जीवनाशी समरस झाला नव्हटा, ब होणें शक्यहि नव्हते असा तिच्या म्हणण्याचा रोख आहे. ज्या छोकांचा आधार घेऊन अन्‌ ब्राउनिंगच्या अतुप्त ' पुरुषी प्रेमाच्या कल्पनेवर टीका करीत आहे ते छोक मुळात पुढीलप्रमाणें आहेत-- 1 छ०्णाव ७७ १०प एटा८ 91 (0 १ €, ९०प ७४ घा |७5८ 50 ग ण०0, ॥०॥01८. ० ए०पा$ ७0 101102, ७07 5190९ ॥01 16९ ! छ/०९2 8०65 ए८801( 12? ए॥8(0 (02 ट८ळः€ ()' एट १7०प्पात, ञयाटट ०पणाव ७५८७९? ४६ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्वरेपयेत 1 ७०प1त 1 ल्णांव ४१०0 ४०० १1], $66 (0 ए०पा €५ए€, वाते 560 एच 12901 3681112 00 ए०पा७, झा कहा] णशा] 1. ए0प 50105 5011125--ए0ए01 १ ४ 90 [॥ 10, 801 टुळ०्व 2१ 111. 1२०, 1 ४९0 प", (0७० १४०" ९0056, गृ॥ ९ ७00 3७7४५. 1 ४155 ए०पा' ९0९21, (वाला ७ए०पा 5०0015 ए१॥॥॥--1 ७1एलर (1९2 1052 हत 100९० ॥0ठा९2 0080 (50टपट टचा) 50९912-0 गुणाला 12 ९००१ (2 ९०९७, ]०5८ ७८1 1 5220100 00प( (0 1९11071 ! ९८0215 (0८ (1169 100? (शिष्या? ]॥€ ०व ए०५६! (090179 1 व15ल्टा11-- ॥॥1111[2 1955107, घात (00९ [०111 (3) 111(2 116९905 (1013 १6९9017. या छोकांत त्राउनिंगची स्वरी तक्रार कोणती आहे! प्रेमाच्या समा- धींत प्रियेच्या व्यक्तित्वा्शीं पुरुषाचा लय क्षणमात्रच होत भसून नंतर अततस्ततेची वेदना तेवढी उरते, आपलें व्यक्तित्व निराळें रहावें अशी त्याची घडपड असते ही अन म्हणते त्याप्रमाणें त्याची तक्रारा आहे काय १ मला तसें वाटत नाहीं. मला त्याचा आशय असा दिसतो कीं, प्रेमविष याशीं सर्वस्वी तद्रूण् व्हावें, त्यांत भक्षरराः विलीन होऊन जावें अशी माणसाची तीव्र इच्छा असते. पण, हे शक्‍य होण्याच्या मार्गात माणसाची बन्घनें आडवीं येतात, आपण कितीहि धडपडलों तरी आपलीं मनें अक्ष- रशाः तादात्म्य पावणें शक्य नाहीं. आपलीं मनें अमर्याद इच्छा करोत असलीं तरी ती इच्छा देहाच्या दोखलांमुळे संपूर्णपणे सफल होण्याची शक्‍यता नाहीं. शरीरें एकत्र आलीं तरी मने पूर्णपणें एकत्र कशीं आणतां येणार अशी ब्राउनिंगची शका आहे. तीं एकत्र आणावी, त्यांचें तादात्म्य व्हावें अशी त्याची तळमळ आहे. पण जोपर्यत शरीरें भिन्न आहेत तों- पर्यंत ही तळमळ खऱ्या अर्थानें थांबणार नाहीं असं त्याला वाटतें, भेगललळें देऊळ ७ ७/९ 5091] 02060100९ (1८ 5311९८, ७९ ५४१३1) ७2 0712 $७1110 ७01 (७0 11931105,..... असें शेलीनें कितीहि जीव तोडून सांगितलें तरी दोन व्यक्तींचे पूर्ण तादात्म्य होणें ही गोष्ट अशक्य आहे. असें तादात्म्य व्हावें हीच ब्राउनिंगची खरी तळमळ आहे. पण आपण मानव सान्त ( (111६2 ) असल्यामुळें शरीराचे बंघ तुटल्यारिबाय आपणांस अनन्तांत ( 111012) विलीन होतं येणें शक्‍य नाहीं, व असें असल्यामुळें प्रेमी जनांचे संपूर्ण तादात्म्य होऊ शकत नाहीं या विचारानेंच ब्राउनिंग खिन्न झाळेला आहे, त्याची ही खिन्नता म्हणजे मोगलोलडुपाची अतस्तता आहे अशी समजूत करून घेण्याचें कांहींहि कारण नाहीं. प्रेमिकाच्या व्यक्तित्वाचा लय क्षणमात्र च होतो याचेच त्याला वाईट वाटत आहे. तो लय निरवघधि असावा असं त्याला मनापासून वाटत आहे, पण असा निरवचि लय बंधनांमुळे होऊ शकत नसल्यामुळें त्यार्चे मन तळमळत आहे. अततप्तता असलीच तर ती बासनांची अतप्तता नव्हे प्रियेच्या जीवनाशीं संपूर्णपणे तादात्म्य पाबार्वे या अमयाद इच्छेची अत- सता आहे, आणि तादात्म्याच्या इच्छेची खरी पूत न झाल्यामुळें तो म्हणतो--- [॥॥॥॥1(2 3559107, भात. (01९ वाया (07 111(2 112१71(5 (118 ए€ए11. यावर भाष्य करीत असतां जे. एच. फाउलर यानें जे उद्गार काढळे आहेत त्यांचा विचार करणें जरूर आहे. फाउलर म्हणतो-।“ [1 छल्पात वि 1052 ॥15 58९७812 तशा काते ७९०0006 एाळाए 3209507000 1॥ ८ 086107९१, 5०५ (७९० 11011(2 ७०पात5 0( ठा 119012 281110 382 50 (13050९0 तत, ७० 7९१1911707) 5208142, (6 ए९१॥॥॥४ 15 णा111112.” शरीराच्या दखळा आड येत असल्या- मुळेंच मनें खऱ्या अर्थार्ने एक होऊं शकत नाहींत हीच कल्पना एम्‌. ई. कोलरिजच्या पुढील शब्दांत व्यक्त झालेली दिसेल --।“'[ [ज़ हाः 3प्8प ३४९ 872 1001) €9०) 60000. 1४० ४%१]॥५ 0 1९5 ७०७८९९0 ए॥१८ शात 1९ 1281250 0९1501 01 0८ 6९81011 ! "तात्पर्य असें कीं, ब्राउ. "> रै शट मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्दरपयंत निंगच्या म्हणण्याचा अननें संपूर्ण विप्यांत केला असून त्याला विनाकार- णच अन्याय केला आहे. ब्रांउनिंगच्या जीवनाशी संपूणेपणें समरस झालेली एलिझबेथ हि म्हणते-- "1006९ (९2 ७ (1९ 07९9011 5111165, (९2७5, 0( 8] शा [2!-णचार्‍त, 7 (उठव ला00५८, 1 5911 ७८ 160९ (16९९2 06९027 82 तं. दुसर्र असें कीं, अतसततेची कल्पना पुरुषांच्या स्वार्थी स्वभावाला शोभेशी असून पुरुष आपल्या जातीवर जाणारच हा विचार आग्रहाने मांडणाऱ्या अनला भवभूतीच्या रामाची आठवण कां झाली नाहीं? नुक तीच तिनें अरूबरोबर भवभूतीविषयीं चर्चा केली होती अपा पुरावा आहे म्हणून प्रियकराशिवाय स्त्रीला वेगळें अस्तित्व असंच शकत नाहीं, पण पुरुष मात्र प्रेयसीर्शी तादात्म्य पावू हाकत नाहीत ही तक्रार करण्यापूर्वी उंत्तररामचरितांतील “अद्वेतं सुम्वदुःखयोरनुगतं सवास्ववस्थापि यद, विश्रामो हृद्यस्य यत्र जरसा यस्मित्नह्यायां रसः |! या ओळींमध्ये रामार्ने स्त्रीपुरुषांतील प्रणयाचें जे उदात्त स्वरूप वर्णिले आहे त्याचा अनूर्ने थोडा तरी विचार करावयास हवा होता. कदाचित्‌ अनच्या कानापर्यंत हा विचार गेला -नसावा, तिनें फक्त ' मालतीमाधव ? हे एकच नाटक वाचले असावें स्त्रीचे जीवन नदीसारखे कां वेलढीसारखें ! स्रीच्या जीवनाचा ओत सर्वेत्वीं पुरुषाच्या जीवनांत मिसळून जातो व त्याच्याशिवाय तिला निराळें जीवन उरत नाहीं. आणि हाच स्त्रीच्या व पुरुषाच्या प्रेमांतील महत्वाचा फरक आहे असें विवाहापर्वा अनू आप्र- हाने प्रतिपादन करते. पण प्रत्यक्ष व्यवहारांतील अनिदद्धांच्या अतिरिक्‍त भोगलालसेचा तिरस्कार उत्पन्न झाल्यानंतर तिचे या बाबतींतील विचार किती बदलतात हें पाहण्यासारखे आहे. तिनें आपल्या सेवेत अहोरात्र राबावे, आपण बाहेरून घरीं परतल्य़ावरोबर तिनें आपल्या स्वागताथे दारांत उभे राहिलें पाहिजे, एक क्षणहि दूर जातां कामा नये, किंघहुना तिला आपल्याशिवाय वेगळें अस्तित्वच उरता कामां नये अशी अनिद- भंगलेळें देऊळ ४९ द्वाची समजूत झालेली होती. प्रेमाच्या या विलक्षण प्रकारामुळे कोणतीहि स्त्री वैतागली तर त्यांत काही. नवळ नाहीं. अनूसुद्धा अशीच वेतागते आणि स्त्रीला पुरुषारिवाय वेगळें अस्तित्व नसते हें अलड वयांत केललें प्रतिपादन स्वाभाविकच विसरून जाते व तीव्र निराशेच्या पोटीं विचारते, “ ज्ञी द्दी काय नदीसारखी कुणाशी तरी सर्वस्वानें समरस होण्याकरितां कुणाच्या तरी जीवनांत स्वतःच्या जीवनाचा विलय करून घेण्याकरिता का जन्माला येत असते! ......... आम्हा स्त्रियाचें जीवन हें नदीसारखे आहे कीं वेलीसारखं ! ” स्त्रीचे जीवन वेलीसारखें असावें असें आतां अनूडा वाटूं लागलें आहे. वेल वृक्षाचा आघार घेत असली तरी त्यामुळें तिचें स्वतंत्र अस्तित्व मुळींच ळोयत नाही, असेंच स्रीच॑ जीवन असर्वे. या प्रकारच्या जीवनांत स्त्रीच्या व्यक्तिविकासाला वाव राहून तिला पुरुषाचे निकट साहचयहि लाभते असा तिचा अभिप्राय आहे. ई सारे बरोबर आहे. पण, मग, प्रेयसीच्या व्यक्‍्तित्वांत आपलें व्यक्तित्व संपूर्ण पर्णे विलीन करितां येत नाहीं म्हणून खित्न होणाऱ्या ब्राउरनिंगच्या प्रेमाला : पुरुषी प्रेम ! असें कसें संबोधतां येईल आणि पुरुषांच्या सार्थी स्वमा- वावर व अतृप्ततेवर कशी टीका करितां येणार? नवीन सामाजिक प्रश्न या कादंघरींतन आण खी एक महत्त्वाचा सामाजिक प्रश्न निर्माण होत आहे. आतां अनेक कारणामुळे स्त्रिया व पुरुष याचा संबध सावजनिक ठिकाणीं अधिकाधिक येत आहे ब यापुढच्या काळांत तर तो वाढ- तच जाणार अशीं चिन्हे दिसं लागलीं आहेत. अविवाहित पुरुषाचा अविवाहित ख्रीशीं निकट परिचय होऊन त्याचं पयवसान विवाहात झालें तर त्यात दूषणीय असें काहींच नाहीं. पण विवाहित पुरुषांशी अविवाहित सत्तरियांचा विविध कारणामुळें परिचय वाढत गेल्यास ब अविवाहित अथवा विधगा स्त्रियाना विवाहित पुरुषाविषयीं विशेष प्रकारचें आकर्षण वाटूं लाग- ल्यास जे प्रश्न उत्पन्न होण्याचा समव आहे त्या प्रश्नाना यापुढे समाजाला तोंड द्यावें लागणार असें स्पष्ट दिसत आहे. विवाहित पुरुषहि जर एकाद्या अविवाहित स्त्रीकडे कोणत्याहि कारणांसाठी आकृष्ट झाडा व त्याच्या डड ५० मुक्‍्तात्म्यापासून प्रमदरेपयत पत्नीला त्याची झळ पोच लागली तर तिनें अशा स्थितींत काय करावें ९ नवऱ्याच्या दुसरेपणाच्या लाडकीशीं प्रेमानें वागून एकत्र नांदावे, कीं तिच्याशी ब नवऱ्याशीं भाडून ( अथवा न भांडतां ) घराबाहेर पडावे बगैरे अनेक प्रश्न डोक्यात काहूर करतात यांत शंकाच नाहीं. अशिक्षित, असंस्कृत व गुणहदीन अशा पत्नीला विटल्यामुळें पुरुष बुद्धिमती व कलावती अशा सुसंस्कृत स्त्रीवर ' बौद्धिक ' प्रेम करूं लागतो असें आपण नेहमीं ऐकतो. पण, प्रस्तुत कादंबरींत उलटा प्रकार झालेला आहे. अत्यंत बद्धिमती व सुसंस्कृत अशा अनूच्या पाशांतून आपली सुटका करून घेऊन अनिदद्ध मनूकडे आकृष्ट होतो. मनू ही अनूच्या मानानें शिक्षणांत ब संस्कृतींत कितीतरी मागासलेली आहे हें अगदीं स्पष्ट आहे. मग अनिरुद्ध तिच्याकडे कां वळला ! ही बौद्धिक प्रेमाची भूक खास नाहीं. कारण अनूच्या सहवासांत तें प्रेम त्याला मिळर्णे खास शक्‍य होतें. मग तो मनूकडे कां वळला? एकच कारण आहे. मनू सुंदर होती व अजून तरुणः होती. तिचें सौदर्य बारंवार होणाऱ्या प्रसूतीमुळे 'डागळलें' नव्हतें, तें अजून टवटवीत होतें. एवढें एकच कारण अनिरुद्धाच्या या ( कितव्या कोणास ठाऊक! ) नवीन प्रेमाच्या मुळाशी आहे. पहिल्या स्त्रीपासन बौद्धिक सुख प्राप्त न झाल्यामुळेंच पुरुष दुसऱ्या एकाद्या बद्धिमती स्त्रीशी सहवास करू पाहतो असे विचार मांडणाऱ्या लोकांना प्रस्तुत पुस्तकांतील प्रणयप्रकरण चिंत्य वाटेल असें वाटतें! माडखोलकरांच्या पुढच्या कांहीं कादंबऱ्या पाहिल्या तर त्यांतील विवाहित पुरुष पत्नीखेरोज अन्य स्त्रियांकडे आकृष्ट होतात याचें कारण पत्नी असंस्कृत अथवा बुद्धिद्दीन असते हें मुळींच खरें नाही असं दिसून येईल, ' दुहेरी जीवन ? या कादंबरींतील सुलोचना सर्वगुणसंपन्न असनहि मुकुंद तिची प्रतारणा करून इतर स्त्रियांच्या पाशांत सापडतो, ' मु्वटे > मधील रोजमुद्धां सोंदर्यवती व बुद्धिमती आहे; पण तिचा प्रियकर मोहन घरांत स्थिर राहू शकत नाहीं. ' नवे संसार ) या कादंबरींतील विद्याधर हा स्वमावतः सालस आहे, अनिरद्धाप्रमा्णे चंडोल नाहीं; त्याची पत्नी मीरा हीसुद्धा त्याच्याशी समरस होण्याच्या लायकीची आहे; तरीसुद्धा तो मुक्ता नावाच्या स्त्रीकडे आकृष्ट होतो व ते आकर्षण मर्यादा सोडण्याच्याहि भगळेलं देऊळ १ बेतांत येतें, तात्पर्य, माडखोळकरांच्या कादंअऱ्यांतील अन्य स्त्रियावर आसक्त होणारे विवाहित पुरुष बुद्धिमती स्त्रियांच्या शोधांत नसन वेचि- उ्याच्याच शोधांत आद्देत असे दिसून येईल. सामान्यत: असें दिसून येतें की, ' आपण भोद्धिक प्रेमासाठी दुसऱ्या सरीकडे आकृष्ट झालों ' असें म्हणणारा वित्राहित पुरूष दुसर्‍याची ब स्वतः- चीहि फसवणूक करीत असतो, भोद्धिक प्रेमाचा हव्यास काहीं पुढुपाना असू शकेल, नाहीं असें नाहो. पण असें बौद्धिक प्रेम करू पादूणारे विवा- हित परुष म्हाताऱ्या स्त्रीकडे अथवा कुरूप स्त्रीकडे वळत नाहींत हे लक्षांत ठेवण्यासारखे आहे. यावरून बौद्धिकःवाच्या जोडीला सौोंदर्यहे आवश्‍यक. अततें हें दिसून येईल. हें झालें स्वास ' बौद्धिक ? प्रमिकार्चे वणेन, अनि- झद्धासारखे जे कोणी भ्रमरबृत्तीचे लंपट पुरुष असतात त्याना स्त्रीच्या बुद्धि- मत्तची फिकीरच नसते. ते केवळ आस्वादाच्या विविधतेच्या आणि वेचित्र्याच्या मागे असतात, त्यांना वरचेवर नावीन्य हवें अततें. हे वेचित्र्य आणि नावीन्य प्रात झाले म्हगजे त्यांना स्त्रीच्या बुद्धितेजाची फारशी गरज नसते. नवीन शोधलेली स्त्री बुद्धिमती अतली तर चागलेंच, पण तशी ती नसली तर कांहीं बिघडत नाहीं. अनि५द्धाचें मन मनृकडे आकृष्ट झालें तें कांहीं ती बुद्धिमती होतो म्हणून नव्हे, त्याला प्रेयसीमध्ये किती आणि कशा प्रकारची बुद्धि हवी होती ! बायरनच्या उद्गारांत याचें उत्तर सापडेल. बायरन म्हणतो, ७॥(५१ 08९8प-ांव29] फण्पाच ७८ 9 ७०७) फा 191207. €200पष्टाा (0 पावला5प्वात क्षार १७७७ ए९, तेण 10 $पत[टांटा1( (010९ 39012 (0 8४९ 11015९0. ” पतीची बुद्धिमत्ता ओळ. स्वता येईल व तिचें महत्त्व पटेळ इतकी बुद्धीची देणगी स्त्रीमध्ये असली म्हणजे अनिरुद्धाच्या वगातील, किंबहुना, सामान्यतः बहतेक पुरुषांचे समाधान होतें. स्वतःपेक्षा अधिक तेजस्वी बुद्धिमत्ता स्रीच्या ठिकाणीं असली तर तें त्याला परवडत नाहीं, यामुळें बौद्धिक प्रेमाची सवच पर्ढे करून व पत्नीकडे दुलक्ष करून अन्य स्त्रीच्या प्रेमाकडे वळणाऱ्या विवाहित पुरु घाच्या आचरणांतील मम कळून येईल असें वाटतें. आणखी एक निकडीचा प्रश्न विवाहित स्त्रीपुर्षांच्या आयुष्यांत उत्पन्न झालेला आहे. सध्याच तो प्रश्न बिकट होऊन बसडा आहे, पण यापुढच्या ९ ५२ मुक्‍्तात्म्यापासून प्रमहधरपयंत काळांत तो अधिकच बिकट होईल यात कोणतीच शंका नाहीं, बिशेषतः ज्या विवाहित स्त्रिया सुशिक्षित आणि सुसंस्कृत असतात व ज्याचे पति इतर तरुण अविवाहित स्त्रियांच्या सहवासांत राजरोस येण्याची शक्‍यता असते त्याची मानसिक व्यथा वृद्धिंगत होण्याचेच योग दिसत आहेत. म्हणजे असं कीं, आपल्या नवऱ्याशी * प्रथमवयसाकाळीं ' असलेली एखादी सुशिक्षित अथवा अधशिक्षित स्री सलगी वाढवू इच्छीत आहे हे ध्यानांत येऊनहि तिला अडथळा कसा करावा हें बहुशः सुशिक्षित विवा- हित स्त्रियांना समजत नाहीं. येवढ्या तेवढया कारणावरून नवऱ्याच्या परिचयांतील एखाद्या सुशिक्षित व सुसंस्कृत स्त्रीशी भांडणे अथवा वाद- विवाद करून तिचें ब नवऱ्याचे संघटन कमी करणें ही गोष्ट सरिक्षणामुळें उत्पन्न झालेल्या डउदारपणाला शोभून दिसत नाहीं असें त्यांना वाटतें. आणि हें बरेंचसें स्वाभाविकहि आहे. यामुळें दुसऱ्या बाईशी नवऱ्याचा परिचय वाढत चालला आहे हें ड'ळ्यांना दिसत असतांहि आपला काक्षेखोरपण| दिसेल या भीतीनें त्या स्वस्थ बसतात, नवऱ्याला स्पष्टपणें एखाद्या घीट स्त्रीनं विचारलेच तर आपल्या नि्मळपणाची ग्वाही कोणताहि पुरुष मोख्या आत्मविश्वासाने देऊ शकत असल्यानें तिच्या त्या घीटपणाचा काहीं उपयोग होत नाहीं. परिणाम असा होतो कीं, पूर्वी सोज्बळ भासणारा परिचय एकाएकीं जिथरतो व आपल्या हक्काचे विचार मग पहिलीच्या डोक्यांत येऊं लागतात. पण हें फार उशीरा होतें. नेमके हेंच अनू आणि मनू यांच्या चाबतींत घडलें आहे हें अगदी स्पष्ट आहे. स्त्रीच्या ठिकाणीं जें ' अंतेशांन ' असतें असें म्हणतात त्याचाहि मग कांहीं उपयोग होऊ शकत नाहीं, कोणतेंहि ज्ञान वेळींच झालें तर उपयोगीं पडतें ! मागच्या पिढ्यातील अनेक प्रतिष्ठित गुलहोशी पुरुष ' अंगवसत्रे * बाळ- गीत असत हे. आपण जाणतो, गडकऱ्यांच्या भाषेत बोलावयार्चे झालें तर या बाबतींत ' थोराघधरचे दाखले आहेत. ? असें जर आहे तर आधुनिक सुरिक्षितांना नांवें ठेवण्याचा अथवा त्यांच्या चारित्र्याविषयीं शका घेण्याचा काणाला कसा अधिकार मिळतो अशी शका एखादा घेईल. बाह्यतः: तरी पूवीच्या लब्घप्रतिष्ठितार्नी अंगवस््रे आणि उपागवस्ञे बाळगणे आणि सध्यांच्या सुशिक्षितांनीं पत्नीशिवाय दुसऱ्या एत्वाद्या अविवाहित ( अथवा क्वचित्‌ भंगलेळे देऊळ षे विवादित ) स््रीशीं निकटतम परिचय ठेवणें या कृतींत फरक दिसत नाहीं हे खरें आहे, पण थोडा खोल विचार केला तर काहीं निराळेंच सत्य प्रतीत होण्याचा संभव आहे असें वाटतें. अंगवस्त्रे बाळगणारे पूर्वीचे घरंदाज ब ६ अब्रूदार ? लोक त्या गोष्टीकड केवळ शारीरिक* सुखाच्या भावनेनेच पहात असत, शिबाय त्यांचे या बाघतींचील पराक्रम ' बहुंशीं घराबाहेर चालत असत, घरच्या कुटुंबिनीला या अंगवस्त्रांचा सामान्यतः उपसर्ग पोंचत नसे, व अंगवलस्ने पांघरणारे लोकहि बाहेरची प्रकरणे घरांत आणून कुटुंबाच्या स्वास्थ्यात बिघाड निम|ण करीत नसत, चा बाहेरच्या स्त्रियांशी संबंध येई तो केवळ शरीरसुखासाठी ! तेवढें झालें कीं, झाल्या गोष्टीवर ते चांगला जाडजूड पडदा टाकून मोकळे होत व यामुळें घर अबाधित रहात असे. त्या बाहेरच्या बायकानाहि यापासून कोणताच मनस्ताप होत नसे. एकमेकांची मनोमन समजूत असल्यावर या गोष्टींचा प्रश्नच उद्‌भवण्याचें कारण नव्हतें, पण, आतां हें सारें बदल्लें आहे. विवाहितांच्या संसारांत दिरणाऱ्या सुशिक्षित स्त्रियांची भूमिका अत्यंत निराळी असते. अंगच्या चातुयामुळें ब शिक्षणामुळे उत्पन्न होणाऱ्या धूततेमुळें त्या विवाहित पुरु- घाच्या मनाला ब त्याच्या भावनांनाच प्रथम कजजांत घेऊन टाकतात, आणि मग, असे पुरुष केवळ शरीरानेंच नव्हे तर मनानेहि आपल्या पहिल्या प्रेयसीपासून दुरावतात व शेवटीं तिचा तिरस्कार करण्यापर्यंत ते धष्ट होतात, यामुळें, मागच्या पिढींतल्या पांढरपेशा स्त्रियांना, जीं दुःखें अज्ञात होतीं त्या दुःखांचा आजच्या कांही सुशिक्षित स्त्रियांना साक्षात्‌ परिचय होऊन त्यांच्या मनाचा विलक्षण कोंडमारा होत भाहे हें नाकबूल करण्यात कांहीं अथ नाहीं ! »___ > श्< > ह ७ व. १ भंगलेल्या देवळांतील सांद्ये या कादंबरींतील भाषा माडखोलकराच्या नेहर्मीच्या पद्धतीप्रमाणें प्रोढ असली तरी ' मुक्तात्मा) या पहिल्या कादंबररींतील अनिवार संस्कृतप्राचुर्या मुळें उत्पन्न झालेली क्रिष्टता येथें अगदीं दिसणार नाहीं. प्रौढत्व, उदारता, आणि अथंगोरव या तीनहि गुणांनीं या कादंबरीची भाषा युक्त आहे. हे सारें असूनहि भाषेचे लालित्य आणि आकर्षकत्व मळींच कर्मी झालेलें ९ ५४ मुक्‍्तात्म्यापासून प्रमद्वरेपयत नाहीं. कोमल भावनांचा आविष्कार करावयास ज्या दोलीची आवश्‍यकता असते त्या शेलीचा या कादंजरींत प्रकषे झाळेला आहे. अनुच्या हृदयाच्या व्यथांचा आविष्कार करणें हाच या कादंबरीचा प्रधान इतु असल्यामुळें गडकरीळछ!प निसगवर्णनांना यांत फारसें स्थान नाहीं. अशी वर्णने करतां आलीं नसती असें नाही; पण माडखोलकरार्नी याभाघतींत चांगलाच सयम पाळला आहे, प्र. ६७ वरील रात्रीचे वर्णन, पू. ७४ वरोल व ८० वरील समुद्राचे वणन इत्यादि वर्णने आकप्रक परंतु संयत आहेत. संयमाचे आणखी एक चागले उद!हरण पाहाबयारचे असल्यास पति मत झाल्यामळे निराधार स्थितींत माहरीं परत आलेल्या मनचे प्रष्ठ २८-३९ वरील वणन पहावे, प्रेमिकांच्या उन्मादक ठोगाराचें वर्णन करीत असतांहि माडखाल- करांनी चागलाच संयम दाखावला आहे. ओचित्य आणि अभिरुचि यांच्या मर्यादा निदान या कादंबरीत तरी त्यांनीं योग्य प्रकारें संभाळल्या आहेत व कोठेंहि औचित्यमंग केला नाहीं. पुढच्या कादंबऱ्यांत देखीळ या मयादा त्यानीं संभाळल्या असत्या तर ? कलात्मक दोलीच्या जोडीला अनचा उत्कृष्ट भावनाविष्कार हा या कादञरीचा विरोष होय. पहिल्या प्रणयामुळें तिच्या मनाची झालेली चलबिचल व प्रणयपूर्तीचें स्वप्न सफ झाल्याचा भास; अनिरुद्धाच्या उन्मादक प्रेमामुळे झालेली तिची बेभान ब धुंद अबस्था आणि सर्वराच्या सत्यानाशानें पिचून गेलेल्या तिच्या मनाची कारुण्यपूर्ण अवस्था, या तीनहि अवस्थाचें वि्छेषण मोठें हृद्य झालें आहे यांत शेका नाहीं. “ करुणत्य मूतिरथवा शरीरिणी विरदृब्यथेव बनमेति जानकी ? हें भबभूतीने विरहिणी सीतेचें केलेलें वणन “ भय मूर्तीवर आंसवांचा अभिष्रक करीत आयुष्य घालविणाऱ्या ) अनूच्या बानतींतह्रि साथे नाहीं काय! माडखोलकरांची भाषा सफाईदार ब आकषक असली तरी एकंदरींत तिची प्रकृति ललित नसून प्रोढ व प्रगल्मच आहे, त्यांच्या उपमा- उत्मेक्षांत वेदग्ध्य असले तरी पांडित्याकडे त्यांच्या भाषेचा विशोष कल दिसून येतो. गडकऱ्यांच्या भाषेची मोठीच छाप माडखोलकरांच्या भाषेवर सर्वत्र पडळेली आहे. प्रोढत्वाकडे त्यांच्या भाषेचा विरोष ओढा असल्या- मळें काडिदासापेक्षां भवभूतीचें अनुकरण तिनें कळत अथवा नकळत भंगलेले देऊळ ५ केले आहे. अनिरुद्धाच्या पहिल्या स्पशाने अनूची जी अवस्था झाली तिचें बणेन असें आहे---।“...... माझीं गात्रे जशीं रोमांचानीं फुलून गेलीं | त्या स्थितींत सुख नव्ह्त आणि दुःखही नव्हतें. एक प्रकारची ग्लानि, एक प्रकारची मूछेना मात्र होती. ” उत्तररामचरिताच्या पहिल्या अंकांतील 'विनिश्वेतु शक्‍यो न सुखभिति वबा दुःखमिति वा, प्रमोही निद्रा वबा किम विषविसर्पः किम मद: ॥' या छोकाघातील कल्पनेशी अनूच्या आवस्थेचे वणेन अवशप्र ताडून पहावे. अननें प्रेमाची महती पुढीलप्रमाणे चवर्णिळी आहे--'“' हलाहल, अमृत आणि मदिरा या तिघा भावंडांचे परस्परविरुद्ध गुणघम मिसळून विधात्याने प्रणपय ही चीज निर्माण केली असावी. विषाची दाहकता, सुवेचें माधुर्य, आणि सुरेची मादकता या तिहींचा मिलाफ झाला आहे प्रणयांत.” या उताऱ्पाची गडकऱ्यांच्या पुण्यप्रमाब ' नाटकांतील कालिंदीच्या उद्‌गारांशीं तुलना करावी ५ मदिरेच्या बेकाम धंदींट, अफची गंगी आणि भांगेची थरारणारी तह्रीनता मिसवळन परमेश्वराने प्रेमाचा प्याला निर्माण केला आहे, / ( अंक १ प्र. २) “ गतकाळच्या स्मृति आणि भाविक्राळच्या चिता या जश्या उत्कट आनंदाच्या उर्माीत विरून जाव्या..... , ? इत्यादि कल्पना ६ पुण्यप्रमाबां तील बसुंधरेच्या पुढील उद्‌गारांशीं ताडून पहावी. “. चांदण्याच्या भरांत झाडाझुडपांस्वाली दडून बसलेल्या या फिकट सावल्या. सुद्धा, सुखकालच्या संमाषणांतल्या गतदुःखांच्या आठवणींप्रमाणें आनंदच देत आहेत. ” (अंकर प्र. २) अनवधानाचा प्रमाद एकदोन ठिकाणीं अनवघानामुळें माहितीच्या त्राबतींत लेखकाच्या हातून कांहीं प्रमाद झाले आहेत. हे प्रमाद दुसऱ्या आवत्तींतहि काढून टाकलेले नाहींत म्हणून त्यांचा जातां जाता. उळेब करावासा वाटतो. दुमऱ्या आवृत्तींत पू, २६ वर पुढील वाक्य आहे. “ डेस्डिमोनानें अथे छ़ोसाठीं इतके अपवाद सोसले, पण स्वतःच्या आंसवांनीं आणि रक्ताने हाण्याचाच प्रसंग तिच्यावर ओढवला ना १ ' ' ओथेलो ' नाटकांत सदर प्रसंगी पुढील स्टेज डायरेक्शन' आहे -1९ 5५1125 ७९.. यावरून तिच्यावर ५६ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्वरेपयेत तीक्ष्ण शस्त्राचा वार ओथेलोनें केलेला नव्हता हें उघड आहे. तिचा गळा दाबून ओथेलोनें तिचा खून केला आहे. अगदों पहिल्याच पानावर “घुकलें फूल न उमले जरि तें अश्रेनीं मिजले' अशी एक ओळ गोविंदा ग्रजांची म्हणून दिली आहे. “ सुकले फल न देत वास लरि अश्रनीं मिजलें ' अशी मूळ ओळ आहे. प, ३ बर पुढील विधान आहे, “ बोलून चाळून नवपुष्पावरले भ्रमर ते! शकुंतलेला नाहीं दुष्यंतानें अपमान करून परत घालविली ? दमयंतीला नाहीं. नलराजानें गाढ झोपेत दगा दिला ? सीतेला नाहीं रामचंद्राने न कळवतां रानांत सोडून दिली (--्न्या साऱ्या पुण्यशछोकांचेच वारसदार ते ! ” अनिरुद्ध, दुष्यंत व राम यांना एकाच मालिकेंत बसवून माडखोलकरांनी श्वा, युवा ब मघवा यांत्र फपकाच सूत्रांत गोबणाऱ्या पाणिनीवरहि कडी केली आहे यांत शका नाहीं राम हा नवपुष्पावरला भ्रमर नव्हता व त्यानें केळेला सीतेचा त्याग व अनिरुद्धाने अनूचा केलेला त्याग या दोन त्यागांची तुलनासुद्धां करण्याचें कारण नाहीं! ३ शाप £ एका सुशील युवकाची प्रेमकथा ' असें सवतः माडखीलकरांनीं जिर्चे वणन केलें आहे ती “' शाप) ही कादंबरी १९३६ च्या जुलेमर्ध्ये प्रसिद्ध झाली. अतिरिक्त ध्येयवबादामुळे ज्याचें जीवन इतर व्यावहारिक माणसांच्या दृष्टीनें वाया गेलेले आहे अश्या निशिकांताची ब त्याच्यावर अतिरिक्त प्रेम करणाऱ्या सुहासची ही प्रेमकथा आहे. कठोर ध्येयवादामुळें निशिकांताचें जीवन शापित झालें आहे. “ हा उध्वस्त, हा ज्वलतू, जीवनक्रम एक शाप आहे मला ! असें तो सुहासला म्हणतो. असला हा उध्वस्त जीवन- क्रम सोडून देणें त्याच्या आटोकक्‍्यांतलें राहिलेले नाहीं आतां. मंत्रमूढ मनुष्याप्रमाणें तो त्या ध्येयबादाकडे खेचला जात आहे. सुहासच्या प्रेमाचे बंधनसद्धां त्याला अडविण्यास असमथ आहे. सुहासर्चे त्याच्यावर अमयाद आणि एकनिष्ठ प्रेम आहे. परंतु आपल्या उध्वस्त आयुष्पाची-त्या शापाची-झळ लागून तिच्या सुखी जीवनाचा सत्यनाह होऊं नये, आपल्या फटिंग, बेछूट आयुष्यक्रमामुळें तिच्या सुखांत माती कालविली जाऊं नये यासाठींच केवळ विलक्षण संयमार्ने मन मारून, उसने अवसान आणून तो तिच्या निव्यांज, एकनिष्ठ प्रेमाचा अव्हेर करतो. त्याचा दाहक ध्येयवाद, आणि त्या ध्येयापायीं समाजाने त्याची केळेली अवहेलना या गोष्टींचा सहासला कोणत्याहि प्रकारे त्रास होऊं नये एवढीच त्याची तीव्र इच्छा आहे. आपल्या ध्येयवादाचें समाजांतील प्रतिकूल शक्तींनी कंबरडं मोडले असे त्याला वाटतें. पराक्रमी व्यक्तींना आत्मसात करण्याची, त्यांचा पराक्रम निष्प्रभ करण्याची व त्यांना स्वतःप्रमाणेंच निकृष्ट करून सोड- ण्याची अद्‌भुत किमया समाजाला लाभलेली असून समाज व्यक्तीवर कुर- घोडी करतो अशी त्याची तक्रार आहे. * व्यक्तीला आत्मसातू करण्याची, तिचं वेरिष्टय खुरटवून तिळा खश्ची करण्याची समाजाची जी ही दारुण टि मुक्‍्तात्म्यापासून प्रमद्वरेपयेत शक्ति आहे? त्या शक्तीविरुद्ध त्याला बंड करावयाचें आहे, त्याचा आशय असा कीं, व्यक्ति जशी समाजाला जबाबदार असली पाहिजे तसा समाजहि व्पक्तीच्या सर्वोगीण विकासाला वावं देणारा, उत्तेजन देणारा असला पाहिजे. आपल्या व्यक्तित्वाची समाजाने पायमलो केली, त्याची प्रगति सर्व बाजूनीं खुंटविळी असें त्याचें म्हणणें आहे. आणि समाजानें केलेल्या या अन्यायामुळें तो आतां समाजाची पवा करावयास तथ्नार नाहीं. तुरु- गांतून सुटून आल्यानंतर, ' तुरुंगापेक्षां अधिक नियमबद्ध, अधिक अमा- नुष, अधिक भयाण अशा दुसऱ्या तुरुंगांत मी आपले आयुष्प़ घालवीत आहे ' अशी तो जगाच्या वत्तीवर टीका करोत आहे रूगांतून बाहेर आल्यापासून त्याची गांधींच्या मार्गावरली श्रद्धा पार नाहींशी झाली आणि तो ददृशतबादी संप्रदायांत शिरला. कायदेभंगाची चळवळ त्याच्या दृष्टीनें 'निव्वळ एक लाट ठरली बत्या चळवळींत त्याच्या- सारख्या ज्या विद्यार्थ्यांनी हिरीरीने उडी घेतली, त्यांच्या जीविताच्या नौका फुटल्या; त्याच्यासारख्या ' उतावळ्या, भावनावश तरुणाच्या आयुष्याचा जो विचका झाला, तो मात्र कायमचाच ? असें तो गांधी-आयविंन करा- रामुळें बंद पडलेल्या कायदेभंगाच्या चळवळीचें वर्णन करीत आहे. गांधींच्या चचळवळीवरील श्रद्धा उडाल्यावर तो बांबच्या प्रकरणांत पडतो आणि अत्याचारीपणाचा शिक्का तेव्हांपासून जो त्याच्या कपाळीं बततो तो काय- मचाच. आणि यामुळेंच जग त्याला गुन्हेगार म्हणून वागवीत आहे. जगाने आपल्या व्यक्तित्वाची अवहेडना केळी अशी जी त्याची तक्रार आहे त्या तक्रारीचे हें मूळ आहे. जगाच्या असल्या या वत्तीमुळें त्याला आतां * बेछूट ' आयुष्य घालवावेसें वाटं लागलें आहे सुदह्यासचा भाऊ विभाकर व निशिकांत याची दाट मेत्री असते. त्याच्या ब सुहासच्या लमाला सुहासच्या आदेची संमति सुग्वानें मिळण्याची फारशी आद्या नसतांनासुद्धा विमाकरानें त्या दोघांच्या प्रेमसंत्रंघाला उत्तेजन दिलें, पण निशिकांताच्या ध्येबवादी आयुष्याला अकल्पितपर्णे कडाटणी मिळा- ल्यामुळें त्यांच्या विवाहाचा प्रश्न निकालांत निघाल्य़ासारखाच झाला. केवळ निशिकांतावरील एकनिष्ठ प्रेमामुळेच सुहासने श्रीकांतासारख्या धनसंपन्नाला नकार दिला हें विभाकराला चांगलें माहीत आडे. स्वतःच्या इच्छेविरुद्ध श्रीकां- शाप ५९ ताशीं ट्म़ करण्याचा प्रसंग तिच्यावर येऊं नये असें त्यालाहि वाटत आहे म्हणून निशिकांतानें केलेल्या देशसेवेच्या विविध प्रयोगाबद्दल तो पत्रांतून जरा कडकपणे लिहितो, निशिकातानें प्रयोगांत घालविले पांच वर्षाचे आयुष्य विभाकरांच्या मतें निष्फळ ठरलें आहे. म्हणून सुहाससाठीं तरी त्यानें एक गोष्ट यापुर्ढे करावी असा विमाकराचा त्याला आग्रह आहे. विभाकर त्याला लिहितो, ““ आतां द्दे सारे प्रयोग थांबवून तूं आपल्या भवितव्याला निश्चित स्वरूप देण्याच्या मागोस लाग, ” विलायतेस जाऊन डोक्‍्टरेट मिळवून त्यानें सुहासशीं लयन करावें अशी विभाकराची सूचना आहे. या सूचनेला उत्तर देतांना निशिकांत उलट लिहितो, “ माझा गेलीं पांच वर्षे यचचाढत आलेला आयुष्यक्रम जर मला बदलणे शक्‍य नसेल, तर मी सुहाास्शींच काय, पण कॉणत्याहि स्त्रीशी लम्न करून तिच्या जीविताचें मातेरे करू नये, हा तुझा सल्ला मला अगदीं मनापासून पटला, ” सुहासच्या त्यागाचा भलताच फायदा घेणें ' अधमपणारचे' होईल हें तो कबूड करतो. विभाकरानें सुचविलेल्या योजनेचा पूर्ण विचार करून आपलीं निश्चित मरते तो त्याला कळवीत आहे. अत्याचारी मागावर त्याचा आतां ' यत्किचितहि विश्वास उरलेला नाहीं, ' किंबहुना बांबच्या प्रकरणांत तो कसा ओढला गेला याचेच त्याला आतां नवल वाटत आहे. : ग्राधींच्या चळवळीवरील माझा विश्वास जसा उडाला, तसाच याहि चळवळीवरील विश्वास आतां नष्ट झाला आहे. ' आतां त्याला एक : नवीन प्रयोग ? करून पहावयाचा आहे. तो म्हणजे साम्यवाद, साम्य- वादाच्या अवेलंबनानेंच हिंदुस्थानापुढीठ सारे प्रश्न सुटतील अशी आतां त्याची खात्री पटली आहे, शिक्षण पुढें चाळू ठेवावयास त्याची हरकत नाहीं, पण सुहासला स्वतःच्या प्रेमबंधनात अडकवून तिच्या जीविताचे व तिच्या निकट आआत्तांच्या आकांक्षांचे मातेरे करावयाची त्याची इच्छा नाहीं, “ सुहासचें मजवर प्रेम असेड, तिला समाजसेवेची आवड असेल पण माझे भवितव्य मला स्पष्ट दिसत असतां मी तिचें पाणिग्रहण करून तिला संकटांत कसा घालूं! ” सुहासविषर्यींच्या या निश्चयाचा उललेख करून तो म्हणतो, '' मी...सध्यांच्या संक्रमणावस्थेचा प्रतिनिचि आहे. माझ्या- सारख्या व्यक्‍तीचें आयुष्य प्रयोगांतच खर्ची पडावयाचे, ९ ६० मुक्‍्तात्म्यापासून प्रमद्दरेपयेत परंतु, आपल्या शापित आयुष्याची झळ सुहासच्या सुखी जीवनाला लागून ते वैराण होऊं नये या इच्छेने तिच्याशी लम करावयाचें नाहीं असे त्यानें आपल्या मनाशीं ठरविले असलें तरी तिच्याविषयींचे त्यार्चे आकषेण मात्र कोणत्याहि प्रकारें कमी झालेले नाहीं, त्या दोघांच्या अनेक दिवसांच्या निकट साहचयांमुळें त्याच्या तिजविषयींच्या भावनांना ' प्रेम- स्वझाचं मदिर स्वरूप प्राप्त झालें होतें. त्या प्रेमस्बझाच्या उन्मादांत त्यानें अनेक दिवस विहार केला होता. अश्शा स्थितींत, सर्व वासनांचा घेयानें निरोध करण्यात त्यानें बाह्यात्कारी जरी यश मिळविल्यासारखे दिसत असलें तरी त्याच्या अंतयांमात मात्र सुहासविषयींच्या साऱ्या कोमल भावना पूर्वीप्रमाणेंच जागत आहित. आणि त्यानें मनोमन केलेल्या निश्चयाची मुळींच जाणीव नसल्यामुळे सुहास आपल्या साऱ्या प्रेमाचा त्याच्यावर एकतानतेनें वर्षांव करीत आहे. अश्शा प्रकारें एकमेकांवर पूर्णपणें अनुरक्त असलेलें हें प्रणयी युगळ कांहीं तरी देवदुर्विलासामुळें एकत्र येऊं शकत नाहीं, आपल्या ध्येयवादाचा सुहासला त्रास होऊ नये अशी त्याची तळमळ आहे; आणि त्याच्यासाठी वाटेल तो स्वा्थेत्याग खुषीनें करावयास तयार असलेली सुहास त्याच्या या निश्चयाविषयीं अज्ञानांत आहे. म्हणून, कां होतो आपण परस्परां पारखे ? कोणत्या नन्मिचें येतें हे मध आपल्या धुक ! असें विचारण्याची निशिकांतावर पाळी आली आहे. त्याच्या मनांतीळ विचारांच्या गोंघळाची कांहींच जाणीव नसल्यामुळें हा आपल्याशी असा कां वागतो, आपला विनाकारण अंत कां पहातो या इोकेनें तिचें चित्त व्याकुळ होतें. आपण याच्यासाठी इतक्या गोष्टी आप्तेष्टांच्या मनाविरुद्ध जाऊन करीत असूनहि त्याचें वतन असें कां याचा उलगडा तिला होऊं शकत नाहीं, म्हणून कळवळून ती त्याला म्हणते, 6: तुम्ही खरोखरी अंत पहातां आहांत माझा, निशिकांत !............ मला केव्हां केव्हा वाटतं, स्त्रीह्ृदय ही काय चीज आहे हें जन्मांत कधीं कळायचे नाहीं तुम्हां पुरुषांना !............गेल्या पांच बर्षात ज्या कारणांमुळ तुम्ही आमच्या घरच्या मंडळींच्या मनांतून उतरलां, त्या शाप ६१ कारणांमुळे--नेमक्या त्याच कारणांमुळे प्रिय झाला आहांत तुम्ही मला जास्त !............मी मानी असेन, कलामिय असेन, तुमच्या तत्त्व- ज्ञानावर माझी तितकी श्रद्धा नसेल,---पण मी सुद्धां गेलीं दोन वषे महारमांगाच्या बस्तींत काम काते. आहे ना ? इतकीं व्घधे आपण एकत्र घालविली; आणि तरीसुद्धा तुम्हांला माझं मन कळं नये £-- खरोखरी अतिशय कठोर, अतिशय क्रूर आहांत तुम्ही--” तिनें आपल्या भावनाना अशी वाट करून दिल्यापरोबर तिच्याशी ल्न न करण्याचा केलेला निश्चय तो तिला सांगतो. हें तो तिला मन कठोर करून सांगतो खरा. पण त्याच्या दडपून टाकलेल्या साऱ्या मृदु भावना उफाळून येतात आणि तो दीन होऊन तिला अगदीं आर्त हाक मारतो; आणि तीहि गद्गदित होऊन म्हणते, “ निशिकात, तुम्ही कसेहि असा, कसेहि वागा.-पण मला दूर लोटूं नका आपल्यापासून--” श्रीकाताचे वडील आणि विभाकरचे श्वदार अप्पासाहेच एक नाणाव- लेले कायदेपंडित असतात. श्रीकांता्शी सुदहासरचे लयन व्हावें अशी त्यांची घडपड असते. पण निशिकांतामळें हें घडत नाहीं हें त्यांना माहित असते. म्हणून ते सहासपुढें एक पेंच निमाण करतात, कोठल्या तरी जहाल भाष- णामुळें निशिकांतावर खटला भरण्याचा सरकारचा विचार आहे. सरकारचे कायद्याचे सल्लागार अप्मासाहेबांचे मोठे स्नेही असल्यामुळें ते त्यांच्याजवळ निशिकांताविषयीं रदबदली करावयास तयार आहेत. परंतु, पुन्हां असें भाषण न करण्याची हमी त्यांना निशिकांतापासून पाहिजे व एक मोजद- लाहि यासाठीं पाहिजे, सुहासने श्रीकांता्शी लग्न करणें हा तो मोजदला. आणि जर सुहास हें करावयास तयार झाली नाहीं तर राजद्रोहाच्या आरो- पावरून निशिकांतावर खटला भरला जाईल असा ते दम देतात. निशिकांत आपला बेछूट आयुष्यक्रम भदलण्यास मुळींच तयार नाहीं असें सांगून विभाकरहि तिला वस्तुस्थितीची नाणीम करून देण्याची व्यथे घडपड करतो. पण, खटल्याचा निकाल काय वाटेल तो झाला तरी सहास आपलें स्वातंत्र्य घालविण्यास मुळींच तयार नाहीं, ' स्अतःला लिलांवालठा उभी करायला तयार नाहीं मी--! ' असे ती भावाला स्पष्टपणें जजावते. अखेर निरिकांताला रहायलाच बोलावून साऱ्या गोष्टींचा सोक्षमोक्ष ६२ मुक्‍्तात्म्यापासून प्रमडरेपयेत करावा असें विभाकर ठरवतो, त्याप्रमाणें निशिकांत रहावयास येतो, परंतु, स्वतःचा आयुष्यक्रम बदलावयास तो तयार नाहीं. विभाकरला तो विनवून म्हणतो, “ माझं असंच चालायच मातां जन्मभर ! ” सुहासहि आपल निश्चय बदलण्यास तयार नाहीं. जणं काहीं दोघांनीं आपल्या आयुष्याचे मातेरे करून घ्यावयाचे ठरविलें आहे. रात्रीच्या शांततेंत तिच्या मनांत एक विचार येतो. बंगल्याच्या दुसऱ्या टोंकाला, तिच्या समोरच्याच खोलींत निशिकांत निजला होता. आपण स्वतःच त्याच्या खोलींत जाऊन त्याची विनवणी करावी असें तिच्या मनात येतें. यायोगानें त्याचें मन वळेल, व त्याचा निश्चय विरघळेळ असें तिला वाटतें, पण रात्रींच्या एकांतांत त्याच्या खोलींत एकटीनें जाणें बरें नव्हे असें वाढून ती थकते; पण यामुळें जिवाची तगमग मात्र वाटूं लागते. इतक्यांत आपल्याला दाराशी कोणीतरी हांक मारीत असल्याचा भास तिला होतो. निशिकांताचा आवाज ती ओळखते. ज्याच्या खोलींत जाण्याचा मोह तिनें निग्रहाने आवरून घरला होता त्या तिच्या प्रियरराचाच तो आवाज होता. दार उघडावे कीं नाहीं १ ती गोंधळून गेली. पुन्हां तिला वाटलें कीं त्याच्या हाकेला उत्तर न देणें अधमपणारचे होईल; त्याच्या विशुद्ध चारित्र्याविषयीं, त्याच्या ८ अनघ ? प्रेमाविषयी शका घेतल्यासारखे होईल, आणि लगेच ती दार उघडते. तो निशिकातच होता; पण त्याचे डोळे मिट्लेळ होते--तो झोपें- तच तेर्थे आला होता, त्याचें तुद्दासच्या खोलीकडे येणें 'ह्या त्याला त्यावेळीं पडत असलेल्या स्वञाचाच एक भाग होता.--जी गोष्ट जागतावस्थेत त्यानें कर्घीहि केळी नसती ती त्याच्या तिच्यावरील निस्सीम प्रेमाने र्वझात करविली, ? आणि हें लक्षांत आल्याबरोजर सुहासच्या नेत्रांतून अश्रघारा वाहूं लागल्या, त्याला त्या अवस्थेंतून जागे करावें असें एकदा तिला बाटले, पण, अश्ा विचित्र वेळीं आपल्या खोलीत येण्याचा अविचार घडल्याबद्दळ त्याला मरणप्राय वेदना होतील या विचारानें ती त्याला जागा करीत नाहीं; आणि तिच्यापासून कठोरपणें दडवून ठेवलेल्या साऱ्या भावना तो झोपेतच. तिच्यापुढे व्यक्त करितो. ' अशरण ? होऊन तो झोपेतच तिला म्हणतो, “ त्या शापाची झळ तुला लागं नये, म्हणून तुझ्या प्रेमाचा अव्हेर केला मी, पण सुहास, मी सर्वस्वी तुझा आहे आणि तुझाच राद्दीन शेवटपर्यंत... शाप रे तुझ्याशी लम्न न करण्याचा निश्चय करतांना माझ्या जिवाची फार तळमळ. झाली...ज्यावेळीं मला स्त्रीप्रेमाची गरज वाटेल, माझ्या कंटकमय, रक्ष जिण्याचा कंटाळा येईल, अनुकपेच्या ओलाव्यासाठीं माझा जीव तळमळे लागेल, त्यावेळीं मी धांब घेईन तुझ्याकडे,--तं दुसऱ्याची झाली असलीस तर गतस्मृतींच्या चिंतनांत अयुष्य घालवबीन आपलं.---पण...मी...सर्वस्वी तुझा आहे. ” आगि तो झोपंतच तिचे हात आपल्या आठांवर दाबतो. तिच्या अंगांवर तर रोमांच उभे रह्वातातच, पण तो सेद्धां झापेंतच म्हणतो, & तुझ्या हातांच्या स्पर्शानं किती सस, किती गारवा वाटला मला.” शेवटीं तो तिचे द्वात सोडतो व परत आपल्या खोलींत जातो. साऱ्या हाल- य्चालळी झोपेतच झाल्यामुळें त्याला त्यांची यत्किचितहि जाणीव नव्हती. त्याच्या स्वम्तमाषगारने त्याचें आपल्यावर किती खरं आणि किती गाढ प्रेम आहे हें तिला कळून आलें ब आपल्या जीविताचे सार्थक झालें असं तिला वाटलें, “ ज्या त्याच्या आपल्यावरील गाढ प्रेमाची तीव्रता, उत्कटता आणि असीमता आपल्याला कदाचित्‌ लम्न होऊनहि कळली नसती, त्या त्याच्या दिव्य प्रेमाचा साक्षात्कार झाला आज आपल्याला असें वाटून तसल्या त्या विलक्षण अवस्थंतहि तिला कसले तरी विचित्र समाधान वाटलें, पग निरिकांताची स्थिति मात्र चमत्कारिक झाली यानंतर, सुहासविषयीं उत्पन्न झालेला जो उत्कट अभिलाष त्यानें विलक्षण निग्रहाने दडपून टाकला होता, तो अभिलाष लच्छी नांवाच्या घरच्या तरुण आणि रसरसलेल्या मोलकरणीचे अनावत तारुण्य दृष्टीस पडतांच एकाएकी तीव्रतेने उफाळतो तिच्या डोळ्यांतीळ, गालांबरील आणि ओठावरील ल्ज्जेच्या “ गहिय्या छटांनीं आणि तिच्या लाजऱ्या डोळ्यांतेन आणि ओठांतून ओसंडणाऱ्या उन्मादाने त्याचें भान नष्ट होतें. मोहाचा अतिरेक झाल्यामुळें तो तिला घट्ट आवळही. तिच्या स्तनांच्या स्पशाने “' अननुभूत अशा सुखाच्या आस्वादानें त्याची शद्धवद्ध हरपली आणि त्या उन्मादाच्या भरांत त्यानें तिच्या अनावत उरोभागाचें चुंबन घेतले, ” पण आपल्या हातून प्रमाद घडत आहे याची जाणीव होतांच तो तिला एकदम दूर लोटतो. आणि सुद्दातची आठवण होऊन तो गांगरून जातो. ६४ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्ठरेपयंत आपल्या प्रमादाची जाणीव होऊन त्यानें तिला लगेच दूर लोटली खरी; पण, त्या मोहाची चब त्याच्या ओठानी चाखली, त्या पापाच्या स्पर्शाने त्याचे शरीर डागळलें. सुहासशीं बोलतांना त्या पतनाची जाणीव सारस्थी मनाला बोचीत रहाणार, त्यापेक्षां मोकळेपणाने तिला सारें सांगितलेले बरें असें टरवून तो सुहासला सर्व प्रकार इत्थंभूत सांगून टाकतो. तिला बाईट वाटतें. पण त्याच्यावरील “ असीम " प्रेमामुळे ती त्याला दोष देत नाहीं. उलट, झाला प्रकार पुन्हा होऊं नये यासाठीं ती त्याला लग्न करण्याचीच सूचना करते. “ पुन्हां तुम्हाला अश! प्रकारचा मोह होणार नाहीं कशावरून १....... .....असले प्रसंग पुनः पुन्हा येण्यापेक्षा आपण सुखी होऊं या दोघंहि--” असें ती त्याला कळवळून म्हणते. पण त्याला तें अशक्य वाटते. शेवटच्या आशेचा चक्काचूर होऊन ती आसवें दाळे लागते. त्या दोघाचें एकमेकावर कितीहि प्रेम असलें तरी त्यांच्या कपाळीं सहजीजनार्चे सुख नादीं, समाजाच्या दृष्टीनें आपण विजातीय असून रूढ समाजघटनेंत आपल्याला स्थान नादीं असं त्याला वाटत आहे, समाजाला मान्य असलेल्या रूढ मार्गानें न जातां ध्येयवादी जीवनाचा त्यानें अंगीकार केला हेच त्याचें पाप ! आणि त्या पापाचे प्रायश्चित्त त्याला अशा प्रकारें मिळालें आहे. लच्छीला मिठी मारल्यामुळे त्याच्या खांद्याखालीं वस्तऱ्यानें झालेल्या आणि ओल्या असलेल्या जखमेला तिच्या छातीवरील रोगदूष्रित त्रणाचा स्पही होतो; आणि त्याला तिचा भयंकर रोग जडतो. या प्रकाराची हकि- कत कळल्याघरोबर एके काळीं त्याच्यावर अमर्याद प्रेम करणाऱ्या विभाकराला त्याच्याविषयी एकदम तिरस्कार वाटूं लागतो. एरवी निशिकांत आजारी पडला असता तर त्यानें त्याला ताबडतोब आपल्या घरीं आणलें असतें. पण आतां मात्र भयंकर स्थितींत निरिकाताला त्याच्या खोलींत एकटाच ठेवून तो परत येतो. इतर्केच नव्हे तर, त्याच्या रोगाच्या भर्यकर स्वरूपाची सुहासला स्पष्ट शब्दांत जाणीव करून देऊन तिला त्याच्याकडे जाण्याची तो बंटी करतो. पण तिच्या त्याच्याविषयींच्या भावनांचा प्रमाब तिला असल्या परि- स्थितींत स्वस्थ असू देणें राक्य नव्हते. भावाच्या तीत्र विरोषाला न शाप 13 जुमानतां ती अपरात्री निशिकांताकडे गेली व: मी आज आले ती चुमच्यानवळ कायमचीच रहायला आलें ' असे तिनें निशिकांताला सांगितलें. आणि ' तिचा श्वास त्याच्या श्वासांत मिसळला, अश्र त्याच्या अश्रूत एकवटले. बिफल ध्ययवादाचे मायाजाल ५ मेगलेल्या देवळां'तील अरू निरमिलाष्र प्रेमाच्या कल्पनेमार्गे लागून सोंदर्यचिंतनांतच सुख मिळविण्याची आकांक्षा बाळगतो. पण या विचित्र आकांक्षेपा यी तो अनूचा मात्र कमालीचा छळ करतो. तो केबळ आपल्या- पुरतेंच पहातो; अनूच्या मनाची स्थिति काय असेल याचा तो कधींहि विचार करीत नाहीं, अनूचा छळ झाला तो अरूच्या प्रेमविषयक विचित्र तत्त्व- ज्ञानाने झाला, पण, “ शाप? मधील सुहासचा छळ होतो तो निशि- कांताच्या ध्येयवादामुळें, त्याचा ध्येयवाद तिला बाघतो. . तसें पाहिलें तर उपभोगाची लालसा न बाळगतां स्त्रीवर उत्कट प्रेम करण्याची अरूची कल्पना हाहि एक प्रकारचा थ्येयवादच नाहीं काय? हे मान्य केलें तर अनू आणि सुहास या दोघींना त्यांच्या प्रियकरांच्या ध्येयवादनेंच वंचित केलें आहे असें दिसून येईल. ध्येयवादाच्या मइत्त्वाविषयीं व आवश्यक तेविषयी कसलाच वाद नाहीं, पण, थ्येयनिष्ठला लागणाऱ्या मनाच्या कठोरपणाची ब करारी निश्चसांची जोड ज्यांना लाभलेली नसते असे कच्च्या दिलाचे लोक फसव्या ध्येयवादाच्या कल्मनेनें क्षणेक भारून जातात ब आपल्या परिसरांतील निकट व्यक्तींना उपद्रव देतात एवढीच तक्रार आहे. ५ भंगलेल्या देवळां' तील अरू अनूला वारंवार स्पशे कशासाठीं करतो! त्या स्पर्शामुळे त्याला कांहीं होत नसले तरी तिच्या शरीरावर रोमांच उमे रहातात आणि ती बेचेन होते. भावनांचा उद्रेक अनावर झाल्यावर स्वाभाविकच ती त्याला लग्नाविषयी विचारते, पण त्याचा “ ध्येयवाद त्याला तिच्याशीं ढम्न करण्याची परवानगी देत नाहीं! या कादंबरीतील निशिकांत ध्येयवादी असल्याबद्दल कांहींच तक्रार नाहीं. पण, त्या ध्येय- वादापायीं त्याने सुह्यासचा जो विनाकारण छळ चालविला आहे त्याबद्दद ६६ मुक्तात्म्यापासून प्रमद्ठरेपयेत आत्र तक्रार आहे. कठोर ध्येयवादी जीवनामुळें व बेछूट वर्तनामुळे सुहासच्या सुखी जीवनाला झळ लागूं नये या कल्पनेने तो तिच्याशी ल्म करावयास तयार होत नाहीं. पण तिच्या सहवासांत मात्र तो राहूं इच्छितो. अत्यंत कठोरपणें तिचा सहवास तो सोडं शकत नाहीं. त्याच्या मनाचा असला निश्चय होणें शक्‍य नाहीं, ध्येयनिष्ठेमुळें वृत्तीला जो कणखरपणा यावा लागतो तो त्याच्या ठिकाणी नाहीं हें सिद्ध करावयास पुरावे शोधण्याची गरज नाहीं. सुहासचें आपल्यावर अगदीं एकनिष्ठ आणि अमर्याद प्रेम आहे हें त्याला चांगले माहीत आहे. त्याच्यासाठीं आतांपर्यंत तिनें किती- तरी स्वार्थत्याग केला आहे व यापुढेंहि कोणताहि त्याग त्याच्यासाठी करावयास ती एका पायावर तयार आहे. त्याला बरें वाटावें म्हणून ती महारवाड्यांतहि साम!जिक कार्यासाठी जाते. श्रीकांतासारख्या सघन माण- साशीं लम करण्याचा मोहृ तिच्या मनांत देखील येत नाहीं; आणि निधेन व बेछूट अशा . निरिकांतावर ती नातलगांचा तीव्र विरोध पत्करून कायावाचामनंकरून नित्सीम प्रेम करते. तिच्या या प्रेमाची सारी कल्पना निरिकांताढा आहे. अश्शा स्थितींत, तिचा मोहृ आपल्या ध्येयवादाच्या ब थ्येयपू्तीच्या आड येईल अशी त्याला भीति बाटत होती तर त्यानें कठोर- पणे तिचा सहवासच टाळाबवास नको होता काय? आणि असा काय त्याचा ध्येयवाद बाया चालला होता कीं, सुहाससारख्या समजूतदार व एकनिष्ठ प्रेम करणाऱ्या सुसंस्कृत स्त्रीच्या निकट सांनिथ्यामुळें त्या ध्येय- वादाच्या मागात कांटे पेरळे गेले असते? बर्रे, आपल्या निधन, बेछूट जीवनाच्या संपर्काने तिचें सखी जीवन व्यथित होईल अशी जर त्याला भीति वाटत होती तर तिच्याशीं लम न करण्याच्या निश्चयानेंच तिच्या जीवनाची आपण अधिक भयंकर नासाडी करीत आहों हे त्याला दिसाव- यास नको होतें काय? अनेक वेळां अगदीं कळवळून ती त्याला लग्न करण्याची विनंति करते आणि तो पुन्हा तिला नकार देतो. बास्तविक तिच्याशीं त्यानें ल्झ केलें असतें तर त्याच्या बेछूट जीवनाला कांहीं स्थेय प्रास झालें असतें व त्याच्या हातून ध्येयपूतींची थोडीतरी खटपट झाली असती, गंमत अशी कीं, आपल्या बेछूट ध्येयवादी जीवनाची तिला झळ लागूं नये या इच्छेने तिच्या प्रेमाचा अव्हेर करणारा निशिकांत स्वमसंचा- शाप ६७ रांत तिच्या खोलींत गेला असतांना तिला म्हणतो, '' ज्यावेळीं मला स्री: प्रेमाची गरज वाटेल, माझ्या कंटकमय, रूक्ष जिण्याचा कंटाळा येईल, अनुकंपेच्या ओलाव्यासाठीं माझा जीव तळमळू लागेल, त्यावेळीं मी घांव घेईन तुझ्याकडे,” (प्र. ६९ ) म्हणजे त्याला स्त्रीप्रेमाची खरी गरज उत्पन्न होईपयत तिनें त्याच्या आगमनाची वाट पहात ताटकळत बसावयाचे असाच याचा अथे नाहीं का! हा विलक्षण ध्येयवाद आहे यांत शोकाच नाहीं! बरें, त्याचा ध्येयवाद खरोखरीच जळजळीत असता व त्या थ्येयाच्या पूतासाठीं प्रत्यक्ष कृति करण्याच्या बेतांत तो असता, तर क््नीप्रेमाच्या मोहानें त्याच्या कार्यीत विझत उत्पन्न झालीं अततीं हें कबूल, पण,, सुद्दासच्या अमर्याद आणि समजूतदार प्रेमाचा पुनः पुन्हां अव्हेर करणाऱ्या निशिकांताच्या ध्येयवादाचें प्रयक्ष स्वरूप कोणतें आहे तेंच समजावयास साधन नार्ही. मागे तो कायदेभंगाच्या चळवळींत सायडला होता ब बॉवच्य़ा प्रकरणांतहि सामील होता अता पुरावा सांपडतो. प गांधी- इथविन करारामुळे तो तुरुंगांतूत सुटून आल्यानंतर गांचीबादावरोल जशी त्याची श्रद्धा उडून जाते त्याचप्रमाणें दद्दशतवादी मार्गाबरीलहि त्याची श्रद्धा नष्ट होते अशी त्याची स्वतःचीच कबुली आहे. “ गाधींच्या चळ: वबळीवरील माझा विश्वास लसा उडाला तसा याहि (म्हणजे दहशतवादी ) चचळवळीवरीळ विश्वात आतां नष्ट झाला आहे” (प्र. ३२ ) असें तोच सांगत आहे. मग त्याच्या आतांच्या ध्येयवाद!चे नक्की सखवरूप कोणतें ? दहृशत- वादाधुळें प्रतिक्षणीं उद्भवणारे धोके आतां सत्याच्या मार्गात राहिलेळ नाहींत. आतां त्याला ' रशियाच्या बंधमोचनाच्या कामी यश्वी झालेल्या साम्यवादा 'चा प्रयोग करून पहावयाचा आहे, या साम्यवादाच्या प्रयोगांत सुहाससारख्या सुसंत्कत आणि एकनिष्ठ प्रेम करणाऱ्या स्त्रीचा त्याला प्रत्यक्ष उपसर्ग कोणता पोंचलळा असता ! तिनें त्याच्या निधनत्वाचा व बेछूट जीवनाचा केव्हांच राजीखुप्रीने स्वीकार केळा होता. अश्ञा स्थितींत स्वतःच्या ध्येयवबादाची सत्च करून तिच्या अतिरिक्त प्रेमाचा अव्हेर कर- करण्याचें त्याला कोणते कारण होतें तेंच समजत नाहीं. दुसरें असें कीं, साम्यवादाचा प्रयोग तरी तो करून पहातो काय ! या बाबतींत तो प्रत्यक्ष ६८ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्दरेपर्यंत सू काय करतो याचा कसलाहि पुरावा आपल्याला उपलब्ध नाहीं, तात्पर्य असें की, कसलीच कृति त्याच्या हातून घडत नाहीं, मग, सुहासच्या सांनिध्यामुळें त्याच्या मार्गांत कोणतें विजन उत्पन्न झालें असतें १ निष्क्रिय स्येयवादाच्या मार्गात स्रीच्या प्रेमामुळे कसला व्यत्यय येणार ! आणखी एक गोष्ट लक्षांत ठेवण्यासारखी आहे. स॒हासच्या प्रेमाचा तो अव्हेर करतो हें खरें आहे. पण कठोर ध्येयवादी पुरुषाला मोहावरहि विजय मिळवावा लागतो. निरिकात तर पराकाष्ठेचा मोइवश आहे. सुहासविषय्रींच्या वासना बाह्यात्कारी जरी त्याने दडपून टाकलेल्या असल्या तरी त्याचें मन त्या वासनांनीं ओतप्रोत भरळेले आहे. आगि वासनांचा निरोध ( 1९01९55017 ) केल्यामुळें उद्‌भवणारी बिकृतिहि ( 300ठा- 10911४ ) त्याच्या ठायीं स्पष्टपणें दिसून येत आहे. रात्रीं तो झोवेंत तिच्या स्वोलींत चालत जातो वब तिच्याशीं झोपेंतच बोलतो. दिवसा ज्या गोष्टी तो तिच्यापासून दडवून ठेवतो त्याच गोष्टी तो झोपेत तिला सागतो व आपल्या दुचळ्या मनाचें प्रदरान करतो, 'स्वम्नसंचार' (5011131100 ९) खच ' स्वझमाषण ( 50ए१ण[०वण०€122 ) या गोष्टीं शक्‍य असल्या तरी स्या कांहीं सुदृढ मनाच्या खास द्योतक नाहींत. हा मनोदौबेल्याचा किंबहुना मानसिक विकृतीचाच एक प्रकार आहे असं मानसशास्त्र सांगते, निदिकांताच्या बाबतींत तर हा प्रकार जरा अतिरेकालाच गेलेला आहे असें दिसते. झोवेंत चालणें व बोडणें यांच्या जोडीला स्पशज्ञान जाग्रत असणें हा विकृतीचा अतिरेक आहे असें शास्त्र सांगते, निशिकांतानें या सीनहि गोष्टीचें प्रात्यक्षिक दाखविलें आहे. तो झोपेंत अगर्दी न चुकतां सहासच्या खोलीच्या दाराशी जातो, तिला हांक मारतो, तिला आपल्या साऱ्या भावना सांगतो, तिचे हात आपल्या ओठावर दाबतो आणि तिचा स्पर झाल्याबरोबर तो झोपेंतचच तिला म्हणतो, “ तुझ्या हातांच्या स्पर्शाने किती सख, किती गारवा वाटला मला ! मघांपासून चाललेली माझ्या शरीराची आग, माझ्या जिवाची तगमग एका क्षणांत थांबली ! ” निशिकांतानें झोपेंत केलेल्या साऱ्या गोष्टी होऊं शकतील, या प्रकारच्या अनेक विचित्र गोष्टी शास्त्रज्ञांनी नमूद करून ठेविलेल्या आहेत, ( लेडी संकबेथर्चे उदाहरणहि सर्वश्रत आहे. ) पण, या गोष्टी निरोगी मनाच्या शाप ६९ द्योतक नसून मानसिक विकृतीच्या द्योतक आहेत, उन्माद ( 1१5५९19 ) अथवा ' एपिलेप्सी ' यांच्याप्रमाणंंच या गोष्टी होत, मनोविकृतीचा ( ॥॥०ताएए किवा. ल ००5 वा२])९55 ) पुराबा असलेल्या स्वस- संचार व स्वझभाषण इत्यादि गोष्टी करणाऱ्या आपल्या नायकाच्या ठायीं कठोर ध्येयनिष्ठेमुळे येणारा कणखरपणा मुळींच नसला तर त्यांत आश्चर्य वाटण्यासारखे काय आहे १ स्वम्नतंचार व स्वम्नमाषण हा निशिकांताच्या वासनानिरोधाचा एक परिणाम सांगितला, हा निदान घातक तरी झाला नाहीं, पण या वासना- निरोघाच्याच पोटीं पुढे लच्छी मोलळकरणीला तो मिठी मारतो. याचा मात्र फार घातक परिणाम होतो ब त्याला उपदंशासारखा भयंकर रोग जडतो. फसव्या आणि खोट्या थ्येयवादाच्या वेडगळ कल्पनांनी भारल्यामुळें जो अनेसर्गिक वासनानिरोध तो विनाकारणच करतो त्याचे हे भीषण दुष्प- रिणाम अपरिहार्यच आहेत! त्याला एकट्यालाच हे दुष्परिणाम भोगावे लागले असते तरी फार बरें झालें असतें. पण त्याच्या डागळलेल्या जीवनाच्या संपर्कनें सहासच्या निर्मळ जीवनाचीहि नासाडी नक्की होणार यांची बाट काय! हें तर झालेच, पण तिच्या अनिवार मनोब्यथांनाहि त्याचा हा विफल ध्येयबादच कारणीभूत झाला नाहीं काय? एवंच, त्याच्या या निष्क्रिय व विकृत ध्येयवादाचा शारीरिक आणि मानसिक अशा दोन्ही दृष्टींनी बिचाऱ्या सहासळा जहरी उपद्रव पोंचतो. ती हें सारें आपल्या इच्छेने सहन करते हा तिचा मोठेपणा आहे! वबंचक ध्येयवादामुळें व्येयबादी व्यक्‍तीच्या निकट सांनिध्यात असलेल्या निरपराध व्यक्तीच्या आयुष्याची झाळली ही होळी पाहून स्वाभाविकच इब्सनच्या “ वाइल्ड डकू ? ( ४/॥ 120 ) या प्रसिद्ध नाटकात असल्या ध्येयवादावर केलेल्या प्रखर टीकेची आठवण झाल्यावाचून रहात नाहीं. सदर नाटकांतील रेलिंग हा डॉक्‍टर म्हणतो, “ ...तैला'५$2 19६ ठा टशंटा) ७४०५०: 1१2915, ७/९ 19९५९० (८ 6०९1120190 ५०॥त : ॥€5.' पुढे तो म्हणतो, *“' र (८ २१९९१९० एवा 0 115 ॥-८- 1110907, कात ४०७ 1009 ॥10॥ 0 11159 1190011055 ३७ (1४6९ 59002 810176. ” ध्येयवादाळा 110-1115501 म्हणूनच तो थांभत नाहीं, नाटक. श्‌ ७० मुक्‍्तात्म्यापासून प्रमद्दरेपयेत संपतांना तो याहिपेक्षां कडु शब्दांत फसव्या आणि खोट्या ध्येयवादाची पुढीलप्रमाणें निभत्सना करतो- “ 0, 12 छ०ठणते ७8८ वणा ए०- 1९09016, १९ 9, 1 0010) ९८ एठ्पात ७९ गत जा ९८९ टला 1०प॥७तलह्त काड (08 ८९) 00 ॥९5(९080१्टा ७७, ता ठण" ७0०श्शाए ३५॥ (12 011 0 (1102 विला." रसरसलेल्या, जातिवत आणि कठोर ध्येयवादाची आपल्याला थट्टा करावयाची नसून फसव्या, निष्क्रिय ब विकृत ध्येयवादाच्या मायाजालांत गुरफटलेल्या व्यक्‍तींच्या सहवासामुळे सुहाससारख्या निमळ व्यक्तींच्या जीवनाची जी विनाकारणच नासाडी होते तिच्यावरच आक्षेप घ्यावयाचा आहे हें कोणीहि विसरतां कामा नये! उन्मादक सोंदयोचा अनाबर केफ सुहासविषयीं आपल्या नायकाला जबरदस्त शारीरिक आकघेण वाटत आहे. स्त्रीच्या सोंद्यामुळें मोहासक्त होणें हे त्याच्या स्वभावातच आहे. त्याच्या खोलींत देहाती तरुणीचे एक चित्र टांगलेले होतें. 'तिचें तें कमरेपर्यंत उघडे असलेलें उाघेसूद शरीर, उरोजाची उन्नतता दशविणारें लाल स्तनबंधन आणि लज्जेने आकुंचित झालेले मादक डोळे! असले ह उन्मादक चित्र पाहिल्यावर सुहास त्याला उपरोधिकपणें विचारते, “ हँ चित्र कसली स्फूर्ति देतें तुम्हांला? '? यावर तो उत्तर करतो, “ तें चित्र उत्कृष्ट कलाकृति म्हणून लावळं आहे तिथे मी, --- उत्तानतेचे प्रदशेन म्हणून नव्हे. ” उत्कृष्ट कलाकृति म्हणून अत्यंत उन्मादक चित्र निवड- ण्य!तच त्याच्या मनाचा कल दिसून येत नाहीं काय? असल्या मोह्विवश मनुष्याला स्त्रीच्या बाबतींत कठोर संयम कसा दाखवितां येणार? आणि बळेच जर त्यानें आपल्या वासता मारून टाकल्या तर मानसिक विकृति निर्माण होणें अगदीं अपरिहायं आहे. किंवा दडपलेल्या वासना केव्हां तरी उसळी मारून वर येणारच, याला कांहीं इलाज नाहीं, हा मनुष्य मोहाच्या आहारीं अगदीं सहज जाऊं शकेल यांत कसलीच शंका नाहीं. त्याला लच्छी भेटली नसती तर दुसरी एकादी बच्छी भेटली असती. पण मोइवश होण्याइतपत दुबळेपणा त्याच्या ठायीं भरपूर आहे. नंतर त्याला पश्चात्ताप होईल ही गोष्ट निराळी! पण, मोहाच्या क्षर्णी मन आवरून शाप ७९१ घरण्यासाठीं वृत्तीचा जो कठोरपणा ध्येयनिष्ठ पुरुषांच्या ठिकाणी असावा सागतो असें आपण ऐकतों त्याचा लेशहि निरिकांताच्या ठिकाणी नाहीं. आणि यामुळेंच लच्छीच्या अधविव्रत शरीराचा त्याला एवढा भयंकर मोहृ पडला व त्या मोहाला तत्क्षणीं बळी पडून त्याच्या बेछूट ध्येयवादानें तिच्या उन्मादक तारुण्याला आलिंगन दिले ! त्याच्या मनाची त्या क्षर्णी झालेली धुंद अवस्था म!डखोलकरांच्या ठिकार्णीहि संक्रांत झाल्यासारखी दिसत आहे. ' त्या प्रसंगाचे ' माडखोलकरांनी केलेलें हें बेभान, धंद आणि मदिर वर्णन पहाण्यासारखे आहे. “ तिच्या डोळ्यांतील मादकतेची धंदी त्याच्या डोळ्यांवर चढली ...... जणुं कांहीं तिच्या त्या योवनमत्त शरीरांतून उठणाऱ्या आसक्तीच्या अनिवार उर्मात त्याचें व्यक्तित्व विलीन झालें ! तिच्य़ा पुष्ट वक्ष:ःस्थलाची घडधघड त्याच्या सोत्कंठ हृदयाला सारखी जाणवत होती ...... क्षणाघात तिच्या भोंबतालचा त्याचा करपाश घट्ट झाला; व तिच्या उरोजाचीं टचटचीत अग्रे गुलाबाच्या दाठर कळ्यांप्रमाणें त्याच्या अंगाला बोंचून आत दबलीं.-- रसरशीत तार्जे नारिंग जसें स्पर्शाला मऊ पण अंतयामी टणक असते, तसे तिचे ते उमार उरोज वाटले त्याला !--आणि त्याच्या बोंचक स्पशाने त्याच्या अंगावर रोमाच थरारून उठले " ( पृ. ८० ), हें रसभरित उत्तान वर्णन प्रथमच माड- खोलकरांच्या लेखणींतून या ठिकाणीं उतरलें आहे. पुढें * काता,' ' दुहेरी जीवन, ' * नागकन्या ' आणि ' डाकचंगला * या कादंबर्‍्यांतून अनावृत भथवा अधेविवृत स्त्रीदेहाचीं जीं उन्मादक आणि गहिरी वणनें येणार आहेत त्यांची ही पूर्वतयारी आहे असं समजावयास हरकत नाहीं. 'काता? कादंबरीतील विजयेच्या अनावूत शरीराचें वर्णन, ' दुहेरी जीवन ' मधील नायकाने अंगाथा विल्वरफोस या बाईसमवेत केलेल्या जलक्रोडेचें वर्णन, ६ नागकन्या ' कादंबरीतील चांदण्यांतील नझ अवस्थंतील जलक्रीडेचें वर्णन आणि * डाकजंगला ' या कादंबरीतील अधविवस््र अवर्स्थेत पोहणाऱ्या कांचनगोरीचें बर्णन इत्यादि पराकाष्ठेचीं उत्तान, कामुक आणि बाचकाच्य़ा हीन वासना चाळविणारीं जीं भडक वर्णने माडखोलकरांनी पुढें केलेलीं आहेत त्यांचा पहिला घडा “ शाप या कादंबरींत त्यांनी गिरविला आहे, अजून तो घडा घटलेला नाहीं. तो पूर्ण घटल्यावर ते ९ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमदरेपयंत या बाबतींत कोणतें कौशल्य व्यक्त करूं शकतील याची थोडीशी चुणूक ६ शाप) मधीळ वरील भरदार वर्णनात पहावयास सांपडेल ! व्यक्तिनिष्ठ समाजवाद नायक निशिकांत गांधीवाद व बांबवाद यांचा त्याग करून साम्यवादाचा प्रयोग करून पहाणार आहे. पण त्याचा हा साम्यवाद समाजनिष्ठ नसून पूर्ण व्यक्तिनिष्ठ असला पाहिजे असें त्याच्या कलाविषयक मतांवरून स्पष्ट दिसून येत आहे. ' स्वतःच्या समाघानासाठीं ' आपण चित्रे काढतो असे म्हणून कलेचे उद्दिष्ट तो पुढीलप्रमाणें सांगतो, “ खरा कलाविकास हा आत्मप्रतीतीसाठीं असतो. ............कलाविलासाचा सारा आनंद आत्मविकासात आहे....... मला केव्हां केव्हां असं वाटतं कीं, साम्य- बाद्यांनीं कितीहि गप्पा मारल्या, तरी कलेला कांहीं त्यांना आपल्या तंत्राने राबवून घेतां येणार नाहीं...... कला ही व्यक्तिनिष्ठच रहाणार सदेव......... ती बेछूट न आत्मनिष्ठच रहाणार नेहमी. ” ( प.९६-९७. जाड टाइप माझा ) ही विलक्षण व्यक्तिनिष्ठा ( एताऱांतेण9- 17) ) आणि साम्यवादांत अभिप्रेत असलेली समाजनिष्ठतेची मळ्भूत कल्पना यांमधील भयंकर विरोध लक्षांत घेतला असतां आपल्या नाय- काचा समाजवाद खोटा आहे, आणि त्याला समाजवादाची मूलभूत तत्त्वेहि मान्य नाहींत असा निष्कष्ष काढल्यास त्यांत कांहींच चूक होणार नाहीं, व्यक्ति विरुद्ध समाज या झगड्यात समाज व्यक्तीवर कुरघोडी करून तिचें व्यक्तित्व मारून टाकतो ही त्याची तक्रारहि आत्यंतिक व्यक्ति- निष्ठेचीच द्योतक नाहीं काय १ ' व्यक्तीला आत्मसातू करण्याची, तिच वेशिष्ट्य खरटवून तिला खच्ची करून टाकण्याची समाजाची ही दारुण शक्ति आहे.' तिच्याविरुद्ध त्याला बंड करावयाचें आहे. व्यक्तिनिष्ठेचें हे तत्त्वज्ञान नायकाला मान्य असल्याबद्दल आपल्याला तक्रार करण्याचें कारण नाहीं. पण, एकाच वेळीं आत्यंतिक व्यक्तिनिष्ठा व समाजवाद हीं दोन्हीं तत्त्वे त्याला कशीं मान्य करतां येतील हे एक विलक्षण कोर्डे आहे हें कबूल केलेंच पाहिजे. आत्यंतिक व्यक्तिनिष्ठा तत्त्व म्हणून मान्य करणारा मनुष्य समाजवादी असूं शकणार नाहीं; आणि समाजवादी मनुष्य शाप छ्३े- पराकाष्ठेचा व्यक्तिनिष्ठ असू शकणार नाहीं. आणि नर असा विचित्र समन्वय एकाच माणसाच्या ठायीं ( आपल्या नायकाप्रमारणे ) आढळला तर त्याची व्यक्तिनिष्ठा हीच खरी असून त्याचा समाजवाद नकली किंवा बेगडी समजावयास मुळींच हरकत नाहीं खरोखर ! कल्चडे मोत्यांप्रमाणें हा : कल्चड समाजवाद ? समज्ञावा,. आणि यामुळेंच आपल्या नायकाच्या समाजवादाचे मी ' व्यक्तिनिष्ठ समाजवाद ' असें वणेन केलें आहे. वास्तविक बर्नाडे शाच्या भार्षेत बोलावयाचे झालें तर, निशिकांत हा ६ [1500191 5020181150) आहे असेंच म्हणार्व लागेल. असल्या विरोधी गोष्टींचा समन्वय करण्याच्या या लालसेने ध्येय आणि सुहास या दोहोंचीहि प्रतारणा करण्याचा विपरीत प्रसंग त्याच्यावर आला नाही काय ! सुहासचें आकषक व्यक्तित्व सुहासर्चे व्यक्तित्व मात्र अत्यंत आकर्षक आणि प्रभावी आहे. सर्व गोष्टी प्रतिकूल असतांहि, मोहाचे आकर्षेण उत्पन्न होण्यासारखी परिस्थिति असतांहि ती अत्यंत करारीपणानें आणि निष्ठेने बेछंट जीवन घालविणाऱ्या निशिकांतावर खरेखुरे प्रेम करीत आहे. ' प्रेमाच्या सफलतेच्या त्या एका क्षणासाठीं ' तिनें अक्षरशः सर्व परींनीं लोमनीय अश्या आपल्या आयुष्याची जाणूनबुजून नासाडी करून घेतली हें तर आपण पहातच आहोंत. मनाच्या अत्यंत विकल स्थितींत लब्छोच्या सोंदर्यारने त्याच्यावर घातलेल्या मोहनीचा परिणाम कळल्यानंतरहि ती त्याचा द्वेष करीत नाहीं. उलट, पुन्हा असा मोह पडु नये यासाठीं ती त्याच्याशीं ल्न कराबयासहि तयार आहे. तोच तें मान्य करीत नाहीं. अखेर त्याला भयंकर सांसर्गिक रोग जडला असून या कारणासाठींच आपला भाऊ त्याच्याकडे जाण्याची आपल्याला बंदी करोत आहे हें कळताच तिचें सार्रे सत्त सामथ्य उफाळून येतें. अशा स्थितींत त्याला एकट्याला सोडून आल्याबद्दल ती भावाला कटु शाब्दांनीं बोलते. त्या रोगाची हकीकत कळल्यापासून विभाकराचा निशिकांताविषयींचा आदर पार मावळला आहे. पण, स॒हासच्या प्रेमाची खरी कसोटी लागण्याची हीच वेळ आहे. आणि त्या कसोटींत ती उतरते सुद्धां, :' जगांत काय मोह कधी कुणाला आजवर पडलेला नाहीं !--- ४ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्दरेपयंतं जगांतली शेंकडा नव्वद माणसे हीं केवळ त्यांच शील बिघडण्यासारखी परिस्थिति त्यांच्या भोंवतीं नसते म्हणूनच सुशील राहिलेली असतात ” असें स्पष्ट शब्दांत ती बोलते. निरिकांताला क्षणेक मोह पडला असला असला तरी त्याचें आपल्यावरील प्रेम हिणकस नाहीं अशी तिची खात्री आहे, त्याच्या उत्कट प्रेमावर तिचा विश्वास आहे, ' प्रेम आणि मोह या अगदीं दोन मिन्न गोष्टी आहेत. प्रेमाचा संबंध हृदयाशी असतो, तर मोहाचा शरीराशीं असतो ' असें म्हणून ती निशिकांताची बाजू घेऊन भावाशी भांडते; आणि तळमळणाऱ्या निशिकांताला आपल्या सांनिध्याची यावेळीं फार गरज आहे हे ध्यानांत आल्याबरोबर भावाच्या रोषाची किंवा इतर कशा चीहि पवा न करितां ती तत्क्षणी अपरात्रांच निशिकांताकडे जाते. तिच्या अढळ प्रेमानें अशा भीषग स्थितींतहि तिला त्याच्याकडे नेलें. * तू सोडून नाहीं ना जाणार मला £ ) असें निशिकांताने कळवळून विचार- ल्यावर ती म्हणते, “ नार्ही.--_मी आज आलें, ती तुमच्याजवळ कायम- ववीच रहायळा आलं, धे कांता : मुक्ताःमा ' या कादंबरींतील दहरातवादी क्रांतिकारकांच्या प्राथमिक अवस्थेतील राजकारणाचा आपण मार्गे परिचय करून घेतलाच आहे. त्या कादंबरीतील समाजवादी नायक चंद्रशेखर समाजवादार्चे प्रत्यक्ष काये कोणतें करितो हेंहि आपण पाहिले आहे. मजुरांच्या वस्तींत स्टडीसर्कल आठवड्यांतून तीन वेळां चालविर्णे ब वीरेंद्र या फरारी क्रांतिकारकाला गुप्तपणे हिंदुस्थानांत आणविण्याचा मनसुबा करणें आणि अखेर एतद्विषयक एक महत्त्वाचं पत्र गहाळपणार्ने टेबलावर उघडं टाऊल्यामुळें तुरुंगांत जाणें हें त्या कादंबरींतील दद्ददातवादी राजकारणाचे प्रत्यक्ष स्वरूप आहे, या ५ सक्रिय ' राजकारणाच्या जोडीला हिंदी राजकारणांतील तत्कालीन अनेक महत्त्वाच्या प्रश्नांवर चेद्रशेख्वराचीं सोयपत्तिक व्याख्याने असल्यामुळे शास्त्र ( ७७०7४) व विनियोग (७1००0०७) या दोन्ही दृष्टींनी तत्कालीन समाजवादी राजकारणाचा परिचय आपणांस करून घेतां आला. " मुक्तात्मा कादेवरी प्रसिद्ध झाल्यानंतर बरोबर सहा वर्षानी प्रस्तुत * कांता ही कादंवरी १९३९ मध्यें प्रसिद्ध झाली. “ भंगलेलें देऊळ ! या कादंबरींत माडखोलकरांनी राजकारणाला दुरूनसुद्धां स्मशश केला नव्हता. “ शाप? मध्ये नायकाच्या समाजवादी मताचे ओझरते उलेग्ब आळे आहेत. यापेक्षां विशोष कांहीं राजकारण त्याहि कादंबरींत नाहीं, पण ' कांता ' प्रसिद्ध झाली तेव्हां :' शभर टक्के राजकीय कादंबरी ' असे तिर्चे कोणी बणेन केलें; तर, ही कादंबरी केवळ बुद्धिजीवी बाचकांसाठीं असून यापूर्वी प्रसिद्ध झालेल्या माडखोलकरांच्या तीन कादंबऱ्यांपेक्षां ही का्दं- बरो अधिक सरस आहे असें मत कोणीतरी सांगितलें. तेव्हां, संपूर्ण पणे राजकीय असलेल्या या कादंबरीतील राजकारणाची तपासणी जरा कसो- शीनेंच करावयास पाहिजे. येथे आपल्याला “ सनदशीर ' राजकारण करणाऱ्या राजकारणी पुरुषांची तात्विक व्याख्याने ज्याप्रमार्णे ऐकावयास सांपडतील त्याचप्रमाणे दहृशतवादी क्रांतिकारकांच्या गुप्त बेठकींतील हृदय- ७६ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमदरेपयत मेदक च्चाहि एकावयास सांपडतील; इतकॅच नव्हे तर, दहशतवादी राजकारणांतील प्रत्यक्ष कृतीचा भागहि आपणांस पहावयास सांपडेल, तत्कालीन दहशतवादी राजकारणाचा व कोन्सिलांतील सनदशीर राजकार- णाचा ऐतिहासिक दृष्ट्या अभ्यास करू इच्छिणाऱ्या चिकित्सक वाचकास ही कादंबरी महत्त्वाची वाटावयास पाहिजे, कांतेचा कॉडमारा माडखोलकरांनी नायिकेचें नांव कादंबरीला दिलें असल्यामुळे तिळा प्राधान्य मिळावे असा त्यांचा हेतु असावा. परंतु, कादंबरीला नांव देण्यासारख महत्त्व प्रत्यक्ष कादंबरीत कांतेला मुळींच मिळालेले नाहीं. कादंबरीचा शोबट कातेच्या शोकपूर्ण अंतांत होतो यामुळें कदाचित्‌ तिचें नांव कादंबरीला देण्याचा मोह माडखोलकरांना झाला असावा, परि- णामाच्या दृष्टीनें पाहिलें तरोहि शोकमय अंत झाल्यामुळें कांतेची करुण मूत डोळ्यांसमोरून दूर होत नाहीं हें खरें असलें तरी कांतेपेक्षां सर महादेव ठाक्रच वाचकाच्या मनावर अधिक परिणाम करतात हें अमान्य करता येणें शक्य नाहीं. असें असतां कांतेलाच प्राधान्य देण्याचा श्री. माडखोलकराचा उद्देश उघड आहे. कादंबरी ' शहोभर टक्के राजकीय असल्यामुळें आणि तिच्यामध्ये बुद्धिजीवी वाचकालाही गुदमरून टाक- णाऱ्या प्रचारकी थाटाच्या व्याख्यानांनीं भाऊगर्दी केल्यामुळें कादंबरी हातांत धरण्यासाठी प्रथम काहींतरी जबरदस्त आकषण निर्माण करणें माड- खोलकरांना भागच पडले असले पाहिजे. भाणि “कांता या नाबामुळे ते आकषेण निःसंशय उत्पन्न झालें आहे ! हें अधिक विशद करण्यासाठीं, कांतेला प्राधान्य मिळावे हा लेखकाचा उद्देश उघड असल्यामुळें तिचीच चर्चा प्रथम करू. कातेचा होवट शोक- पूर्ण करण्यांत लेखकाचा एक हेतु असा दिसतो कीं, तिच्या ' रम्य पण उदास ? जीवनाची अशी दुखःमय परिणति दाखविल्याने एरबीं ज्या व्यक्तीला प्राधान्य मिळण्याची शक्‍यता नव्हती तिला तें प्राधान्य मिळार्वे आणि यामुळें कादंबरीला तिचें नाव देण्यात विशेष प्रमाद घडू नये. शेवटच्या प्रकरणामुळे वाचकाच्या मनावर होणाऱ्या बिलक्षण परिणामाने कांता ७७ 'ही गोष्ट पुष्कळच साध्य झाली आहे हें मान्य करणें प्राप्त आहे. पण कांतेच्या त्या शोकपूर्ण अन्तामुळें झाळेल्या परिणामाने भारावलेल्या मनां- तीळ पहिली खळबळ शांत झाल्यावर असे म्हणण्याचा मोह होतो कीं, कांतेला प्राधान्य मिळालें तें तिच्या स्वतःच्या वेशिष्ट्यामुळें नव्हे, तर लेखकाला तें द्यावेसं वाटळें म्हणून ! सर महादेव ठाकूर या माली गव्हर्नरसाहेबांच्या पुतण्याची ( प्रिय- दशनाची ) कांता ही पत्नी. ती बी. ए. होती आणि स्त्रियांच्या साऱ्या चळवळींत माग घेत होती असें माडखोलकरांनी ए. २७ वर सांगून टाकलें आहे. ती सुंदर होती हेन सागतांही कळण्यासारखे आहे. ९ कादंबरींतल्या नायिका सुंदर नसतील तर वाचकाला त्यांच्याविषयी आसक्ति कशी वाटावी १ ) सोंदर्याच्या जोडीला कलासक्तिहि तिच्या ठायीं होती, ती दिलरूबा उत्कृष्ट वाजवीत असे ब त्याच्या साथीवर श्रोत्याला मुग्ध करण्याइतपत गातहि असे. पण ती नुसतीच सुंदर नव्हती तर त्या सोंदर्यात ' कांहींतरी विशेष, काह्ींतरी अनिवचनीय ' होतें, “ त्या सोंदर्यात मनाला मोहित करण्यापेक्षा स्वतःविषयी आदर उत्पन्न करण्याची शक्ति जास्त नव्हती का ?......तिच्या सोंदर्यापेक्षां बुद्धिमत्तेचेंच आकषण अधिक घडत असे ” (प्र. २७ ). वृत्तीने ती गंभीर होती. पण त्या गांभीयात कारुण्याची छटा प्रथमपासून मिश्रित झालेली दाख. विल्यामुळें तिचें जीवन रम्य असूनहि उदास झालें आहे. अशी ही नायिका स्वतःच्या पतीच्या ध्येयांत बारंबार विभ आणीत आहे. त्यामुळे प्रियदशेनाला ' स्री ही पुरुषाच्या जीवनांतील त्याच्या साहसी वृत्तीला पायबंद घालणारी प्रतिबंधक शक्ति ' आहे असे वाटूं लागतें व त्या उभयतांतील आवरणाचा पडदा कांहीं केल्या नष्ट होऊ शकत नाहीं. ५ ज्ञीचं जीवन भावनामय असतं ' असे उद्‌गार कांता प्रियदशना- जवळ काढते; पण तिचे आयुष्य मात्र निराळी साक्ष देत आहे, प्रियदशे- नाने सत्याग्रहाच्या चळवळींत भाग घेऊं नये अशी तिची अंतयांमींची इच्छा असते; आणि केवळ निरुपाय म्हणून ती पतीच्या इच्छेपुढें मान तुकविते. तिची दृष्टि ' संसारापलिकडे, कुटंबाच्या स्वास्थ्याच्या आणि घरा- ण्याच्या प्रतिष्ठेच्या पलिकडे जाऊं नये ) याविषयीं प्रियदशेनाला आत्यंतिक स्का मुक्तात्म्यापासून प्रमहरेपयेत खेद होतो आणि त्याला स्त्रीचे प्रेम म्हणजे “ निसर्गाचे पुरुषाला कुठल्या तरी एका रूढ परिस्थितीला जखडून ठेवण्याचे मदुसक्ष्म पाश आहेत असें वाटूं लागतें. कांतेचें हे जीवन भावनावशतेचें द्योतक आहे काय! उलट, कठोर व्यावहारिक बुद्धीनें आपल्या पतीला त्याच्या ध्येयापासून परावृत्त करण्याचा विलक्षण प्रयत्न ती करते हें सहज दिसून येईल ! भावनाबश स्त्रीचे प्रतीक पाहावयाचे असेल तर इ्यामासुंदरीकडे बोट दाखवावें लागेल. तिचें जीवन खरेखुरे भावनामय आहे. व्यवहारांत आपल्या कृत्याचे काय परिणाम होतील याची मुळींच तमा न धरितां मनांत आल्याबरोबर अत्या- चाराचें कृत्य करणारी श्यामासुंदरी भावनामय आहे हें पटते. पण कांता स्वास भावनामय नाहीं. नुसतें कारुण्य आणि औदासीन्य म्हणजे भावना- मयत्व खास नव्हे. अत्यंत दुबळी आणि उदासीन माणसेंही कित्येक वेळां भावनामयत्वाचा त्याग करून पूर्ण व्यवहारी बुद्धोनें वागतांना दिसून येतातच ना? काता खरोखरच भावनामय असती तर प्रियदशेनाच्या सत्याग्रहाच्या कल्पनेला किंवा उमाकांताच्या अत्यावारी कल्पनांना तिनें पायबंद घातलाच नसता. तिनें तसा पायबद वेळावेळीं घातला; इतकेंच नव्हे तर त्यांच्या कृत्यांच्या भीषण परिणामाची कल्पना मनांत येऊन तिचा थरकांपहि होत असे. आणि असें असलें तरी पतीच्या विचारांना ती संमति देते ती केबळ स्वतःच्या मनाविरुद्ध |! प्रिय- दशनाच्या विचाराशी तिला समरस होता आले नाहो तरी ती आपलें ६ मन मारून * सर्व गोष्टी पाहते यांत भावनामयतेपेक्षां तिचें दौबल्यच अधिक डोळेफाड दिसं लागतें. ' आपल्या सुशिक्षित मुलींचे इथंच चुकतं सारं | स्वतःचे मन मारून टाकायला त्या तयार नसतात, म्हणूनच सुखाचे संसार होत नाहींत त्यांचे !... निसगांचीच मुळीं अशी योनना दिसते कीं, संसाराचा भार वाहतांना जी कुरकूर करील, स्वत:च्या अस्तित्वाचा न्‌ व्यक्तित्वाचा बळी जी आनंदानं देणार नाहीं, ती स्त्री नव्हे;--माता आणि कांता होण्याचा तिला हक्क नाही !?' (ए. ६९). कांते'वें हें तत्त्ज्ञान ती भावनामय नसून व्यवहारी वृत्तीने वागणारी होती हेंच सिद्ध करीत नाहीं काय ! कांता म्हणजे पराकाष्ठेच्या मनोदोबेल्याचा एक आदश समजावयाठ. काता ७७५. प्रत्यवाय नाहीं ! ' बी, ए. झाळेळी आणि स्त्रियांच्या सर्व चळवळींत भाग घेणारी ' ही विदुषी कोणते उद्‌गार काढते पहा-'“ पुरुष ज्यावेळीं एकाद्या इट्टाला पेटतात, तेव्हां स्रीचे समजुतीचे किंवा विनवणीचे शब्द निरुपयोगी ठरत असतात त्यांना आळा घालायला !...साइसी पुरुषांच्या आयुष्यांत स्री ही केवळ शोभेची वस्तु आणि उपभोगाचा विषय अततो एक, ( ए. ३० ) स्त्रियांच्या वास्तविक योग्यतेविषयीं विपरीत कल्पना उराशी बाळगणारा एखादा पुरुष ज्या पद्धतीनें स्त्रियांची किंमत कमी करण्याचा प्रयत्न करील त्याच पद्धतीनें कांता स्वत:च्या तोंडाने आपली दुर्बलता व्यक्त करीत आहे, दौघेल्याचा आदश तो हाच! पुरुषांची मनें आवरणें हँ स्रियांच्या आटोक्याबाहेरचें काम आहे हें अनेक प्रसंगीं मान्यु करून परिस्थितीला पाठ देण्याखेरीज गत्यंतर न डरल्यामुळें येणारीं दःखें घीरार्ने सोसावयास ती तयार होते, परिस्थितीपुढे असहाय होऊन मान वाक- विण्यास ती तयार झाली यांत तिची सहनशीलता व्यक्त होत असली तरी निरुपायाच्या व निराठीच्या पोटीं उत्पन्न झालेली ही सक्तीची सहनशीलता आहे हें विसरून चालावयारचे नाहीं! “ भाऊजींना ताळ्यावर आणायला बाई जशा असमर्थ ठरल्या, तसंच माझंही झालं आहे या बातजतींत, पुरुष एकदां हट्टाला पेटले, म्हणजे संसाराची राखरागोळी झाल्याशिवाय त्यांचे डोळे उघडत नाहींत, ” (पृ. ६५ )-हे कांतेच उद्गार ती परिस्थितीला मुकाट्याने शरण गेली होती हें उदघोष करून सांगत नाहींत काय ? आपल्या पतीच्या महृत्त्वाकांक्षांलीं ती कधींच समरस होऊं शकली नाहीं. इतकेंच नाहीं तर त्या महृत्त्वाकांक्षांचे सारखं मय वाटत असतें तिला ! ' कठिण कठिण कठिण किती पुरुषह्ृदय बाई? हे जुनेंच पद ती गद्यांत एकसारखी घोकत राहते. “ पुरुषांची मनं आवरणे किती कठिण असतं हें लग्न झाल्यावर कळेल तुला-” (प्र. ६७ ) असा पुरुषांच्या मनाविषयींचा बागुलबुबा ती उमिलेच्यापुढे उभा करिते. एकदा सांगितलें तर उ्मिळेला कदाचित्‌ पृ॒र- षांच्या मनाची खरी कल्पना येणार नाहीं. अशी शका येऊन ती पुन्हा एकवार म्हणते- “ पुरुषांचे मन आणि महत्वाकांक्षा या किती विलक्षण चिजा आहेत तें लम झाल्याशिवाय कळणार नाहीं तुला !-तीरावरल्या झाडांचीं पानं प्रवाहात पडल्यानं त्याचा वेग कधीं कमी झाला आहे का?” ८० मुक्‍्तात्म्यापासून प्रमद्रेपयंत ९ प. ६९ ) कादंबरी संपेपर्यंत उर्मिलेचें लम झालेलें दिसत नाहीं; पण पुरुषांच्या मनाच्या काठिण्यांविषयी कांतेनें तिच्यापुढे उभ्या केलेल्या या बागुलबुबामुळें तिचें मन खास हादरले असलें पाहिजे व कदाचित्‌ तिनें आजन्म कुंवार राहण्याची प्रतिज्ञा केटी अस्तली पाहिजे ! कांतेच्या सोंदर्यात पार्थिवतेचा अंश फार कमी होता हें कादंबरी- काराने अनेक वेळां स्पष्टपणें सांगितलें आहे. तिच्या सोंदयापेक्षां तिच्या बुद्धिमत्तेचाच प्रभाव अधिक पडत असे, तिचें जीवन भावनामय नसन मुख्यतः बौद्धिक होतें हें यावरून चागले प्रतीत होतें. “ तिच्या स्वभा- बांतळा तो मानीपणा आणि बौद्धिकता पाहिल्यानंतर प्रियदशान दिपून जात असे, “ प्रणयाच्या ऊर्मी त विलीन झाल्यावरसुद्धा तिला आपल्या व्यक्ति- स्वाचा विसर पडल्याचा त्याला क्षी अनुभब आला नव्हता” ( पृ. १११); आणि यामुळेंच प्रियदर्शनाच्या महत्त्वाकांक्षांचें सौरस्य कळून ती त्यांच्याशीं कधींही समरस होऊ शकली नाहीं. पतीच्या महत्त्वाकाक्षांशीं समरस होण्याच्या बाबतींत तिचें बौद्धिक जीवन आणि व्यक्तित्व सतत प्रत्यवाय उत्पन्न करीत आहेत. याचा थोडक्यात अर्थ असा कीं, कांतेचें जीबन भावनामय नसून स्वतःच्या व्यक्तित्वाचा परिपोष करण्याची लालता घरणारें आणि मुख्यतः बौद्धिक होतें. परंतु आपल्या व्यक्तित्वाचा विकास व्ह्य्वा अशी अनिवार लालसा असूनहि तं व्यक्तित्व तिळा कर्धी हि प्रकट मांत्र करता आलें नाहीं. तिचें बौद्धिक जीवन पतीच्या करारी निश्चयापुढें धुक्याप्रमाणें वितळत गेळें आणि मानसिक दौभल्याच्या जोडीला श्यारीरिक दौबंल्याची भर पडल्यामुळे तिचा अंत असा उदास आणि करुण झाला ! कांतेचें हे उदासरम्य जीबन वाचकाच्या मनाचा ठाव घेत असलें तरी तिच्या पराकाष्ठेच्या दौमेल्यामुळें तें खिन्नदि होतें; आणि तिच्या व्यक्तित्वाचा च बौद्धिकतेचा चाललेला निष्ठुर कोंडमारा पाहून माडखोलकरांना आधु निक' सशिक्षित सख्रीचा नमुना ( (४०० ) वाचकाच्या पुढे मांडावयाचा होता कीं काय अशी दृढ शंका येऊं लागते, सशिक्षित आणि ' स्रियांच्या चळवळींत भाग घेणारी * कांता स्वत:च्या दोबल्याचें असलें प्रदशोन करीत असतांना पाहून शिक्षणामुळे बोद्धिकतेचा व व्यक्तित्वाचा विकास त्तरिया -करू शकतील हें खरें वाटत नाहीं, कांता -$ दहशतवादाच्या पा्थवभूसीवर कांतेचें हे करूण चित्र केवढा विलक्षण विरोध निर्माग करतें ! राजकारणातील विविध बिषयावरील पाडित्यपूर्णे प्रवचनांनीं ब दहशतवादी क्रातिकारकांच्या मठींत चाललेल्या पिस्तुलांच्या हदयमेदक चचांनीं गुदमरून गेलेल्या निःशस्त्र वाचकाळा कातेच्या सहवासांत निःसंशय विरंगुळा मिळतो ! सर महादवब ठाकुएंचे तेजस्वी व्यक्तित्व कांतेच्या दुबळ्या ब उदास जीवनावर पडदा टाकून सागरव्हिलामध्यें शिरल्य़ाबरोबर अत्यंत विरोधी चित्रे दिसू लागतात, सर महादेव ठाकूर हे माजी गव्हनेर व गहूमंत्री आणि त्यांच्या खान्याच्या टेबलाभोंजतीं बसन खाद्य पदाथावर ताव मारणारी आणि भरल्या पोटावर गाषी-आयवित पत्रव्यव- हारापासून तों जगांतील सर्व प्रकारच्या राजकारणावर अधिकारवाणीने आणि वक्‍्तृत्वप्ण रीतीनें व्याख्पानें देणारी अने$ प्रतिष्ठित पात्रे आपणांस पहावयास मिळतात. पण काट्याचमच्यांच्या कणडटु निनादांतून आणि बक्‍तत्वकलानिपुण पंडितांच्या व्याख्यानाच्या माऱ्यांतूनहि सर महादेव यांचें विलक्षण तेजस्वी व्यक्तित्व पूर्णगणें उमटून दिवतें. किंबहुना असेंहि म्हगतां येईल कीं, वाचकाच्या मनावर खरा परिणाम कादंभरींतील कोणती व्यक्ति करीत असेल तर ती व्यक्ति म्हणजे सर महादेव ! अमयांद ते भव आणि तितकीच अमर्याद सत्ता उयमोगिलेल्या सर महादेवाच्यासारख्या अत्येत मानी व तेजस्वी पुरुषाला स्वतःच्या घराण्याचें नांव घाळविळेलें पाह- ण्याचें दुदेंब सद्दन करावें ळागतें, स्वत:च्या मुडाच्या चडोल वृत्तीची कल्पना पूर्ण रणें असल्यामुळें घराण्याचें नांव पुतण्या तरी उजळ करील या वेड्या आरोनें व्याकुळ झालेल्या सर महादेवाना पुतण्याकडून दारुण निराशेचा घक्का मिळावय़ाचा होता. माजी गव्हनराचा पुतण्या कायदेभंगाच्या चळ- वळींत सामील होणें ही घटना खरोखरच विचित्र आहे यात इंका नाहीं, प्रियदशनाविषयीं मनांत बाळगलेल्या नानाविध आकाक्षाचा चुराडा डोळ्या- देखत झाळेळा पाहूनहि अत्यंत घीरानें आलेल्या परिस्थितीशी न कुरकुरतां टक्कर देगाऱ्या सरताहेबाविषयीं कुतूहूळमित्रित आदरच वाटतो. भगदीं द्‌ ट्रे मुक्तात्म्यापासून प्रम दरेपर्यंत शडोवटपर्यंत त्यांचा करारी स्वमाव अभंग राहिला. “ स्वतःच्या आवडत्या पुतण्याला शिक्षा ठोठावून मी माझी कठोर कतेब्यबुद्धि लोकांच्या निदशे- नाला आणून दिली असती ” (पृ. १०४) या त्याच्या प्रियदशनाविष- यींच्या उद्गारांनीं आणि शेवटीं प्रियदर्शन तुरुंगांत गेल्यावर त्याला अ? बग मिळावा म्हणून प्रियेवदा बॅ. नायर्डूंकडे खटपट करायास गेली असें कळल्यापराजर त्यांच्या मानी स्वभावाला झालेल्या विषारी दशामुळें त्यांच्या स्वभावाचे खरं वैशिष्ट्य परिपूर्णतनें प्रर्तात होतें. : राजकाय कुटुंबा तील राजकारण कांता आणि सर महादेव टाकूर या दोन प्रमुख्ख व्यक्तीची ओळख करून घेतल्यावर आता थोडेसें राजकारण केलें पाहिजे, राजकारण हा कादंबरीचा हेतु असल्यामुळें कादंबरींतील सर्वच व्यक्तींचं जीबन राजकारण- मय झालें आहे. रानकारणाच्या कोणत्या ना क'णत्या तरी प्रकाराशी कादं- बरीतील प्रत्येक व्यक्ति संचद्ध आहे. राजकारणात प्रत्यक्ष भाग न घेणाऱ्या व्यक्ति राजकारणी प्रवचने झोडून ' दुेभर टक्के राजकीय कादंघरो हॅ विधान अक्षरशः खरें बरतात, असेंहि म्हणतां येईल कीं, निव्वळ राज- कारणाच्या जडजंबाल चचेनें कादंबरी अगदींच “ सत्तावनी क्रातियुद्धा '- प्रमाणें हृदयविदारक होऊं यये येवढ्यासाठीं कांता, विजया, श्य़ामासुंदरी इत्यादि स्त्रियांची योजना लेखकानें केली असावी, आणि या चतुर योळने मळेंच कादंबरी शोवटपयंत वाचण्याइतका धीर वाचकामध्यें उरतो या मार्मिक योजनेच्या जोडील!च सागरव्हिलामधील वेभबद्याली व उन्मा- दक वातावरण आणि माणसातील 110 जागत करणारीं स्त्रीदेहाचीं रस, भाव आणि कला यांनीं दुथडी भरून बाहणारीं बणंनें असल्यामुळें प्रचा- रकी वाढ्य़य लिहिणाऱ्यांचा पितामह जो जी, बी. एस्‌. त्यालाहि न साधलेली गोष्ट माडखोलकरानीं साधन दाखविली आणि आपली राजकीय व्याख्यान- बाजी सामान्य आणि त्याचप्रमाणे बुद्धिजीवी वाचकांच्याहि गळीं उतर- विण्याचा कलापूर्ण प्रयत्न केटा असं म्हणावयास हरकत नाहीं! “क्ार्ते तील राजकारणाचे स्वरूप कळण्यासाठी प्रथम सर महादेवांच्या ४ राजकीय कुटुबा'ची माहिती करून घेतळी पाहिजे, ए. १५ वरया कांता ८$ ६ राजकीय कुटंवा'ची ओळख लेखकाने करून दिली आहे, बे. हेमंतकुमार गुत्ता हे अंडव्हकेट न्ननरल ( प, २५७ ) असून त्याची पत्नी हिमगोरी कौन्सिलची सरकारनें नेमलेली सभासद होती, वब॒कोन्सिलांत नेमणूक झाल्याबरोबर पुरवणी अंदाजपत्रकाबर तिनें ' ठसकेदार ' भाषग केलें होतें, प्रियबंदा देशमुख ही नागपुरातील निमसरकारी चळवळींत प्रामुख्याने भाग घेणारी, जुन्प्रा, संपन्न घराण्यांतील तरुण विधवा होती. या विदुषीसुद्धां कौन्सिलच्या गॅलरीत, लॉबींत किवा लायबरींत नेहमीं दृष्टीम पडत व प्रस- गविरोषीं त्या सर महादेवाचे दोत्यहि करीत, यादवराव कदम हे डी. एस्‌. पी, च्या जागेप्यत चढलेले पोलिस अधिकारी होते. सरस,हेषांच चिरं- जीव राघ मोहन शॅरिस्टर असून मजूर समासद म्हणून सरकारनें कोन्सि- लांठ त्यांची नेमणूक केली होती. आणि या सर्व झकपक पोषाख केलेल्या बड्या लोकात सरमाहेबाचा खादीधारी पुतण्या प्रियदशान मोठा विचित्र विरोध निर्माण ' करून रोहिला? होता. १९२९ मध्यें त्यानें बकिलीला सुरवात केली असावी असें दिसते. या राजकीय कुटुंबांत चाललेले राजकारण अभ्यासू वाचकाला अपुरे वाटं नये म्हणून त्वामीजी आणि पंडितजी या दान (अनुक्रमे) जटिळ ब कुटिळ आचार्यांची योजना करून आणि त्याच्याकडून अपुरे राहिलेले राजकारणाचे वस्तुपाठ पुरे करवून कादेबरा ' शभर टक्क राजकीय? बन- विण्यात आली आहे ! पण हे सर्व झालें ' सनदशीर ) राजकारणाविषयीं ! सनदशीर राजकारण करणाऱ्या पर्यकपंडितांच्या प्रवच्चनांनीं कादंजरीचा बराचसा भाग व्यापिला असला तरी श्री. माडखोलकराना या ' राजकीय कुटबात ? फार्स करमत नसले पाहिजे, त्यांचा सर्व आढा. कृष्णकांतांच्या ' मिष्टान्नमाडाराकडे ? दिसतो. या खानावळीत इ्यामासुंदरी ही बंगाली तरुणी आणि तिच्या भोंबतीं बउलेले तरुण पिस्तुळाचा चाप दाडल्याबरोबर पिकले कवठ झाडा- वरून खालीं पडावे त्याप्रमाणें दिंदुस्थरानचें स्वातंच्य अलगद हातात पडेल या प्रामाणिक समजुतीने पिस्तुलविज्ञानाची शास्रीय आणि उद्बोधक चर्चा करीत बसतात, दहशतवाद्याच्या या मठीत इ्यामासुंद्री, डी, एस, पी. यांदवरावांचा मुलगा जयसिंग, कातेचा भाऊ उमाकांत, चारुचंद्र नावाचा ८४ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमदरेपयंत एक बंगाळी तरुण, आणि इतर दोन चिल़ूर लोक येवढे सभासद नेहमी जमतात आणि जयंत चितळे या भर्यकर दहशतबाद्यापासून प्रात करून घेतलेल्या स्फूतींच्या स्फुलिंगांनीं पारतंत्र्याच्या कुंद वातावरणांत गारठून गेलेल्या आपल्या युयुत्मु वृत्तीला चेतना देण्याचा प्रयत्न करीत असतात ! दहशतवाद्यांची बलाढय इंग्रज सरकारलाहि भीति वाटते. मग, सुरी- चाकू हींच हत्यारें माहीत असलेल्या आणि दिवाळींतल्या पिप्तुटायलिकडे किंवा सिनेमांत पाहिलेल्या पिस्तुलायमलिडडे पिस्तुलविज्ञानाची महिती घपुळींच नसलेल्या शास्त्रदीन सामात्य वाचकाला कृष्णकांताचे ' मिष्टान-< भांडार ' अल्लीबाबा आणि चाळीस चोराच्या गहेप्रमाणें थरकांप उडविगारें वाटल्यास नवल नार्ही ! म्हणून प्रथम सरसाहेबांच्या राजकीय कुटुंबांत अनाहूत जाऊन तेथील खमंग टोस्ट चघळें-आणि मग मसालेदार काफीचा एखादा घोट घेऊन चपराशाने आणलेल्या काचपात्रात हात धुव. येवढे झाल्यावर तबकांतला विडा तोंडांत टाकू व “ हळूच वेताच्या खुर्चीवर रेळून ? * अथातो राज्यशास्त्रजिज्ञांसा ' असें म्हणून कान टवकारून त्या राजकारणशोडांची भरघोस प्रवचने ऐकू ! एक गोष्ट प्रामुख्याने नजरेस येते ती अशी -' राजकीय कुटंबाःत एक प्रियदर्शन सोडून दिला तर बाकीचे सारे गांधीवादाची प्रत्यक्ष किवा अप्र- त्यक्ष टवाळी करणारे आहेत. सर महादेवांना ' बायक्रापुटें सोशलिझमवर व्याख्यान ' ही कल्पना फार अनिष्ट वाटते. ( पृ. १७ ) जबाबदार माण- सानी ' जिमा मोकाट सोडून ' जहाल भांषा वापरू नये असें त्यांच्या सनदशीर मनादा वाटत असतें. प्रियदशनानें काँग्रेसच्या चळवळीपासून भ्रयत्नपूर्वक दूर राहावें अशी त्याची मनापासून इच्छा आहे. पण तरुण पिढी स्वतःपेक्षा अधिक जहाल निपजणारच याचीहि कल्पना त्यांच्या मनाला होती. “' तूं काँग्रेसला मिळालात याबद्दळ मला म्हगायचें नाहीं कांहीं, आमच्या पिढीपेक्षां तुमची मतं अधिक जहाळ अतावींत हें साइ- जिकच आहे.” (पृ. १८ ) खरें म्हणायचे तर राजकीय कुटुंबांत सर महादेवच सवात अधिक विचारपूर्वक व तोळून बोलत असतात. श्रांधींच्या मार्गाने जाण्यांत देशाचं कल्याण नाहीं असा त्यांचा विश्वास आहे. आ्रांतिक स्वायत्ततेच्या काळांतीळ पहिल्या मंत्रिमंडळांत प्रियदर्शन असावा कांता ८५ असें त्यांना मनापासून बाटत असल्यामुळें ते त्याचें मन बळविण्याची रिकस्त करोत असतात. या सर्व गोष्टींमुळे त्याची व्याख्याने जवाबदारीची जाणीव ठेवून केलेलीं दिसतात. गांधीवादावर टीका करीत असता ते गांधींचीहि टवाळी उडवितात, पण त्यामध्येंहि फट्कळपणापेक्षां विचारी धूर्तपणाच अधिक दिसतो. “गांधींची ती धार्मिकता तुम्हांआम्हाला तिरस्करणीय आणि दांमिक़ वाटते, पण बहुजनसमाज त्या धार्मिकतेमूळेंच त्यांच्याकडे इतक्या प्रवळतेनें ओढला गेला आहे, ” असें ते मि. मूर्हेड यांना बजावून साग- तात. ' राजकारणांतीळ सय हे किती चंचल आगि सापेक्ष असतें! हॅ सिद्ध करण्यासाठीं त्यानी केलेली गांधींच्या सत्याची मीमांसा (पृ. १५७) चिन्तनीय आहे. “ सत्य सत्य म्हणजे तरी काय ! सःय सापेक्ष असतें हें तर झालेंच. पण, राजकारणांत ही त्याची सापेक्षता त्ते, पक्ष आणि परि- स्थिति यांच्यावुळे इतकी कांहीं वाढते की, शोबटीं एका माणसारचेंसःयहे दुसऱ्या माणसाच्या दृष्टीनें असत्य ठरल्याशिवाय रहात नार्ही. ' सरसाहेच * राजकीय चारित्र्य भाणि “ खाजगी जीवन ' यांत दोन ध्रुवांइतकें अंतर मानतात. त्यांना म. गांधींच्या खाजगी जीवनाविषयी आदर आहे. फक्त त्याचें राजकीय चारित्र्य त्यांना पसंत नाहीं. अंगीकृत कार्याविषयी अविचलित निष्ठा, सार्वजनिक बाघतींत चोख वतन आणि लोकांची प्रतारणा न करण्याची वृत्ति या तीन गुणानाच ते राजकीय चारिञ्य समजतात आणि ६ लोकांची प्रतारणा करण्याच्या बाबतींत मात्र त्यानीं (म. गाघींनी ) युरोगातल्या निर्ढांवलेल्या मुत्सद्यांवरहि ताण ' केल्यामुळें सरसाहेबांना म. गांधींचे राजकीय चारित्र्य मान्य नाहीं, पण त्याचवरोबर ' गांधींचे खाजगी जीन अत्यंत शुद्ध आहे ' याविषयीं त्यांना मुळींच शेका वाटत नाहीं. दहशतवाद्यांच्या मठींत बाबरणारा जयसिंग आणि सर महादेव या निरनि- राळ्य़ा कार्यक्षेत्रांत वावरणाऱ्या दोन व्पक्तींच्या म. गाधींच्य़ा व्यक्तित्वा- विषयींच्या कल्पनांमधील भयंकर विरोब लक्षात घेतला असतां सर महादेव व्यावहारिक आणि समतोल मनाचे धूत राजकारणी पुरुष आहेत हें कळून चुकते. जयसिंगकृत ही मीमासा पहा.-'' तुमच्या त्या महात्म्याची रहाणी न्‌ तःबज्ञान याचा विचार जों जों करावा, तों तों मानवी विकृतीचा तो एक अजज नमुना आहे असं वाटायला लागते मनाला ! एकोकडे स्वतःला ८६ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्वरप्यंत ' दरिद्रनारायण म्हणवून घेऊन उघड्या अंगानं हिंडायचं न्‌ दुसरीकडे कोट्याधीशयांच्या तंत्राने राजकारणाची सूत्रे हलवायची !...... एकी उडे अह्मचर्यावर प्रवचने झोडायचीं न्‌ दुसरीकडे तरुण शिष्यिणींकडून शारी रसेवा करून घ्यायची............! ” (पृ. ५५ ) आतां सर महू देव काय म्हणतात पहा, “ गांधींचे खाजगी जीवन अत्यंत शुद्ध आहे. राबददल मला इंका नाहीं, तसेंच हातीं घेतलेल्या कार्याविषयी त्यांची निष्ठाहि अम- ्यांद असते.” (पृ. १५८ ) याच ठिकाणी सर महादेवाची थोर व्यक्तींच्या खाजगी जीवनाविषयींची उदार विचारतरणी पहा. “ अलौकिक 5यक्तींच्या चारिञ्यामागून नीतितत्त्वें धावत जातात असे म्हटलें तर ते चूक होणार नाहीं. ज्याचं बुद्धिसामर्थ्य अचाट असतें, त्याच्या बौद्धिक आणि मानसिक गरजाही अचाट असतात...... त्याच्या खाजगी वर्तनाचा उपसग जोंग्रयेत सार्वजनिक कार्यांना होत नादीं, तोंपरदेत लोकाना त्याची दख्वल घेण्याचें कारण नाहीं. ” (पू. १५८) सरसाहेताचे विद्वान चिरंजीव ब. राधामोहन म. गांधींना 'गसपुतीन समजतात. “' हिंदुस्थानांतल्या गब्जरातल्या गब्वर भाडवळवाल्यांशीं अस- ळेला त्यांचा ख्हसंवघ, टेंगिक चवेविषयींचा त्यांचा हव्यास, स्त्रीमहवासा- विषर्यींची त्याची आसक्षिति आणि आपल्या प्रत्येक कृतीला घार्लिक स्वरूप देऊन स्वतःचे माहात्म्य पद्धतशीर रोतीने वाढविण्याचा त्याचा प्रपव्न पाहिला, म्हणजे त्यांना रासपुतीन म्हणाबय़ाला हरकत नाहीं वाटत फारशी.” ( ए. ९९ ) इंग्लंडांत सात वर्षे राहून गुण उघळलेल्या (प २२) आणि अपरात्री पिऊन घिंगागा घालणाऱ्या ( पु. ६४ ) आणि डान्सिंग हाळमधून चे. गुस्तांसमवेत दोन अग्लो इंडियन पोरींना बरोबर धेऊन बाहेर पडल्यावर दारूच्या धंदींत पानपट्टीच्या दुकानासमोर गडबड केल्यामुळें पोलिसांनी पकडून गेटावजर नेलेल्या या सर्वसंगयरित्यागी महाशयानीं म. गांधींच्या ऱ्वारित्याची चर्चा करावी या गोष्टीला हसार्वे कीं त्याच्या बेजबाबदार मृस्यपणाची कींब करावी तेंच कळत नाहीं ! जो प्रकार राघामोहनचा तोच चे. गुसांचा. या प्रचेड राजकारणी पुरुषाला त्याची पत्नी कशी ' टोमगावते' € ह्य खास माडखोलकरांचा शब्द आहे ! ) तें पाहण्यासारखे. आहे-- “६ आणि मी इथून टळल्यावर तुम्ही न्‌ राधामोहन सदरमधल्या अंग्लो कांता ट्क इंडियन पोरींना घेऊन रात्रमर धुमाकूळ घाला ! गोरेवाड्यांचा बंगला आहेच झोगारून ठेवलेला तुमच्यासाठी ! ”? ( प. १८६ ) म. गांघींच्या र्‍चारिञ्याची चचा करण्याच्या बाबतींत या चडोडांना त्याच्या श्र दानती- मुळें खात अधिकार प्राप्त झाला आहे यात शका नाहीं | सरपाहेओांच्या राजकीय कुटुंबांतील राजकारणाचे हें असें स्वरूप आहे. गांचीवादावर चर्चा करण्याचा आव भाणून शेवर्टी म. गांब्रींच्या व्यक्ति त्वाचीच नीरस चर्चा करणाऱ्या राजझारणांतल्या पेंढाऱ्य़ांना “ गांधींना स्त्रीसहवास आवडतो ? हा मंत्र जपण्यापलीकडे आणखी काय बौद्धिक पराक्रम करतां येणार १ गांधीवादावरोल या व्याख्यानांच्या जोडीला कोगतींच निश्चित मर्ते नसलेल्प़ा पंडितजींची व्याख्याने आहेतच ! व्याख्यानांचे विघ्रप्रहि विविध च वैचित्र्ययूणे आहेत.--कामगारांची दु:स्थिति, सटाबुटात मिरवणारा आधुनिक तरुण, स्वातंत्र्याचा खरा अर्थ, गावी व समाजवाद, जत्राहरलाळ व सोशलिध्ट रियब्लिक, महाराष्ट्र राजकारणांत कां मार्गे पडला, हिंदू समाजाच्या अधोगतीचें कारण, इंग्रजांची महत्वाकाक्षा, जागतिक दृष्टि, इत्यादि विषयावर पंडितजींचीं विद्वत्ताप्रचुर व्याख्याने ऐकण्याचे भाग्य ज्याला लाभलें तो धन्य, तो पुण्य ! या व्याख्यानांच्या विषयांसंबंघीं फारशी चर्चा करण्याची आवरपकता नाहीं, एरबीं पंडितजीचीं हीं व्याख्याने हृदय हातानें घट्ट दाबून धरून ऐेकाबयास हरकत नाहीं. पण अत्यंत अस्थानी आणि अवेळीं व्पाख्यानें कोणी बडबडायला लागला कीं, त्याच्या अंगावर चावरा कुत्रा सोडावासा वाटतो. प्रिवदशनाला अटक झाल्यानंतर कांतेचें समाधान करून तिचा पाहुणचार घेण्यासाठीं आलेल्या हा पंडिव घरांत पाऊल टाडल्यापासून कांतेच्या समोर वरील जाड विषरयांअर चार पानें व्याख्यान नरर्डे दुखेययेत बघडचजडतो हो गोष्ट संतापजनक आहे खरोखर! आगगाडीचा भत्रकर अपघात झाल्यावर सुदेवाने शीरसलामत वाचलेल्या उतारूंसमोर एक्स- ची एंजिताच्या घातुकपणावर शास्त्रोप व्याख्यान अपघाताच्याच ठिकाणीं देणाऱ्या एंजिनविज्ञारददावर जीं स्ठृतितुमर्ने उघळलीं जातील त्याच तुमनांनीं या पंडिताची श्रतिस्मृतिपुराणोक्त पूजा बांघावयाचा अनावर मोह होतो ! ट्ट मुक्‍्तात्म्यापासून प्रम दरेपयंत सठस्त्र क्रा्ताचे राजकारण सरतेरोबटीं दहृशतवाद्यांच्या मठींत प्रवेश करावयाचा आहे. सरास क्रांतीनेंच फक्त स्वातंत्र्य मिळेल ही प्रामाणिक आशा उराशीं बाळगून एकत्र जमलेळे अ।र्घा डझन वीगत्मे चोरून आणलेल्या पिस्तुलाचे बार करून गांधींच्या मख अर्हितावादानें विनाकारण दुगावलेलें हिंदवी स्वातंत्र्य खेचून आणावयास उद्युक्त झाले आहेव. आणि शेवटीं इयामासुंदरी, जय- सिंग ब चारुचंद्र या तिघानीं एका साहेबाचा पिस्तुलानें खून करावयाचा बेत केटा असतां नेम चुऊल्याठुळे साहेब तर मरत नाहींच, पण उलट त्याचीच गोळी श्यामासुंदरीला लागून ती मरते व तिचे दोघे मित्र पकडळे जातात-आणि त्यामुळें या “* पतित देशाला स्वातंत्र्य अद्यापि मिळे शकले नाहीं! ती गोळी त्या साहेबाला लागली असती तर १९३० च्या एप्रिल- मध्येंच हिंदुस्थान कायमचा स्वतंत्र झाला असता आणि गाघींच्या अहि- सेच्या कटकटींतून भारतमाता मुक्त झाली असती ! कादंबरींतील एकंदर राजकारणाचे सूक्ष्म अबलोकन केलें असतां माड'- ख्वोलकरांना कांहीं तरी निमित्ताने गांधींची व गांधीवादाची टवाळी करा- बयाची अनिवार लालसा असली पाहिजे हँ स्पष्ट दिसून येतें. त्यांना जर निःपक्षपाती चर्चा करावयाची असती तर त्यांनीं गांधीवादाची तरफदारी करणारें एखार्दे जाणतें व्याख्याननाज पात्र निमाण केलें असतें. पण तसें काहींच झालें नाहीं, आणि गांधीवादाचा प्रतिनिचि म्हणून निर्माण केलेला प्रियदर्शन बाकीच्या व्याख्यानपंचाननांच्या मान.नें ' कोण्या झाडाचा पाला? वाटतो ! बिचारा बोलतोहि अगदीं थोर्डे, त्यामुळें तोफांच्या गड- गडाटांत तडतड्यांच्या झावाजाप्रमाणे त्याचें गांधीबादाचें समर्थन लोपून जातें, श्री. माडखोलकरांना नुसतें गांधीवादांतील वेयर्थ्य दाखवावयाचें नसून दहदातवाद्यांच्या जहाल क्रांतिकारक तचे मदृत्व वाचकाला पटवावयार्चे आहे. कृष्णकाताच्या मिष्टान्नभांडारांत जमलेल्या व्यक्ति हेच त्याचे खरे जिवलग ! जयंत चित्ळे या दहशतवाद्याच्या गुरुमाउलीनें १८ माच १९३० रोजीं जयसिंगाला पाठविलेल्या दद्वापानी पत्रावरून हें उघड शेते, कांता ८९. कादंबरीचे एकंदरींत सर्वच वातावरण ' सशस्त्र क्राति? या शब्दाने दुम- दुमून गेलें आहे, सशत्र क्रातींनें मिळाले तरच स्वातंत्र्य मिळूं शकेल हें युयुत्सु तत्व खरोखरच माडखोलकराना पटवाबयार्चे असेल तर त्यांचा हेतु त्यांना कल्पनाहि नसेळ इतका अयशस्वी झाला आहे. पिस्तुलवाद्याची स्टँगमनला गोळी घालून स्वातंतर्पराची मुहूतंमेढ रोबण्याची कल्पना फसते आणि स्टेंगमनचीच गोळी लागून इयामासुंदरी मरते ब इय्रामासंदरीचें दहन करून तिचे दोघे साथीदार रात्री जे निजतात ते अगदीं सकाळीं नऊ वाजतां प्रत्यक्ष स्टंगमन त्याच्या उशाशी येऊन उमा राहीपर्यंत ! मिस्वुलवाद अयदास्वी होतो ब कटांत प्रत्यक्ष सामील असलेल्या थोड्याशा लोकांगलीकडे तें तत्त्वज्ञान फेलावू शकतच नादीं हें स्वत: माडखोलकरांनींच सिद्ध केलें आहे. कारण उमाकान्तानें पिस्तुलाची चोरी केल्यावर तो कटाला नाला- यक आहे या कल्पनेने जयसिंग त्याला सर्व गुपित सांगत नाहीं, ब शेबटीं कट फक्त या तिघांतच शिलछ़क राहतो. क्रांतिकारकांच्या भोंत्रतीं एक विशिष्ट तेजोबळय निर्माण करण्याचा प्रयत्न आरंभीं करण्यांत आला आहे. पण पुढें हें वलय नष्ट होऊन सा'ध्या मानवाकृति त्या ठिकाणीं राहिलेल्या दिसून येतात. जयंत चितळेच्या प्रेमाचा अव्हेर करणारी आणि त्याला मर्यादेयळीकडे जाऊं न देणारी इयामासुंदरी महिन्या सवा- महिन्यांतच स्वतःवर लादून घेतलेले बंधन झुगारून देऊन जयसिंगाच्या सहवासांत प्रणयमृच्छंना अनभविते आणि “त्या अवस्थेचा आस्वाद आणि उन्माद यांनीं तिचें हारीर आणि मन जणं काहीं भारून टाकलें) जातें. हा प्रकार झाला जयसिंग आणि इंयामासुदरी यांच्यासारख्या निश्चयी आणि करारी दहशतवाद्यांचा! उमाकात हा उघडउघड अधवट दहदात- वादी ! डी. एस, पी. कदमांच्या स्वाजनी खोलींत शिरून त्याच्या टेबलाच्या खणांतील पिस्नुळ तो चोरीत असतां त्याची प्रेयसी विजया त्याला पाहते आणि तिला एकदम मूर्च्छा येते. सदर उमाकांत तिला त्या स्थितींत उचळून तिच्या खोलींत नेतो आणि तसल्या त्या भयंकर स्थितींत सुद्धा हा तेजस्वी ब जहाल क्रातिकारक अतृप्त मनाने, आणि शरीरशास्त्राच्या व्य्यार्थ्या- प्रमाणेंच जणं काय, त्या मूच्छित स्त्रीच्या वरविरहित, विलोभनीय व कामवासना जाग्रत करणाऱ्या अवयवाकडे चिकित्सक जिज्ञास्‌ बद्धीनें ९० मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्वरेपर्यंत पहात राहतो! आणि हा म्हणे पिस्तुलाचा बार करणार आणि साहेबाला सतुद्रापलिकडे पिटाळन लावणार! अध्याचारी क्रांतिकारक तत्त्वज्ञानाचे वैयथ्य स्वतः रपामासंदरीच स्पष्ट करीत आहे. तिचे हे कारुण्यपूणे उट्गार पहा--“' मामावर देशोघडीला लागून हलवायाचें दुकान काढण्याची पाळी आली; भाई ऐन तारुण्यांत फासावर गेला; व आहे त्यांच्या वियोगाने झिजून पिचून मेळी. -- आमच्या साऱ्या कटबाची अगदीं वाताहत होऊन गेली या क्रातिवादामुळे !- माझ्यांत आतां आवडया माणसाचे मरण पाहण्याची शक्ति उरलेली नाही. ? (ए.४१) भी. माडखोलकरांचे कलांवेभव श्री. माडग्वोळकरांच्या कला मकतेचें कोतुक करितांना त्यांच्या ब्याख्या- नांकडे दुलक्ष करावेंसें वाटतें. प्र २१ वरील वर्णन यासाठीं आचावें. पृष्ठ २७ वरील कांतेचें बणन असेंच रेखीव आहे. प्रठ १७५ वरील खालील वाक्ये पाहा--_“ चांदण्याचा शुभ्र प्रकाशा त्या ताटव्यावर पडला होता आणि त्या प्रकाशात अधउट उमललेल्या कळ्या हळबारयर्णे हंसत होत्या त्याचें तें लाजरे, मधर हास्य पाहून तिच्या मनाला कसलीशी सूक्ष्म वेदना झाली आणि तिच्या हृदयांतल्या गृदमरडेल्या अबोध भावना गाऊं लागल्या.” कांतेच्या शोकमय अंताचें वणन असेंच अत्यंत हळबारपणें केलें आहे. माझ्य़ा मतें कलेतील सूचकतेची परमावधि या ठिकाणो झाली आहे. परंतु माइखोलकराच्य़ा कलाविलासाचे खरे क्षेत्र निराळेच आहे. स्त्रियांच्या सोंदर्यारचे व निरनिराळ्या अवय्रडांचें उन्मादक वर्णन केल्याबद्दल पुष्कळांनीं त्यांच्यावर कडक टीका केळी आहे. (' वाड्य़यशोभा, ? जून १९३९. पृ. ५६ ) परंतु या टीकेचा मळींच उपयोग नाहीं ! माड- खोलकरारचे तें वैशिष्ट्य आहे--तो त्यांचा स्वभाव आहे. एकवेळ कादंर बरी लिहिणें ते सोडून देतीळ पण या स्वभावाचा व वैशिष्ट्याचा त्याग ते कधींहि करणार नाहींत, त्यांची उरोजप्रियता अनावर आहे, कोणाला काय प्रिय असावे हें ज्याचा तो ठरवील, व्यक्‍तीच्या मनाचा हा प्रश्न आहे, यामुळें उन्नत बक्षःस्थढाचीं व उरोजांची वणनें माडखोलकरांनी करू नयेत कांता ९१ असा कोणी उपदेश करण्याचें कारण नाहीं. पणत्या बाबतींत ओचित्य भग म होईैळ येवढी खघरदारी माडखोलकरांनी अवश्य घ्यावी. कारण, ओचि- त्यभंग ददृटकून रसभंग करतो हे त्याच्यावारुख्या चतुर कलामिज्ञाला एखाद्याने सांगण्याची आवश्‍यकता नाहीं. “ अनोचि-यादते नान्यद्रसमज्धृत्य कारणम्‌ ? ईं ध्वन्यालोककारानींच सांगाबग्रास इवे असें नाहीं, “काता! कादंघरींत पृष्ठ ७४ वर या प्रकारच्या औओचित्यभग!चें स्पष्ट लक्षात येण्यासारखे उदाहरण आहे. मार्गे त्याची थोडीशी चर्चा केली आहे. मार्च्ळ्त पडलेल्या स्वत:च्या ग्रेयसीकडे ज्या पद्धतीनें आणि कामुकतनें उमाकात पाहतो ती पद्धति आणि कामुकता खास औचित्यभंगाला कारण होतात.-'' मानेपासून उरोजापयंत क्रमाक्रमाने उन्नत होत गेलेलें गोरेपान वक्षःत्थलळ, बोडिस घातललें नस- ल्य़ामुळें गुंड्या सुटलेल्या सेळ ब्लाउजमधून दिसणारे रेखीव उरोज, नीवि- बंघापर्थेत निमुळता होत रोळला नितळ कटिप्रदेश, विष्कटलेल्या पातळाच्या निळसर रंगामुळे खुलून दिसणाऱ्या गोंडस जेघा !--” कां, कादंबरीकार, थांबलात कां ! सस्कृत कवींचा आधार घेऊन वणन परिपूर्ण करतां येणार नाहीं का? वर्णन ठीक आहे हें ! पण कोगत्या परिस्थितींत किती शगार करावा याला कांहीं मयादा असते कीं नाहीं ! विजया मूच्छित पडल्यामुळें तिचें वस्त्र विसकटलें तर त्यांत अस्वाभाविक कांहींच नाहीं, याबाजतींत मी अन्यत्र जे लिहिलें आहे तें येर्थे उद्‌धूत करणें अस्थानीं होणार नाहीं असें वाटतें. “.ती संदर असेल व तिचे वित्रत अवप्रब पराकाष्ठेचे उन्मादक असतील या दोन्ही गोष्टी एऊदम मान्य. पण ती बेशुद्ध पडली असतां तिला शुद्धीवर आणिण्याची प्रथम खटपट करण्याऐवजो मशारनिल्हे क्रातिकारक तिच्या विलोमनीय अव- यवांकडे सूक्ष्मपणे पहात बसतो. या ठिकाणीं स्रीच्या विवृत अवयवांचे उन्मादक वर्णन करणें अभिरुचीच्या दृष्टीनें योग्य आहे काय ? असें वर्णन ओऔजनि-यमंगाला कारणीभूत होणार नाहीं काय ? पण लेखकाला याची थोडीसुद्धां फिकीर नसावी असा दाट संशय येतो............या ठिकाणीं संदर्भानुसार, तिच्या अधनझ शारीराचें इत्कें गहिरे वर्णन करण्याची थोडी तरी जरूरी होती काय ? पण स्त्रीदेह्याची उत्तान आणि कामुक वणेने, करण्याचा थोडासा प्रसंग उद्भवल्याबरोजअर “ ओचिःय ' वगरे साऱ्या ९२ मुक्‍्तात्म्यापासून प्रमद्ठरेपर्यंत गोष्टी चुटकीसरशी विसरल्या जातात याचा हा बलवत्तर पुरावा आहे, ”% ६ शाप ) कादंघरींतील लच्छीच्य़ा अनावृत तारुण्याचे आणि ' गुलाबाच्या दाठर कळ्यांप्रमाणें ' असलेल्या तिच्या उरोजांच्या ' टचटचीत ! अग्रांचे, व “ रसरशीत ? ताज्या नारिंगाप्रमारणे ' स्पशांला मऊ ' पण ' अंतयामी टणक ? असलेल्या तिच्या 'उभार' उरोजञांचें गहिरे वर्णन करून माड- स्वोलकरांनीं या बाबतींत पहिला घडा गिरबिला होता हें वाचकाच्या थ्यानांत असेलच. प्रस्तुत कादंबरींत उत्तान वर्णनाच्या जोडीला औचित्य- भंग कसा करावा व हीन अभिरुचि कलात्मक रीतीनें कशी प्रकट करावी हा पुटचा घडा ते गिरवीत आहेत, आणि, या उन्मादक कलेंतील त्यांचें यश ' प्रतिपः्वन्द्रलेखेव ) वृद्धिंगत होत गेलेले आपल्याला पुढच्या कांहीं कादंतेऱ्यांत दिसून येणारच आहे. म्हणून त्याची येथे चर्चा नको! राजकर्‍य व्याख्याने राजकीय व्याख्यानांचा व विविध विषयांवरील चाचा अक्षरशः कहर झाला आहे या कादंबरोत, 'मुक्तात्माः कादंबरीतहि चंद्रशोेखरचीं कांहीं व्याख्याने आहेत. पण, प्रस्तुत कादंबरींतील व्याख्यानाच्या मानानें तीं बरींच संयत आहेत हें कबूल केलें पाहिजे. कादंबरीत प्रसंगोपात्त कांहीं महत्त्वाच्या विषयावर चचा असल्या तर त्यामुळें रागावण्याचं कांहीं कारण नाहीं, पण अश्या चर्चा घटनांतून निमाण झालेल्या असाव्यात, म्हणजेच, त्या समयोचित व समयप्रेरित असाव्यात, केवळ व्याख्यानांसाठी व्याख्याने किंवा चचोसाठीं चर्चा असा प्रकार वरचेबर होऊं लागला तर तें दूषणीय ठरेल, विशेषतः, खास स्वतः चीं मर्ते वाचकांना कळविण्यासाठी अथवा त्यांच्या माथी मारण्यासाठी लेखक जेव्हां एकाद्या पात्राचा उपयोग करून घेतो तेव्हां तीं व्याख्याने आक्षपाह ठरतात. नाटकापेक्षां कादंबरींत व्य़ाख्यानांना अधिक अवसर असतो हे मान्य. पण, या व्याख्य़ानांमुळे कादंबरीढा वादविवादमंडळाचें अथवा चक्रीकीतनार्चे स्वरूप येऊं नये इतकी तरी कादंबरीकारानें स्वबरदारा घ्यावयास पाहिजे. कादंबरीच्या साच्यांत |) : साहित्याचा धुवतारा, ' ए. ११७. कांता ९३ ओतलेला राबकीय मतप्रचार कला, तंत्र, किंवा त्या मतप्रचाराची परिणाम- कारकता या दृष्टीनें कितपत यशस्वी होऊ शकेल हे. मराठी बाड्यय़ांत अजून ठरावयाचें आहे. कादंबरींत मतप्रचार असावा किंवा नसावा हा 'प्रक्ष त्या कादंबरीत विवेचिल्या गेलेल्या प्रचारकी मतांचा वाचकांवर चिरस्थायी परिणाम झाळेला दिसून आला तर सुटेल असें काहींना वारतें. पण चिरस्थायी परिणाम झाला किंवा नाहीं हे. ठरविण्याचे साघत कोणतें १? तें कांही असलें तरी वृत्तपत्रांत आलेले सभाचे आणि चचोचे साग्रसंगीत वत्तान्त किंवा अतेंब्छींतील विविध वादविवादांचे रिपोर्ट म्हणजे काहीं कारदंजरी वाडय़य नव्हे ! कादंजरींत व्याख्याने असलेलीं चालतील. पण, त्या व्याख्पानामुळें कार्दबरोला एकाद्या रिपोटांचं ज का्द- बरीकाराळा रिपोटराचं स्वरूप येता कामा नये ही अट आहे, नुसतेच चचोचे रिपोटे कादंबरींत दडपून देण्याऐवजी राजकीथ बात्तींतील स्वतःचे सिद्धान्त तर्केशद्ध रोतीनें मांडण्यासाठी लेखकानें “ आधुनिक भारता ? सारखा एखादा ग्रंथ लिहून राजकारणावर र्जे काय पाडित्य आपल्पाला प्रदा्शीत करावयाचें तें बेडाराक करावें. पण हे करण्याची बौद्धिक कुवत ज्यांच्याठिकाणीं नाहीं असे 'कच्च्या दिला'चे लोक स्वतःला मान्य असलेले व पारखुन न घेतलेले वेडेवाकडे तिद्धान्त आपल्या कादं- बरींतील पात्रांच्या द्वारे बेधडक माडतात ब पात्रांना पुढें करून आपण त्या मताविषयींच्या घाऱ्या जपाबदारीतून सहीसलामत सुटून जातात. शांघीवादावर व स्वतः गांधीजींवर माडखोलकराची अनेक पात्रे काळवेळ न पाहतां तुटून पडतात. यांतेलीं कांहीं पात्रे तर अगदींच मामुली, बाष्कळ, किंबहुना नालायक असल्यामुळें त्यांनीं केलेल्या गांधीवादाच्या अथवा गांधीजींच्या व्यक्तित्वाच्या हेटाळणीकडे सभ्य माणसांना लक्ष देण्याचें कारण नाहीं. पण, प्रतिष्रिते आणि जाणत्या पात्नाच्या द्वारें हे काम जेव्हां माडखोलकर करू लागतात तेव्हा त्यांनीं केलेल्या विधानाची व वापरलेल्या युक्तिवादाची कडक इजेरी कोगी घेतली तर त्यांत कांहींच चूक होणार नाहीं, वास्तविक, जी गोष्ट पराकाष्ठेची विवाद्य आहे तिची चचा करावयास अथबा त्यावर साघक बाघक मत देण्यास कादंबरीतील पात्रे फारच थोड्या मर्योदेंत उग्युक्त ठरतात, निश्चित के.) मुक्‍्तात्म्यापासून प्रम दरेपर्यंत सिद्धान्तांचें प्रणयन करावयाचें भरसेल तर निराळाच प्रबंध लिहिणें आव- इयक असतें. शॉ नाहीं का प्रदीधे प्रस्तावना लहून आपले सिद्धान्त मांडीत ! अद्या प्रणीत केलेल्या सर्व सिद्धान्तांची संपूर्ण जबाबदारी मांडणाऱ्यावरच पडते. पण, कादंबरींत ती जबाबदारी त्या त्या पात्रावर दकळून कादंबरीकाराळा फडर्के झटकतां येते. आपले वैवक्तिक दूषित पूर्वग्रह व्यक्त करण्यासाठीं माडखोलकरांनी अनेक पात्रांचा दुरुपयोग करून घेतला आहे अशी त्यांच्याविष्द्ध तक्रार करावयास भरपूर जागा आहे. त्यांच्या निरनिराळ्या कादंचऱ्यांत आलेल्या राजकीय चर्चामध्यें त्यांचीं स्वतःची मतें इतक्या स्पष्टपणें दिसत आहेत कीं, त्याबद्दलची सारी जत्नाजदारी त्यांच्या शिरावर टाकावयास कसलीच हरकत नाहीं. माडखोलकरांमध्यें कांही प्रामाणिकपणा असता तर आपल्या पात्रांआड दडून स्तत:ःस॑ मान्य नसलेल्या राजकीय मतप्रणाठींबर भथवा एखाद्या राजकीय पुढाऱ्यावर त्यांनीं निरगल टीका केलीच नसती. पण त्यांच्या बुद्धीचा ब तकशक्तीचा आंबाका येथपर्यंतच असल्यामुळें एखादा राजकीय प्रत्रंघ लिहावयास सांगून त्यांच्या ज्ञानाच्या मर्यादा उघड करून दाखबिण्यांत कांहींच मतलब नाहीं. समाजवादाचा पुरस्कार अजागळ पात्रांच्या द्वारें करोत असतां निरनिराळ्या कादंबऱ्यांतून वरचेवर गांधी- वादाची वा गांधीची त्यांनीं जी बेछूट निदा केडेली आहे तिची या कादंबरींत केवळ सुरवात आहे. “मुखवटे, “नवे संसार! व 'प्रमद्दरा' या राजकीय कादंबऱ्यांच्या विवेचनाच्या वेळीं प्रस्तुत विषयाची आणखी चचा करावयाची असल्यामुळें येथे यापेक्षां अधिक कांदीं न लिहिणेंच बरें ! र 3260 दुहेरी जीवन ६ कांता ' कादंबरीत सशस्त्र क्रांतीच्या राजकारणाचा ऊहापोह केल्या- नंतर त्या कादंबरीतील विविध राजकीय चर्चाचा खुद्द माडखोलकरांनाच किंचित्‌ कंटाळा आल्य़ाप्रमाणें झालें असावें. आणि यामुळें रुचिपाळट म्हणून प्रत्यक्ष राजकारणापासून अथवा राजकीय वादविवादांपासून अलिस्त अस- लेली “ दुहेरी जीवन ! ही कादंबरी १९३९ च्या डिसेंबर महिन्यांत, म्हणजे * कांता! लिहिल्यानंतर दहाच महिन्यांनीं, त्यानीं लिहिली. येर्थ समाजवाद नाहीं, दद्दशतवाद नाहीं, गांघीवादाची टवाळी नाहीं, सामाजिक प्रश्नांवर चर्चा नाहीं, प्टेटानिक लव्ह नाही. अथवा ध्येयवादहि नाहीं. ६ भंगलेले देऊळ ? या कादंबरींतील अनिरुद्ध मात्र आतां आपल्याला मुकुंदाच्या वेषांत पुन्हां आढळेल ब अनू सुलोचनेच्या वेषांत आढळेल, पात्र जवळ जवळ तींच आहेत. नाटक फक्त बदललं आहे. पण, पात्रांना आतां चांगला सराव झाल्यामुळं तीं आपल्या कलेत अधिक दर्दी झालेलीं दिसतील. “भंगलेल्या देवळांःतील अनू अनिद्द्धाच्या उन्मादक प्रेमानें बेहोष झाली असल्प्रापुळें, स्वतःच्या विचारांवर व विक्रारांवर तिचा मुळींच ताबा राहिला नसल्यामुळे त्याच्या मोहूप्राय आयुष्यांतील भनेक निंद्य प्रसंग स्वतःच्या वडिलांकडून कळले असतांहि त्या साऱ्या गोष्टींकडे ती दुलक्ष करते. इतकेंच नव्हे तर त्याचा अपराघ सोम्य करण्यांचा प्रयत्न करते; किंबहुना, त्याच्या हातून घडलेल्या प्रमादांचा णाठपुरावाहि करिते हे आपण मारग पाहिलेंच आहे--“' शिक्षणाचा प्रसार जसजसा होत जाईल आणि लम्नाचें बय जतलसें वाढत जाईल, तसतशी अविबाहित मुलां- मुलींच्या ठिकाणीं हदी निरागसता कमीच आढळणार,..... अनाप्नात पुष्पांची अपेक्षा करण्याचें तें युग संपर्ले आतां. ” ( पू. ९८, लाड टाइप माझा. ) अनूनें या ठिकाणीं अनिरुद्धाच्या बिवाहपूवे आयुष्यांतील प्रमादांकडे डोळेझांक करावयाचें ठरवले आहे हे स्पष्ट आहे. विवाहोत्तर जीवनांत अनिरुद्ध जे स्वेराचार करितो त्याबद्दल एका शब्दानेहि तिनें २६ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमदरेपयंत पसंती दशवबिल्याचा पुरावा नाही, उलट, शक्‍्पर होईल तितक्या निष्ठुरपणें ती त्याच्य़ा वर्तनावर टीकाच करीत आहे. सामाजिक परि- स्थिति आमूलाग्र बदललेली असल्यामुळे आचारविचारांच्या बाबतींत पू्वीइतका कडक सोंअळेपणा यापुढें राहूंच शकणार नाहीं हें मान्य करून, अनूनें अनिरुद्धाच्या विवाहपूर्व दुर्वर्तनाकडे दुलेक्ष कां करावप्राचें ठरविलें हे आपण समजू शकतो, इतका विचारांचा उदारपणा नवीन लोक दाख- बतील यांत शंका नाहीं, पण जुन्या लोकांपेकोंहि कांहीं लोक हें करावयास तयार होतीलसें वाटतें, परंतु ' दुहेरी जीवन ! या कादंबरीतील साराच मामला निराळा आहे. “अनिष्द्धाची सुधारून वाढविलेली आवृत्ति' असें ज्याचें यथाथ वणन करितां येईल असा या कादंबरीचा नायक मुकुंद सुलोचनेसारख्या तुशि- क्षित व सुसंस्कृत स्तत्रीचरोबवर विवाह झाल्यानंतर जें ' दशकुमारचरित? नव्याने करून दाखवितो त्याची तरफदारी स्वतः सुलोचनाच करीत आहे. या ठिकाणीं मुकुंदाच्या विवाहपूर्व आयुष्यांतील प्रमादांचा प्रश्नच उद्भवत नाहीं, त्याच्या हातून जें कांदहो अद्भूत चरित्र घडलें आहे तें सारें विवाहो- त्तर आहे. पतीच्या विवाहोत्तर स्वैराचाराला न!ख़षीनें बळेंच मान्यता देण्याचा प्रमग स्त्रियांवर अनेक वेळां येतो हें आपणांस ठाऊक आहे. अशी प़रन्यता त्यांनीं दिली नाहीं तर त्यांचें जीवन आहे त्यापेक्षा अधिकच भीषण होतें असा नेहमींचा अनभ आहि. पण, अशा प्रकारचें जीवन घालविणाऱ्या सतञिया आपल्या नशिबाला दोष देऊन आपले वैराग आयुष्य कसेतरी घालवीत असतात याबद्दल कोणाहि सहृदय माणसाला केव्हहि सहानुभूतीच वाटली पाहिजे, आणि याच कारणामुळें अनूविषरयी आपगास सहानुभूति वाटली तर त्यांत अस्वाभाविक असे काहींच नाहीं, सुळोचनेच्या दुर्दैवी जीवनाविषयींहि सहानुभूति वाटावयास हरकत नव्हती. पण, मुकंदाच्या विबाहीत्तर स्वैराचाराची प्रत्यक्ष माहिती मिळूनहि ती त्या स्वेराचाराबद्दल त्याला दोष तर देत नाहींच, उलट, अगदीं निःसंदिग्ध शब्दांत त्याची तरफदारी करते आणि त्याचा अपराध सौम्य दिसावा, किंबहुना क्षम्य ठरावा अशीहि खटपट करते. हा साराच प्रकार सामान्य -माणसाच्या आकलनाच्या पलिकडचा आहेयांत शका नाही, आणि म्हणूनच दुहेरी जीबन ९७ मुकुंद ही ज्याप्रमाणें अनिरुद्धाची सुधारून वाढविळेडी आदृत्ति आद्वि त्याचप्रमार्णे सुलोचना ही अनूची सुवारून वाढविलेली आव्रत्ति आहे असं म्हगावयात इरकत नाहीं. अनिरुद्धाला ज्या गोष्टी करण्याचा धीर नव्हता स्या मुकुदानें लीलेने करून दाखविल्या आहेत, आणि स्वेराचाराचें समथन करण्याचा जो धीर मनूला झाला नव्हता तो सुलोचनेला झाला आहे असें दिसून यईल, चाळू युगमानाचा महिमाच असा आहे कीं, सुशिक्षितांच्या संसारांत कोणत्या ना कोणत्या तरी कारणानें वेवाहिक असंतोष थोड्याफार प्रमाणांत रहाणारच. सरिक्षित आणि पुढारलेल्या समाज्ञांत स्त्रीपुर्षांची सलगी अनेक कारणामुळें दिवसेंदिवस वाढतच चाललेली दिसून येईल. विवाहित पुरुषाचा अविवाहित स्त्रियांशी अनेक प्रसंगीं निकट सहवास होत असतो हें स्पष्ट दिसत आहे. निकट सहवासाचे परिणाम विवाहित स्त्रीलाच जास्त भोंबतात हेंहि अगदीं खरे. जनाच्या भ्रमरवत्ति असलेला विवाहित पुरुष सहवासवशात्‌ दुसऱ्या एखाद्या अविवाहित तरुण स्त्रीकडे आकृष्ट होऊं शकतो. याला प्रेम म्हणा किंञा मोह हणा अथवा वासना म्हणा. वस्तुस्थिति अशी आहे खरी. आणि यामुळेंच, अलिकडच्या बर्‍याच मराठी कादंबऱ्या या वैवाहिक असतोषावर व पुरुषाच्या दुसऱ्या अथवा तिसऱ्या प्रेमावर आधा- रलेल्या आहेत असं दिसून येईल. सुरिक्षिताच्या संतारांत नव्पानें उद्‌ मव- णाऱ्या या निकडीच्या प्रश्नांडे डोळेताक करणें हें घातक आहे यांत दोडा नाहीं. किंबहुना, जाणत्या लेखकानं या प्रश्नांचा सवागीण विचार करून व्यावहारिक दृष्टीने उगयुक्त अशीं जर उत्तरे दिलीं तर तीं इवींच आहेत. नवऱ्याच्या बहुरंगी, बहुढंगी, चवबचाल प्रेमामुळे सुशिक्षित विवाहित सरीला ख्य़ा मानसिक यातना भोगाव्या लागतात त्या अपरिहार्य दपजून त्यांकडे दुलक्ष करणें ब पुरुषाच्या प्रत्येक नवीन 'प्रेमा चें रस भरित वणेन करण्यांत समाधान मानर्णे या दोन गोष्टींत कादंबराकारानें आतांपर्यंत आपले मन गुतवून ठेवळेलें आहे असें दिसतें. या प्रश्नाचे विळेबण करून त्यांपावून उः्पत्न होणाऱ्या अडचणींत्रर कांहीं तोडगा सुचविण्याचे घाडस कादंबरीकाराला अजन करवत नाहीं हें कमूल केलें पहिजे, तोडगा नाहीं सुचविला तरी चालेल, पण, सुशिक्षित पुरुषाच्या हातून विवाहानंतरहि 9 ९८ मुक्तात्म्यापासून प्रमद्वरपर्यंत खो अनाचार घडतो त्याचें प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष समर्थन तरी कोणी करूं नये. आधुनिक सुशिक्षितांच्या मेळाव्यांत उत्पन्न होणाऱ्या वेवाहिक असंतो- धाचे केवळ तिऱ्हाइतपणें ब्णन करण्यात माडखोलकराना समाधान वाटत नसार्वे असें निदान “ दहेरी जीवन ? या कादंबरीपुग्तें म्हणावयास कांहींच हरकत नाहीं, वेवाहिक असतोषाचें अकारण अवडजर माजवून येन केन प्रकरेग त्याला वाचा फोइणरे लोक जगांत नसतात असें नाहीं. पण, अशा प्रमरें खोट्याच असंतोषाचे निमित्त पुढें करून आपल्या रंगेल विलासी किंबहना व्यभिचारी वत्तीबर जोंगरयत ते पांबघरूग घालीत नाहींत वब आयल्या वत्तीचें शास्त्रीय समथन करीत नाहींत तोंययंत त्याच्या अनावर मोगलालुग्तेकडे दलक्ष करावयास हरकत नाही, परंतु, कादंबरीतील पात्रे ज्यावेळीं आपल्या अथवा इतराच्या ठपभिचाराचें नुसतेंच प्रदशान न करितां त्याचे प्रत्यक्ष अथवा अप्रयक्ष समथन करण्यांत बुद्धि वेंचतात त्यावेळीं त्या पात्रांचा निमाता जा कादंबरीकार तो स्व:चे विचार त्या पात्रांच्या तोंडून वदवीत आहे कीं काय असा संशय आल्याबा'चून रहात नाहीं. आणि याच दृष्टीने ' दुहेरो जीवन ' या कादंबरींतील वैवाहिक असंतोषाचे स्वरूप आपणास आता पहावयाचे आहे. प्रस्तुत कादंबरींतील सुशिक्षित व ससंस्कृत नायक मुकंद विवाहापूर्वी ब सुलोच नेशी विवाह झाल्यानंतर किती प्रकारचे रंग उघळतो याचें माठें रसपूर्ण वर्णन माडखलकरानीं केलें आहे. विवाहापूर्वी तो एका पारशी ६ कुटुपर ? च्या मार्गे लागतो ब नाना रंगढंग करून ती “ पद्मपत्रमिवा- म्मसा ' पूर्णग्णें अल्प राहून त्याच्याशीं लग्न करण्याचें नाकारते. हे मकुराचें पहिलेंययञेम, पहिल्या प्रेमाची महृति “ तरुण वेटंरचीं दुःखें ” वेश्ीबर टागणाऱ्या प्रतिभासंपन्न लेखकापासून तों तहत माध मनोहरांपर्यंत सवांनी मुक्तहस्ताने वर्णिली आहे हें कोणास ठाऊक नाहीं ! मकुंदहि पहिल्या प्रेमाच्या नाशानें तळमळत असतां हेलन फनोडीस या ' सक्तीने कोमा्य पतकग्लल्या ? तरुणीशी सल्गी वाढवं लागला--_अथवा ती सलगी आपोआप वाढत गेली. “ तिला आणि मला न कळत आमचा दा स्नेह हूतक्या जलद वाढत गेला की, रोज एकमेकांना भेटल्यारिवाप्र चेन पडे- नांसं झालं आम्हाला ” ( उ. ६५ ), पहिलें बहिलें प्रम अचानक खंडित दुहेरी जोबन ९९ झाल्यामळें 'छ्लीसुलभ' (मला वाटतें, माडखोलकरांनी द्या शब्द ५०७००९७012 या इंग्रजी शब्दाला पर्याय म्हणून वापरला असावा, ) मुकुदाला पुन्हा एकदा प्रेमयाशांत पडणें आवश्‍यक वाटलें थरांत काय विलक्षण आहे ? स्वरोखरच., कांहींहि नाहीं ! कोणताहि ! नॅमिळ ?) मानव असंच करील परंतु, हाय ! हेलनचें ल्न एका बुढुघा दंतवेद्यार्शी होतें--अन्‌ श्री मकुंद पुन्हां एकदा निराश होतात. त्याच्या निरारोबद्दलहि कांहीं तक्रार करण्याचें कारण नाहीं. पग या निराशीच्या पोटीं मुकुंदामधील सुस्त डॉन्‌ जुअन्‌ जागा होण्याच्या पंथाला लागतो, डॉन्‌ जुअन्‌ची ही प्राथमिक अवस्था पहा- “ मी मनांत आणलें असतें, तर तिच्या ल्म़ानंतरहि आमचा प्रेमसंजंघ-पण माझे मन आजच्या इतकें निढावलें नव्हतें त्या वेळीं 1” याला श्री, मुकद ' भावजीवन ' असें अमिधान देतात, मुकद नंतर सुलोचनेशीं विवाह करितो व ती त्याची कायदेशीर प्रणयिनी बनते. पण गंमत ही कीं, सुलोचनेच्या सहवासांत मुकुंद जें जीवन घालवितो त्याला तो ६ झावजीवन ' म्हणावयास तयार नाहीं, “ सुलाचने, तुझ्य़ा बुद्धिप्रधान व्यक्तित्वानें माझा सगळा संतार, माझे अलिकडलें सगळें जीवन ढ्यापर्ले आहे, यांत शेकाच नाहीं. पण माझ्या भावजीअनांत मात्र स्थान नाहीं तुला! ” (ए.६१) : भावजीबन मकुदारचें हे“ भावजीअन ' म्हणजे काय गोडबंगालळ आहे तें आतां पाहिलें पाहिजे, या भावजीबनाच्या मंथनातून श्री. माडखोलकराच्या प्रेम विषयक तत्त्वज्ञानाची काहीं रत्नेंडि गवसली जाण्याचा सभव आहे. हेलन फर्नाडितच्या बाबतींत वंचना झाल्यानंतर मुकुंदाच्या कक्षेत सुळोचना येते. तिची ' ब्रौष्दिकता त्याला आकर्षक वाटते ब त्यामुळेच त्याचें लक्ष तिच्या- कडे जाते. कांतेप्रमाणेंच ही सुलोचना बौध्दिक तेजानें तळपणारी, गमीर, मितभाषी ब शालीन स्त्री आहे. सुलोचनेंवषयींचे त्याचें आकषंग बाढत गेलें तें संगीताच्या अभिरुचीमुळे, ' वायुलीनच्या आतंतापूर्ण सरानी ? मकुंदानें मानी सुलोचनेच्या हृदयांत प्रवेश करून घेतला, १०० मुक्तात्म्यापासून प्रमहरेपयत कोणाला वाटेल, वैत्राहिक जीवन यशस्वी व्हावबास सामःन्पतः ज्या गुणांची अपेक्षा असते त्यांपेकीं बरेचसे गुण सुलोचनेच्य़ा ठायीं असताना तिच्या सहवातांत त्याला : भावजीवन ? कीं काय म्हणतात तें अनुभवाज- यास मिळालें असावें. नाही, याला : भावजीअन ? म्हणत नाहींत ! वाला ६ घ्रेम ? म्हणत नाहींत | मुकुंदाचा हा सवाल ऐका- “ पण या साऱ्या आकषणाजा प्रेम म्हणतां येईल का ?......तिच्यामुळें मला स्वतःचा विसर कधींहि झाला नाहीं,... अर्थातू मी प्रणय म्हणू शकत नाहीं त्याला, ” पण थतीला प्रणयोन्मत्त करणें जरी सुलोचनेला कधींच जमले नाहीं तरो “ माझे जीवन यशस्वी व्हावयाला, नेतृत्वाला पोषहु अशा माझ्प़ा गुणांचा विकास व्हावयाला तिचें तें संयत आणि समंजस सहजीवनच खरोखरी कारण झालेलें नाहीं कां? ” अशी स्पष्ट कबुली देणें त्याला भाग पडतेच. मग प्रश्न असा कीं, सुलोचनेसारखी पत्नी प्रास होऊनहि मुकुंद तिला उघड उघड फसवून घराबाहेर ' भावजीवन ' प्राप्त करून घेण्याचा प्रयत्न कां करितो आणि या प्रश्नाचे उत्तर देण्यांत माडग्वोलकर स्वतःला गुंतवून बसळे आहेत. सुळोचनेविषरयी स्वत:ला जे कांहीं वाटतें त्याला सुकुदरावांच्या मतें ' प्रेम ) ही संज्ञा प्रास होऊं शकत नाहीं. खरें प्रेम तें की, जे माणसाला उन्मत्त बनवितें ब मर्यादेयलिकडे जावयास लाविते, ज्यामुळे अंगावर अविरत रोमांचाच्या लहरी उट्‌ं शकत नाहींत तें कसले प्रेम ! ज्यामुळे मनाची अवस्था वादळांत सापडलेल्या नौकेसारखी होत नाहीं तें प्रेम नव्हेच |! ज्यामुळे मनुष्य गोड स्वझमय ग्लानीत गंगून जाऊं शकत नाहीं ते प्रेम या पदवीला पात्रच नाहीं, सुलोचनेनें असलें प्रेम मुकु- दाला कधींच दिलें नाहीं. आणि येणेपरी ' मावजीवन ? लब्ध न झाल्या मुळें बिचारा नाइलाजास्तव ज्यायोगे ग्लानि येईल, गंगी येईल, अंमल न्वढल्यासारख होईल, धुदकारल्यासारखे होईल, उन्माद चढल्यासारख वाटेल, बादळांत सांडलेल्या नौक्रेप्रमाणें वाटेळ अश्या खऱ्या, जातिवंत, रसरसलेल्या प्रेमाच्या मार्गे धाव घेग्याचें ठरवितो. हें सारें मान्य, पण शंका अशी कीं, सुडोचनेचें जीवन मुख्यत; बौद्धिक आहे, तिच्यांत भावनांचा थयथयाट नसून एक प्रकारची गंभीर शांतता आहे हें चांगलें माहीत असून मुकुंदाने असल्या धीरप्रशांत प्रेयतीवर आरं- दुहेरी जीवन १०१ भींच प्रेमाचा वषाव करून लग्नहि कां व कसे केलें? एकदा दिलेलें वचन पाळून कतव्य पार पाडण्याचा काहीं हा प्रश्न नव्हता. बरें, तिच्यामळें स्वतःच्या गुणांचा विकास झाला व ती स्वतःच्या नेतृत्वाला कारण झाली अशी तोच कबुली देतो. पण कोणत्याहि कारणामुळें असो, तो सुळो चनेसारख्या बुद्धिप्रचान व सात्त्विक स्त्रीची प्रतारणा करून व्यमिचारी आयुष्य घालविण्यास उद॒क्त ह'तो व स्वतःचे पतित जीवन तिच्यापासून मोठ्या कसोशीने लपवून ठेवितो. कौन्सलमधील भाषणें तयार करण्याच्या कामी स्वतःच्या पतीला मदत करणाऱ्या व बौद्धिक तेजाबरोषर कलेची आसक्ति बाळगणाऱ्या स्त्रीची प्रतारणा करणाऱ्या मनुष्पाला कोणतें प्रेम हवें होतें हे समजणे फारसें कठीण नादी. सुठोचनेमळें म्हणे त्याला मयादेच्या पलीकडे जातां येत नवहते, तिचे प्रेम म्हणे त्याला उन्मत्त करीत नव्हतें तिचें प्रेम म्हणे त्याला धद करीत नव्ह्ते. शापेन प्याल्याप्रमा्णे मादक धदी यामुळें उत्पन्न होईल तेंच खरें प्रेम अशी त्याची खऱ्या प्रेमाची व्याख्या आहे, सुस्वरूप व गणी पत्नीच्या प्रेमांत कक आणणारा उन्माद नसल्या. मळे गांबमबांनीच्या फमास लावणीच्या साथींत पाघळणाऱ्या प्रेमांत धंदी उत्पन्न करून घेण्याची लालसा बाळगणाऱ्या दोलतजाद्यात वब मकंदरावा- सारख्या सुसत्कुत अभिजात मनुष्यात फारता फरक आहे असं वाटून घेण्याचें काहीच कारण नाहीं. जर सुटोचनेंत कधीहि न न होणारे दुर्गण असते, उच्च संस्कृतींत न शोभणारा रासवटपणा तिच्या अंगो. असता, पतीच्या जीवनाशी समरस होण्याचें ब त्याच्या गुगांची रसिकतेने वाहवा करण्याचें साम्थ्ये तिच्यात मुळींच नसतें, रूगाने ती हीन असती, कलशीं तिचें जन्मतः वेर असतें, किंबा ती स्वतःच चवचाळ असती तर अन्प स्त्रीच्या मार्ग लागल्याबद्दल मुकंदास फार थोडा दोष लागटा असता, परंतु त्याची स्वतःची कबुली स्ष्ट आहे. सुलोचनेअरील त्याचं मन उडण्याचे कारण तिच्यामध्ये केफ उ"पन्न करण्याचें सामथ्ये नव्हतें हेंच एक होय. दुमरें कांहीं नाहीं. ही अंमल, निश्या, केफ वगेरे प्रकरणें खरोखरीच गूद आहेत यांत शंका नाहीं. बदफली पुरुषाने आपल्य़ा बदफेलीपणावर झांकण घालण्यासाठी उपयोगांत आणलेली हद्दी एक वळुति आहे. १०२९ मुक्‍्तात्म्यापासून प्रमद्वरेपयंत वस्तुस्थिति अशी आहे कीं, मुकंदानें कितीहि प्रयत्न केला असता तरी खगांतील कोणत्याहि स्त्रीशी तो फार काळ इमानी राहंच शकला नसता त्याच्या स्वभावाची घडणच अशी आहे, बिचाऱ्याचा त्याला खरोखरच काहीं इलाज नाहीं ! कोणत्याहि उन्मादक स्त्रीपासून उत्पन झाळेला केफ त्याला फार वेळ धुंद करूं शाकलाच नसता. द्राक्षासबाकडून शांपेनकडे वळणाऱ्या जीवाला असेहि एखाद्यावेळीं दिसून येण्याचा संभव आहे कीं ज्या केफाची आवइप्रकता आहे तो शापेनमधून सुद्धां निमाण होऊं शकत नाहीं, म्हणून शेवटीं आबलेल्या ताडीकडे जरूर तो केफ उलसन्न होण्यासाठीं धाव घेणें आव$प्रक ठरलें तर त्से करावयास काय प्रत्यवाय असावा ? कांहींच नसावा खरोष्वर ! केफ उत्पन्न झाला म्हणजे झालें. साधनांकडे पहाण्याचं काय कारण १ असें कांहीं लोक जगात असतात कीं त्यांना परा- काष्ठेच्या सोंदयानें निथळणाऱ्या गणवती स्रीच्या सहवासांतहि फार काळ गोडी वाटत नाहीं. त्यांना वैचित्र्य हर्वे असतें. या वेचित्र्पाच्या लालसेने ते एखाद्या सामान्य स्त्रीकडेवुद्धां आकृष्ट होतील-त्या स्त्रीच्या सहवाताचा कंटाळा आला कीं आणखी कुठें तरी जातील, त्यांच्या या रुचिवेचित्र्याठा कांहीं विशोष आधार असतो असे मुळींच नाहीं. असे जे लोक असतात, त्यांच्याच कोटींतील मुकुंद आहे. या चवचाल वृत्तीचे अप्रत्यक्ष समर्थन स्वतः मुकुंद पुढीलप्रमाणें करीत आहे- “' निरनिराळ्या राजकारणी पुरूषाचा रोजचा जीवनक्रम मी बार- काईेनें पहात होतो. त्यांचा सारा दिवस वेगवेगळ्या परिषदांच्या कामांतून वाटाघाटीत जावयाचा, पण रात्र झाली म्हणजे नव्य, यत, मदिरा आणि मदिराक्षी यांच्याशिवाय दुसरें काहीं सुचत नसे बहुतेकांना !” ( ए. ९७ ) आंतरराष्ट्रीय कीर्तीचे क्तजगार लोक ज्यांप्रमाणें बागतात त्याप्रमाणें वाग- ण्याची लालसा बाळगणारा हा नरपंगव जिनीव्हाच्या नृ:यमंदिरांत 'अनावत अंगकांतीनें विद्यद्दीपांच्या प्रभेला लाजवितील' अशा लावण्यखनींच्या संगतींत थोरांच्या पावलावर पाऊल टाकून रात्र घालवितों. त्यानंतर अगाथा बिल्परफोर्स नामक एका पत्रपंडितेबरोबर तो खूप सलगी वाढवितो. तिच्या- बरोभर तो परिसच्या जलमंदिरात बिहार करावयास जातो. तेर्थे तो काय काय गमती करतो पहा-- “ त्या तलावाच्या पाण्यांत चारुतर दिसणाऱ्या दुहेरी जीबन १०३ तिच्या गौर तन्वंगावर नजर ठरत नव्हती माझी! पाण्याखाली ब्यावेळीं आम्ही बुडी मारली तेव्हां त्या संधीचा फायदा घेऊन तिळा जजळ ओढडी मीं आणि क्षणे5 त्या उन्मादक स्थितींत राहून वर येता येतां विलग झालों आम्हीं ! ” ( पृ. १०२) याला म्हणावे जलक्रोडा | हें सार्दे आम्ही एकवेळ क्षम्य समजे. पौह्षाचा अतिरेक झालेला हा पुरुब आहे असें समजून त्याला माफ करू, कारण, या रंगेल कृत्यांत माणु- सकीचा अभाव तरी दिसून येण्याचे कारण नाहीं. पण, ससंस्कृञतेला काळिमा फासणारे नीच कृत्य मुकुंद यानंतर करतो, तो नुसताच रंगेळ व विलासी तरुण नसून सभ्यतेचा अभ्रा अडकविलेला समाजकंटक आहे हे सहज सिद्ध करिता येईल इतकें त्याचें हें कृत्य घाणे' डे आहे. कोणत्याहि सजत्रीबर त्याच्या नीच कृत्याचे सम थेन करतां यावयाचें नार्ही. क्षमा देशपांडे नामक एका विघवा डक्‍्टरणीशीं मुकुंदाचा परिचय होतो. ही र्री ' काळीसावळी, लांबट चेहऱ्याची आणि पाणीदार डोळ्यांची ८ प. ११२ ) आहे, हेलन फर्नोडीसच्या बाऱ्तींत मार्गे झालें होतें त्याच- प्रमाणें याहि वेळीं झाले -“ क्षमाचें आणि माझे साहचर्य झगट्यानें बाढत गेले ” ( पृ. ११७ ) आगि “ क्षमाला दिवसांतून एकदां तरी भेटल्या- शित्रःय माझ्या मनाला उल्हास वाटत नसे हें समजून चुध्लं होतें मला ”" ( पृ. ११९ ), सदर क्षमा देशपांडेघरोषर मुकुंद जोडीने भटकू लागला. आणि नवरा छुग्रांत जात असतो अशी बिचाऱ्या सुलोचनेची समजूत. पुन्हां एकदा प्रेमाची व्याख्या मुकुंदाचें व क्षमेचें साहइचये अगदीं झगट्यानें वादत गेलें. कारण काय, तर म्हणे दोघाची कार्यक्षेत्रे एकच होतीं, विचाराचे विषयहि एक होते आणि म्हणून मनेहि एकरूप झाली हती. पण या एकरूपतेला 'प्रेम' ही संज्ञा द्यावपास मात्र आमले डान्‌ जुअन तयार नाहींत हं चिंय आहे. '“ घण ही एकरूपता,हे तादात्म्य म्हणजे प्रेम नव्हे असं-मी बजावून सागितले माझ्या मनाला '! (पू. ११९ ), सुलोचनेमुळे मयादेपठीकडे जातां येत नव्हते, उन्माद येत नव्हता, केफ चढत नव्हता या (रास्त ! ) कारणां- झुळें तुळोचचेविषयीं वाटणाऱ्या आकषंणाला 'प्रेम ' म्हणावयास मुकंद १०४ मुक्तात्म्यापासून प्रमद्धरेपयत तयार नव्हता. आतां क्षमा देशपांडेविषयीं वाटणाऱ्या आकषेणा- छाहि तो प्रेम म्हणावयास तयार नाहीं. खरोखर प्रेम हे अजब कोरडे आहे यांत शंका नाहीं! हा र्सिकश्रेष्ठ लवकरच क्षमेशीं भरपूर शारीरिक सलगी वाढवितो, तो तिच्या अंगचटी जाण्याचा प्रयत्न करतो. तेव्हां तीच त्याला त्याच्या विवाहितपणाची तीव्र जाणीव करून देते. त्यावर मुकुंद म्हणतो, ६ क्षपना, मळा तुइपादिवाय राहणं अशक्य आहे आतां. ... . .तुझे साहचर्य कायमचं लाभण्यासाठी वाटेल ती किंमत द्यायटा तयार आहे मी (पृ. १२१). * कायमच साहचर्य? या दांब्दांचा अथ या रसिकराजांना कळत नाहीं. पण क्षमेला मात्र तो ताबडतोब कळतो. “ कायमचं साहचर्य हणजे त्याच्या पहिल्या संसाराचा विध्वंस हे तिला समजतें. पण यावर मुकंदाचें उत्तर ठरलेंच होतें-“' तिला (पत्नीला ) सोडण्याची माझी इच्छा नाहीं न्‌ तूहि हवी आहेस मळा, सुळू माझ्या आयुष्यांतून निघून याशिवाय तू लाभणार नाहींस मला असं समज कार्मी !'? बिचारी क्षमा या रोखठोक सवाळावर काय बोलणार? तरी ती म्हृणतेच-'' त्यांना ( सुलोचनेला ) अंधारात ठेवण्याच बेत आहे तुमचा £” खऱ्या जातिवंत, अभिजात प्रेमाचे पुजारी यावर ( प्रामाणिकपणें व निभयपरणें ) उत्तरतात- ६ काय हरकत आहे १ आपण सावधगिरीने बागलां तर कांदरींहि कळणार नाहीं तिला, ” (प. १२२ ) आहे यावर कांहीं म्हणणें कोणाचें ! “ साव- घरिरीनें ' वागून शेवटीं हे परमहंस नानाप्रकारच्या गुलजार थापा मारीत कडेलोट करत!त अगदीं, तो रात्रीं तिच्याकडे झोपतो व दसऱ्या दिवशीं बायकोला बाटेल त्या थापा मारतो. त्या उत्तराने तिचें समाधान झालं कीं नाहीं याचीहि तो फिकिर करीत नाहीं, क्षमा देशपाडे वारंवार त्याला सूचना देत असते- “ हा मोह एक दिवस घात करणार आहे आपल्या दोघांचा. ” या सूचनेवर मुकृद म्हणतो-” घात काय करणार? तसाच प्रसंग आला तर मी सरळ मोकळा होईन तुझ्याशी ल्म करून ” (पृ. १२४). हा ६८ तमाच प्रसंग ? लवकरच प्रास्त होतो-क्षमा गरोदर राहते; व त्या भीषण स्थितीची तिनें जाणीव करून देतांच हा मुक्‍तात्मा अगदीं निर्विकार राहून तिला गभपाताचा सोपा अन्‌ सरळ स्ल्ा देतो. 'रीसरेक्शन्‌' मधील नायक ज्याप्रमाणें कटुशावर बलात्कार केल्यानंतर तिच्या हातावर पेसे ठेवतो त्याप्र- दुहेरी जीवन १०५ माणें हा ' आंतरराष्ट्रीय ' कतंजगार पुढाऱ्यांच्या पावलावर पाऊल ठेऊन चालणारा डॉन्‌ जुअन्‌ क्षमेच्या हातावर पाच हजारांचा चेक ठेवतो. ती त्याला त्याच्या वचनाची आठवण करून देते व लयन करण्याची त्याला गळ घालते. अभिजात प्रेमाचा माग काढीत भरकणारा हा ध्येयात्मा तिला श्ांतपर्णे म्हणतो- “ त्यावेळी भावनेच्या भरांत मी काहींहि बोललो, तरी त्याप्रमाणें आज वागण्याची हिंमत नाहीं माझी! ” (ए. १४५) दुराचाराचे साक्षात्‌ समथेन येवढा भीषण प्रकार झाल्यानंतरहि हा ग्रइस्थ पराकाष्ठेच्या निलज्जपणाचा अंगीकार करून स्वत:च्या तत्त्वज्ञानाचे कसें समथन करीत आहे पहा-< “६ क्षमा, मी तुझ्पा्शी लग्न करण्याचें नाकारून तुला तोंडघशी पाडले असेन, पण म्हणून कांहीं तुझ्य़ावरलं प्रेम लटकं नव्हतं किंबा त्याची किंमत कमी होत नाहीं” (पृ. १४६ ), भयंकर बेरडपणा केल्यानंतरहि आपल्या नीच भोगलालसेला प्रम हे अभिधान देऊन त्या मोगलालसेची तरफदारीो करणारा हा ग्रह्त्थ “ मानवराक्षत ' आहे शुद्ध |! गडकऱ्यांच्या भाषेत बोलावयाचे तर अश्या प्रमिकाला ' बाजाराच्या चवाठ्यावर चाबकाने चोपून काढलें? तरच अभिजात प्रेमाचा त्याला संपूर्ण साक्षात्कार होईल ! याबर कोणी म्हणतील---“' अहो, सत्पसष्टींत अशीं माणसें निश्चित आहेत. त्यापकीं एकाचे चरित्र माडखोलकरांनी रंगविले यांत काय तिघ- डले १” खुद्द माडखोलकरहि आपल्या परिचयाच्या कोणा व्यक्ती <डे बोट दाखवतील व म्हणतील--''" तो पहा सत्यसष्टींतील मुकंद. याच्याबरूनच मी माझी रेखा निर्निली, ” सकृदृशनीं हा युक्तिवाद बिनतोड बाटेल यांत दका नाहीं. पण त्यातील हेत्वामास स्पष्ट करून दाखविणें आवश्‍यक आहे व्यसष्टीतील व्यक्तीचे यथातथ्य चित्र कादंघरींत वा नाटकांत काढलें असतां चालेल एक वेळ. वाळायांत वाटेल त्या प्रकारचे हीन, नीच, हलकट लोक यावेत; काहीं हरकत नाहीं, इय़ागो, लेडी मक्‍्बेथ, क्लाडिअस यांसारखी नीच पात्रे रंगविली म्हणुन शेक्सपियरळा कोणी दोष देत बसत नाहीं, जगांत इतकीं भयंकर माणसे आहेत याबद्वेळ कोणाचाच वाद नाहीं. बाद आहे तो निराळाच आहे, आपण निर्मिलेल्या नीच पात्रांविषयीं सद्दानुभूतीचा २०६ मुक्‍तात्म्यापासून प्रद्वरेपयंत छेशहि वाचकाला वाटणार नाहीं अशी खबरढारी कादंबरीकाराळा किंवा नाटककाराला अवश्य घ्यावी टागते, नीच पात्रांविषर्यी पराकाष्ठेची घणा उत्पन्न व्हावी अशीच मळीं त्याची घडपड असावी लागते. नीच कुयाचीं एखाद्या पाचराकरवीं तरफदारी केली म्हणजेच लेखकाच्या हेतूच्या झुद्धते विषश्रीं शेका येऊं लागते, उदाहरणाथ, वर मकंद क्षमेच्या बाबतींतील स्वतःच्या हलकट वतणुकीची जी तरफदारी करतो ती विचारात घेण्यासारखी आहे. ५: तुझ्यावरलें प्रेम लटकें नव्ह्ते किंवा त्याची किंमतहि कमी होत नाहीं ” हें वाक्य मुकुंद स्वतःशींच बोलत आहे. असें क्षमेला सांगावे असें त्याला मनांतून वाटते. स्वतःच्या अधोगामी व व्यभिचारी स्वभावाची भरपूर जाणीव असलेला मुकुंद क्षमेला गर्भपाताचा सल्ला दिल्यानंतर स्वत:च्या कृत्याची अशी तरफदारी करीत असतांना पाहून मन उद्वेगाने भरून जातें. शेक्टींहि तो म्हणतो--“ मी कांहीं एकटाच हिणकस नाहीं या दुनिर्यंत. ” आपल्या व्यभिचारी वत्तीवर पाघरूण घालून त्याचें समथन या गृहस्थाने न कचरतां केलें आहे. आणि या समर्थनावरच माझा खरा खरा रोष आहे यावर आणखो कोणी म्हणती ल--'।' अहो, कादंबरींतलें पात्र ज्या पद्धतीनें वागेल अथवा बोलेल त्या पद्धतीला कादंबरीकार जबाबदार कसा ? कादंबरीकार पात्राच्या मखानें बोलतो असं मुळींच नाहीं. ” हा आक्षिपहि सामान्य आहे. वाड्यय हें जर जीवनाचे प्रतिषिबि असावे अते म्हटले खार्ते तर तें जीवन लेखक अगदीं तिऱ्हाईतपणणें वर्णे शकेल हें शक्‍य वाटत नाहीं. आणि क्षणभर तशी कल्पना केली तरो माडखोलकरांनी कोणया प्रकारचें हें भाष्य लिहिलें जीवनावर? संसारांत कोणतेंच सुख नसल्यामुळें खिन्नतेची परिसीमा झाल्याने सुखाच्या किरणाकडे आशेने घावणाऱ्या दुदैवी मनुष्याचे चित्र केव्हांहि सहानुभूति उत्पन करिते. पण अथपासून इतिपर्यंत कांदींहि दृश्य कारण नसतां नीचपणानें वागणाऱ्या व्यभिचारी माणसाचं चित्र केवळ सत्पसष्टींत अशीं माणव असतात या एकाच सजबीवर काढणें कितपत युक्त आहे १ बरे, अशी चित्रे काढलीं तरी तीं त्याज्य सषणून दुलंक्षित असावी अशी भावना वाचकांच्या मनात निर्माण करणें हे. ळेखकाचे आद्य कर्तव्य आहे, कीं पात्रांच्या नीच कृत्यांचे प्रत्यक्ष र्‍या अप्रत्यक्ष समथेन त्यांच्याकडून करवून त्यांच्या त्या नीच कृत्यांविषयीं दुहेरी जीवन १०३ वाचकांची सहानुभूति मिळविणे हें त्याचें कतेव्य आहे ! नुसती भीषण पाज रंगविणे निगळें व त्या पात्रांच्या कृत्याचे समर्थन करणें निराळें. मुकुंदापेक्षाहि अधिक नीच व व्यभिचारी माणसें जगात आहेत हे कोण नाकबूल करोल ? पण त्यांनीं स्वतःचे समथन करण्याच्या भानगडीत पडूं नये, समथन करावयाचें तर त्या समर्थनाला सयुक्तिक कारणें तरी द्यावयात नकोत काय? ज्याच्यामध्ये काहीएक कारण नसतां नीचपणाचा प्रकवे झालेला आहे अता व्यभिचारी प्रनुष्य आपल्या वपभिचाराचें समथन करूं लागला तर त्याला मूख म्हणावें कीं पैजारा माराव्या! बर्नांडे शाच्या ' मिसेत वारन्स प्राफेशन्‌ ' या एका काळी सेन्तारच्या त्तावडींत सांगडलेल्या प्रख्यात नाटकांतील मिसेस वारनू आपल्या धंद्याचे सभथेन करिते याबद्दल फार लोकांचा शॉवर भयंकर संताप झाला होता हँ कोणास माहीत नाहीं! पण मिसेस बॉरनूला आपले समथेन करतां येण्या- जोगे सबळ कारण आहे हे अमान्य करण्यात अथे नाहीं, कुंटणखाना चाल- विण्याच्या आपल्या कृत्याचे समर्थन करिताना मिसेस वारन्‌ म्हणते-- 6 [पुल्फ खळ्यात ए०्प [स्श ए०पा $९-1290९00 11 $पटा 8810901100 घात. 58९००0? 8010 ७0१७३ ७०७११७ ए४॥०1 00 ? २४/७१(७1॥० ७५? */॥(॥०५॥८ 5९1(-(2502000!1.........50प9ण0 ०१८७ 110015 19 लठा९ घात ७2 लाटट तंच, शात ॥०(॥15७2 00 1ठर्जट 100080१ (०0८ ७०८ 10०052 पत838२पाव 0५.” मिसेस वारनच्या तोंडून स्वतः शा तिच्या हलकट धंद्याचे समर्थन करीत असल्याचें स्पष्ट दिसतें. पण शाचे समर्थन करितांना फ्रॅंक हॅरिस म्हणतो- “ [5त2९९3, ॥€ ९70७४०५७९5 (8 (1८ ए९"'ए ९०1९ ३॥१ -0ापती (115 (30 तहताकाल णा(७2 द्यात टा9$प(ए ०00९0 ८९ श5 वात ४४०१ाटाा (0 ६९] (1८१05९1०९5 8000 110 1093111920 601 01001605, " माडखोळकरांना मुकुंदाच्या व्यभिचारी आयुष्याचे समश्रेन करण्या- सारखं कांहीं तरी कारण आहे काय ! अगदीं अकारण उःपन्न झालेल्या व्यभिचारारचे समथेन ते कसें करूं शाकणार? पण तेंहि त्यानीं केलें आहे. मुकुंदाच्या शब्दांवर कोणाचा विश्वास नसेल तर त्याच्या आत्मनिवेदनाची १०८ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्रेपयंत त्याच्या स्वःच्या पत्नीनें--सुलोच नेने--'पूतैता' केली आहे ती वाचावी. या पृ्तंतेंत कोणतीहि स्वाभिमानी, तेजस्वी, बद्धिप्रधान व सुसंस्कृत री जे कधींच लिहिणार नादीं तें माडखोलकरानीं सुलोचनेला लिहावयास लावून मुकुंदाच्या नीच, व व्यभिचारी जीवनाची प्रत्यक्ष तरफदारी केली आहे. आपल्या पतीच्या निद्यि जीवनाचा पाढा अगदीं त्याच्याच शब्दांत वार्‍चूनहि ही बद्धिप्रधान व तेजस्वी छ्री लिहिते--“' उलट त्यांच्याविषयी सहानुभूति बाटली.........मी त्यांच्या विश्वाताला पात्र झालें नाहीं हा माझा दोष, माझाच उणेपणा; त्यांचा नव्हे.” येबदी नादी झाल्यावर पुर्ढे ती ग्हणते--*।' त्यांचे ते अनेक प्रेमसंबंघ--मला त्याबद्दलहि कांहीं म्हणायचं नाहीं. प्रोढ विञाहाच्या या काळांत ...... अनाघात पुष्यांची अपेक्षा करणं असमंजसपणाचे नाहीं कां ठरणार £ ” मुकुदाशीं सुलोचनेचें ल्य होण्यापुर्वी त्यांचे जे अनेक प्रेमसबघ असतील त्याजद्दल तिनें त्याला क्षमा केळीं तर त्यांत कांहीं वावगे नाहीं;--“पण पत्नी जिवंत असतां तिला फसवून जो एका विधवेला गरोदर करण्याचें पौरुष गाजवितो त्याच्याबद्दल कांहींच राग न येणाऱ्या सुलोचनेला कांद्दीं मानवी मनोविकार आहेत कीं नाहींत याचीच शका वाटं लागते. याहिपेक्षां भयंकर समथन पुढेंच आहे--' त्यांच्या वर्तनांत असली, तर फक्त दुवलता आहे, तत््वभ्र्टता मला तरी कुठं दिसली नाहीं,” काय म्हणावें या बाईला ? मुकुंद क्षमेला फसवितो व ती गरोदर होते. यानंतर स्वत:स गर्भपाताचा सल्ला देणाऱ्या मुकंदाचें जीवन हिणकस आहे असें क्षमा म्हणते याजद्दलहि सुलोचनेचा घुस्सा आहे. “ क्षमाबाईनीं त्यांना हिणकस म्हटलं आडे पण तेंहि खरं नाहीं. ” एका विधवा स्त्रीच्या शोकपू्ण किंकाळ्य़ांनीं जिच्या आंतड्याला पीळ पडत नाहीं ब जी नवऱ्याचाच पाठपुरावा स्पष्ट शब्दांत करते तिची गणना कोणत्या कोटींत करावी ! आणखी गंमत पहा--'' त्यांचें हें निवेदन बाचून मळा माझ्या अपुरेपणाची, कोत्या दृष्टीची जाणीव झाली, ..... त्या निवेदनांत पराकाष्ठेचा प्रांजळपणा व मानबतेचें ममे आहे. ” चेनीसाठी व्यभिचार हेंच जर ' मानवतेचे मर्म) असेल तर लॉड बायरनूच्या आयुष्यांत पराकाष्ठेचें मानवतेचें मर्म आहे असें म्हणणें भाग पडेल; व चेनीसाठी कुंटणखाने चालबिणाऱ्या मिसेस्‌ वोरनच्या दुहेरी जीवन १०९ जोडीदारामर्ध्ये-सर जाजे क्रॉफ्ट्सम्ध्ये-तर त्याचा अतिरेक झाला आहे असें कबूळ करावें लागेड. तेव्हा वादाचा मुख्य मद्दा असा-माडखोलकरानीं व्यभिचाराची योग्य कारणमीमांता करून मग त्याचें समथन करण्याचा प्रवःनी केचा असता तर काहो म्हणणें नव्हतें. पग एक लिंगपिसाट पुरुष निर्माण करून त्याच्या पिसाटपणाचें समथन प्रत्यक्ष त्याच्या सुशिक्षित पत्नीकडून कराव- याचें हा माडखोलकराचा उपक्रम कांहीं और आहे यांत शंका नाहीं. अनीतीचें मरपूर वणन केलें तरी तें. एकवेळ वास्तवतेच्या नांवाखाली खपेल, टॉलस्टायनें नाहीं कां कंटणखान्याचें व वेश्‍पाजीवनाचं वणन केलें? स्याच्या ' रितरेक्शन्‌ ' मधीळ नायिका कुंटणखान्यांत शिरते, पणती कां शिरते हें समजल्यावर तिथ्याविषपी कुणालाहि सहानुभूति वाटते, पण तिच्याप्रमाणें कारही कारण आहे का मुकुंदाला ? उगाच गंमत म्हणून वपमि चचार करावयाचा हेंच त्याचें ध्येय आहे. आणि या प्रकारच्या असमर्थनीय व्यमिचाराचें माडखोलकर समथन करीत आहेत. त्यांना त्यामध्यें “ मानवतेचे मम ' दिसतें, धन्य आहे खरोखर! कोणाला हें विवेचन फार तिखट वाटेळ याची मळा फार चांगली जाणीव आहे, पण माडखोलकरांना या बाबतींत स्वतःचे समथन कररणे दुरापास्त आहे हे निश्चित, आतां हें कबूळ करावयास हर्वे कीं, त्यांनीं मकुंदाच्या व्यमिचारी जीवनाची निंदा कोणाकडून करविली असती तर असें तिखट लिहिणें कोणालाहि कठीण झालें असतें. पण आपल्या निवे. दनाच्या अगदीं शोबटपरयत तो स्वतःचा पाठपुरावा करीत आहे व ६ माझ्यासारखे अनेक हिणकस आहेत ? असा आधार देऊन क्षमेवरील प्रेम ल्टकें नव्हतें याची ग्वाही देत आहे. येवढेंच नव्हे, तर त्याची पत्नीमुद्धां त्याच्या हीन वर्तणकीला तत्त्वभ्रष्टता न म्हणतां ठाघा कमकुवत- पणा म्हणते व त्याच्या त्या बर्तनांत स्वतःला ' मानवतेचे ममे ' दिठलें अशी स्पष्ट ग्वाही देते, यावरून काय अनुमान काढावे याचा वाच- कांनोंच निर्णय करावा. द्‌ सुखवटे : दुहेरी जीवन ? या कादंबरींतील उन्मादक विलासी वातावरणांतून माडखोलकरांनी पुन्हां राजकारणांत प्रवेश केला आहे. ' मुखवटे? ही कादंबरी नोव्हेंबर १९४० मध्यें प्रसिद्ध झाली. कादंबरी संपूणपर्णे राजकीय असली तरी रूक्ष राजकारणी घटनांनीं अथवा वादविवादांनीं तिला गांभीये येऊं नये यासाठीं रोज आणि मोहन या प्रणयी जोडप्याच्या विवाहपूर्व व विवाहोत्तर शुंगाराचीं कारंजींहि निमाण करण्याची कादंबरीकारानें खचर- दारी घेतलेली आहे, आगि यामुळें नडजंबराल राजकीय चचामुळें गुदमरून जाण्याइतपत मदु असलेल्या आणि हळव्या वाचकाला बराचता विरंगुळा मिळण्याची सोय झाली आहे. ५ कांता ! कादंबरींतील सर महादेव ठाकूर यांचा पुतण्या ब कांतेचा पति प्रियदरान हा या राजकीय कादंबरीचा नायक आहे. मध्यप्रांतांत कॉंग्रेस मंत्रिमंडळ प्रथम स्थापन झाल्यानंतर साक्षात्‌ घडलेल्या एक महा- स्वाच्या घटनेजरच प्रस्तुत कारंबरी बहुशीं आधघारलेडी आहे, बारीक सारीक तपशील कादंजरीकारानें “ प्रथांगाच्या सायीसाठीं ? जरा इकडे तिकडे केलें असलें तरी मुख्य घटना माडखोलकरांनी कल्मित कथेचे अवगुंडन घालून मांडली आहे इतकेंच, कादंबरीतील प्रमुख व्यक्तींच्या तोंडावरील आवर- णेंहि इतकीं झिरक्षिरीत आहेत कीं, वस्तुस्थितींतील अथवा प्र-्यक्षांतील कोणत्या राजकीय व्यकक्‍तीताठी कादंबरीत लेखकाने कोणतें पात्र योजिले आहे हे मध्यप्रांतांतील तत्कालीन राजकारणी घटनांची बरबर माहिती ज्याला आहे असा कोणीहि मनुष्य सहज सांग शकेल, तात्पर्य असें कीं, १९३९ मध्यें मध्यप्रांतांत डा. खरे यांचं मंत्रिमडळ सत्तारूढ अततां तेथीढ राजकारणांत ज्या घडामोडी झाल्या त्यांचा हा कादंबरीखू्प इतिहास आहे. हा नुसता इतिहास असता तर इतिहासाच्या बाषतींत लेव्वकाला जे निजघ अत्यंत काटेकोरपर्णे पाळावे लागतात ते मोडखोलकरांना अर्था. तच पाळावे लागले असते, आणि माडखोलकरांना नेमर्के हेंच नको आहे. मुखबटे ११९ थात्रांनीं केलेल्या अनेक विधानांची जवाबदारी आपल्या शिरावर न घेतां त्या पान्नांवर टाकण्याची फार चांगळी सोय कादंअरींत असते. पण त्या पात्रांडरवीं स्वतःची मर्ते कादंबरीकाराला अश्या कांहीं कोशल्यानें सांगतां येतात ब घटनाचा अथे आपल्याडा योग्य वाटेळ अशा रीतीनें करतां येतो कीं, त्याचा आशय तर बाचकाला तत्त्णीं कळतो. पण ती कादंबरी अस- ल्य़ामुळे, इतिहःस नसल्यामुळें, त्याला केचींत पकडून त्याचे दांत घशांत घालतां येत नाहींत. इतकी मोठी सोद कादंबरीमुळें होत असल्यामुळें तत्काठीन घटनांचा इतिहास लिहिण्याची माडलखोलकरांना जरूर वाटली नाहीं यांत आश्चय नाहीं. इतिहासामुळें अ'दढवगारी जजात्रदारी न पत्कर- तांच आपलें उद्दिष्ट कादंबरीमुळें त्यानीं साधले आहे. या प्रश्नाची चर्चा पुढें आपणांस करावयाची असल्यामुळें, अवघ्या सात वर्षोपूर्वी घडळल्या घटनांना माडखोलकरानीं कादबरीचें स्वरूप कसें दिलें आहे एवढेंच तूर्त पाहूं. प्रियदशन हा मध्यप्रांतांतील कॉंग्रेत्त मंत्रिमळांतील मुख्य प्रधान आहे मध्यप्रातांतींल असंब्लींत महाराष्ट्रीय गट आगि मह्ाकोशलमधीळ हिंदी गट यांच्यामधीळ कलह असेंब्छीच्या बाहेर येऊं लागल्यामुळें प्रियद शे- नाच्या कामाविषयी अनेक प्रकारचे विरोधी सूर समाजांत निघं ल गलेलळे आहेत. याचजरोबर काग्रेस मंत्रिमंडळाला येन केन प्रकारेण त्रास देऊन त्याला आणि पर्यायाने प्रियदशानालठा अडचणींत घालण्यासाठी टपलेले ५ कागदी ' कम्युनिस्ट आणि त्याच्या नादीं लागलेले विठोबासारखे प्रामा- णिक आणि एकनिष्ठ कम्युनिस्ट यांनीं प्रियदरशीनाच्या मार्गात अनेक विझत उत्पन्न केलेलीं आहेत, कामगाराची संघटना व्वऱ्या कळकळीने करण्यासाठीं स्वत:च्या व कटंशच्या हिताकडे संपूर्ण टलंक्ष करणारा विठोबा हा खरा कार्यकर्ता असल्यामुळें मंत्रिमंडळाला विनाकारण सतावण्याच्या विरुद्ध आडे परंतु सघिसाधू दांभिक कम्युनिस्टांची मात्र मंत्रिमंडळाला उयद्रभ देण्याची होक्य तेवढी खटपट चाल आहे. कांग्रेस मंत्रिमंडळ अघिडारारूढ आहे तोंगथेतच कामगारांच्या हिताच्या गोष्टी घाईघाईने पदरात प डून घेण्याची अण्णासाहेब पुराणिकासारख्या नामधारी कम्युनिस्टांची घडयड चालं आहे या कम्युनित्टांची प्रियदशानाविरुद्ध फार मोठी तक्रार आहे. त्याचा कार भार निष्क्रिय असून कामगारां७ाठीं त्यानें कांहींही केठें नादी, खरें लोकहित ११२९ मुक्‍्तात्म्यापासून प्रमडरेपर्यंत करण्याची त्याची इच्छाच नाहीं असें त्यांचे म्हणणें आहे. प्रियदरान काम« गाराभाठीं कांदींही करोत नाहीं अशी सतत ओरड करणारा हा ग्रृहृरथ स्वतःला समाजगशदी म्हणवीत असे; पण याचा समाजआाद मोठा धून ब घोरणी होता. कोगताहि संप द्वोताच जी रिळीफ कमीटी नेमली जात असे तिचं अध्यक्षपद बहुघा अण्णासाहेबांकडेच असे, आणित्यामुळें त्यांना आपली सावकारी उत्कृष्ट तऱ्हेने चालविआं येत असे. असा हा कम्युनित्ट आणि त्याच्याच प्रमाणें समाजवादाचा वरपागी देखावा करणारे त्याचे माथीदार काग्रेतत मंत्रिमडळा- विरूद्ध आणि व्यक्तिशः प्रिगरदशनाविरुद्ध जमेल तें कारस्थान करण्याचा विचार करीत आहेत. विठोबा हा प्रामाणिक कम्युनित्ट असला तरी त्याच्या घरीं जमणाऱ्या लोकांमध्यें अनेक समाजकंटकांचाच भरणा आहे. एकमेकाचे खाजगी आचरण पूर्णपणे माहीत असल्यामुळें उख्वाळ्या पाखाळ्या काढण्याखेरीज दुसरें काढीं कार्य करतां येण्यासारखे आहे याचा त्यांना पत्ताच न:हत;. आणि तरीही गाधी व गांधीवाद या गोष्टींवर टीका करतांनां त्यांची सारी प्रतिमा जागत झालेली दिसत आहे. एकमेकांची टवाळी करणें ब खांजगी गोष्टींची सार्वजनिक कुचाळी करणें हेंच या अडुयांतील राजकारण आहे. काळ्यांचा ' पोटमरू शिवराळपणा, ' मोहनच्या ५ शेगावच्या वाऱ्या, “ अण्णासाहेबाची ' मालगुजारी इऱ्यादि गाष्टींची मनसोक्त टवाळी करणें एवर्ढेंच राजकारण येथं चाललेले आहे. या साऱ्या दाभिक पोटभरू लोकांत विठोजा हा एकच प्रामाणिक ग्रहस्थ आहे, आणि त्यालाच आपल्या प्रामाणिकपणाचें प्रायश्चित्त म्हणून कीं काय, अनेक प्रका- रचीं संकटे सोसावी लागतात, घरीं अन्नान्न दशा असतांना सर्वतोपरी हाल सोखून तत्त्वनिष्ठेपार्यी स्वतःची व कुटुंबांतील मंडळीची धूळघाण करणारा हा प्रामाणिक, कष्टाळू आणि निष्कपटी विठोबा भोंब्तालच्या दामिक ब खोटया कार्यकत्योत एकदम उठून दिसतो यांत शेका नाहीं. प्रियदर्शनाला खालीं ओढला पाहिजे या एकाच ध्येयाने बाकीचे सारे पोटभरू लोक एकमेकांशीं वरकरणी प्रेमळपणाने वागत आहेत, प्रियदशनाला आपल्या सचोटीचा फार अभिमान आहे हे त्यांना ठाऊक आहे. या अमि- मानालाच ते घर्मड समजतात. उद्योगमंत्री पं, वाजपेयी व प्रियदशेन यांचें 'फारस सूत नाहीं या गोष्टीचा फायदा मोहून व अण्णासाहेब यांना घ्यावयाचा मुखबटे ११३३ आहे. कोठून तरी लोकमत प्रियदशनाच्या विरुद्ध करण्यासाठीं शेतकरी वब॒ कामगार याच्या बाबतींत फार मोठया सुवारणा त्यार्ने एकदम करावयास पाहिजेत असा आग्रह घरावयाचा त्यांचा विचार आहे. आणि यासाठीं एक अनुकूलता त्याना दिसत आहे. दारूबंदीवर गांधींचा कटाक्ष असल्यामुळें तिच्यापार्थी प्राताच्या उत्पन्नात फार मोठी तूट येईल अशी मोहनची कल्पना आहे. उत्पन्नात इतकी तूट आली तर कामकऱ्यांच्या हिताचं कोणतेंदहदी नवीन काम हातीं घेणें मंत्रिमडळाळला शक्‍य होणार नाहीं. या परिस्थितीचा फायदा घेऊन प्रियदर्शनाला घाकांत आणि दाजांत ठेवण्याचा मोहन आगि बर उलेस्िलेले पोटमरू कम्युनिस्ट कार्यकर्ते यांचा डाव आहे. बाहेरचा असंतोष आणि मंत्रिमंडळांतील धुसफम या दुहेरो आपत्तींत सांपडल्यानंतुर स्वतःच्या इच्छेने प्रियवदरान काहींहि करू शकणार नाहीं अशी त्यांची खात्री आहे. प्रियदशनाची भूमिका स्वतःच्या प्रामाणिकपणावर ब सचोटीवर प्रिवदशनाचा पूणे विश्वास आहे, पूर्वीचे कपटपूण राजकारण निराळें आणि हें नवीन राजकारण निराळें अशी तो आपल्या मनाची समजूत करून घेत आहे. आपल्या विरुद्ध खुद्द न्पापले सहकारी व बाहरचे लोक कारस्थाने करीत आहेत हें कळल्यनंतरहि तो मुळींच चलित होत नाहीं. “ काँग्रेसचं राजकारण सत्यावर अधिष्ठित झालळं आहे न बापूचा जोपयत माझ्प़रावर विश्वास आहे तोंवर्येत कोणा- चीही पवा करण्याची गरज नाहीं मठा !--'' आपण जोंप्थत प्रामाणिकपणे वागत आहोंत तोंपर्यत गांधींचा आपल्याला पाठटिंबराच मिळेळ अक्ची खात्री असल्याधुळें तो अंतर्गत किवा बाह्य विराघाची फिकीर करीत नाहीं. अशी त्याची तडफदार भूमिका असल्यामुळें त्याच्या विरुद्ध कारत्थान स्चून तें यरशास्त्री करणें मंत्रिमडळांतील त्याच्या सहकाऱ्यांनासुद्धा अशक्य झाल आहे; पण आतांपर्यंत जी गाष्ट त्याच्या हितशत्रूना व विरोधकांना साघली नव्हती ती साध्य होण्याचा योग अकल्मितपणें आला. सर महादेव ठाकुराचा आणि गव्हनरांचा जुना कृणानुधध. पुख्य प्रधान प्रियदशन हा सर महादेवांचा युतण्या, यामुळें गव्हनर त्याला जवणाचें आमंत्रण देतो. आणि, खाजगी ८ ११४ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमडरेपर्यंत क्ूुणानुबंध लक्षांत घेऊन प्रियदशन ते आमंत्रण ताबडतोज स्वीकारतो. त्यानेर्टे आमंत्रण स्वीकारल्याची हकीकत मंत्रिमंडळातील त्याच्या सहकाऱ्यांशिवाय कोणालाहि माहीत नसतांना ती बाहेर फुटली. इतकेंच नव्हे तर, 'लोकहितां'त-' सुद्धा ती छापून आली, मुख्य प्रघानानीं गव्हनराचें भोजनाचे आमंत्रण स्वीकारले म्हणून असेंब्ली कांग्रेस पक्षातील कांहीं सदस्य खुद्द गांधींकडे तक्रार करणार आहेत अशी बातमी ब्तमानपत्रांत आली. ही बातमी त्याच्या कोणातरी सहकाऱ्याकडूनच फुटली असली पाहिजे अशी होका घेण्यात व्याल्यावर प्रियदयन या बाबतींतली आपली भूमिका स्पष्ट करतो. त्याचें म्हणणें असं कीं, अगदीं वैयक्तिक नात्यानें गव्ह्नरानें आपल्याला आमंत्रण दिलें; आणि पूर्वीचा क्रणानुवंध लक्षात घेऊन त्याचा स्वीकार करणें भाग पडलें, हें करण्यापूर्वी सहकाऱ्यांचा सल्ला घेण्याची काहींच जरूर नव्हती असें त्याचें म्हणणें. आणि गांधींना लिहिलेल्या पत्नांतहि त्यानें हीच भूमिका स्पष्ट केली, खुद्द प्रांताध्यक्ष गुलाबचद यांनीं गांधीजींकडे या बाघतींत तक्रार केली असं प्रियदशनाचे म्हणणें आहे. प्रियदशनाविरुद्ध त्याचे सहकारा अत्लें कारस्थान का रचतात असा प्रश्न उत्पन्न होण्यासारवा आहे. प्रियदशनानेंच या प्रश्नाला उत्तरह्दि देऊन टाकलें आहे. नागपूर प्रांत एकजिनसी आणि एकभाषी नाहीं, ब्राह्मण- ब्राझणेतरवादाच्या जोडीला हिंदी-मराठी वाद येऊन बसल्यामुळे एका बाजूला महाराष्ट्रीय आणि दुसऱ्या बाजूला हिंदी असा प्रकार झाला. आणि प्रिम्रदशन हा महाराष्ट्रीय असल्यामुळें त्याच्या विरुद्ध हिंदी कॉंग्रेस- वाल्यांचा रोष झाला आहे ब त्याचें बचेस्व त्यांना सहन होत नाहीं असें प्रियदशनाचें स्पष्टीकरण आहे, आपल्या मस्तकावरील मुकुट रत्नांचा नसून क!टेरी आहे हें प्रियदर्शनाला अधिकारस्वीकारानंतर दोन महिन्याच्या आंतच कळून चुकते. पण एकच मोह आणि एकच आकांक्षा त्याला अचिकार- पद सोडूं देत नाहींत. हाती आलेल्या अधिकाराचा उपयोग करून “ भावी पिढीला समर्थ बनवावं, हरिजनांना माणुसकीचे इक्क मिळवून द्यावेत, शेतकऱ्यांच्या डोईवरला भार थोडा कमी करावा आणि कामगारांना पोट- भर अन मिळण्याची सोय करावी ” हीच त्याची आकांक्षा आहे. आणि यामळंच, इतका अंतर्गत कडहहृ असतांना सुद्धा, त्याला अधिकार सोडवत: मुखबटे ११५ नादी, त्याच्या आणखीहि काहीं महत्तााकाशषा आहेत, त्याला शाळाकाले- खांतून लष्करी शिक्षण सक्तीचे करावयाचे आहे, हरिजनांना सर्व सार्वजनिक स्थळें मुक्तद्वार करावयाची आहेत. शेतसारा पंचवीस टकक्‍्यानीं कमी करा- वयाचा आहे. आणि सर्व प्रकारच्या कारखान्यांतील कामगाराचे जीवनवेतन निश्चित करावयाचें आहे. या सुधारणा आपल्या हातून शक्‍य तेठढ्या लवकर घडाव्यात यासाठीं अधिकारपद सोडावयाचे नाहीं असा त्याचा निश्चय आहे. हा निश्चवख ज्या करारीपणानें तो करतो त्याच करारीपणानें गव्हनराकडे जेवावयास जाण्याचा निश्चय तो कायम करतो. पार्लमेंटरी कमिटीकडे तक्रार गेळी आहे हें कळूनही तो आपला निश्चय बदलीत नाहीं 6 राज्ञाजींनी मद्रासच्या गव्हूनरवरोभअर आगगाडींत ल॑च घेतला” या बातमीचा टीकाकारांना उत्तर देतांना प्रियदशनानें उययोग करावा असें उमाकांताने सुचवले असता प्रिवदशन म्हणतो, ““ आत्मसमर्थनाची असली पध्दतच मुळीं मला मान्य नाहीं! राज्ञाजींकडे बोट दासवून सखतःचा घ्चाव करण्याची माझी मुळींच इच्छा नाहीं! मी जें केलं तें मला योग्य बाटलं म्हणूनच केलं हेंच माझ समथन !'--- मंत्रिमंडळातील या धुमफुशीळा मागे म्हटल्य़ाप्रमाणें एक महत्त्वाचें कारण होतें. प्रियदशनाचे सगळे सहकारा त्याच्यापेक्षा अधिक वयस्क आणि राज- कीय डावपेचांत मुरलेले होते, त्याच्या नेतत्वाखालीं काम करण्याचा प्रसंग आपल्यावर यावा यार्चे त्यांना पेषम्य वाटत असे. आणि हिंदी-मराठी बादढा मुळ त्या वेषम्याला कांही निराळीच घार आली होती. परंतु गेल्या कांहीं दिवसांत त्यांचे डावपेच हाणून पाडून प्रिवद्शनानें आपल्या मनांत योजि. छेली प्रत्येक गोष्ट अत्यंत कणखरपणे तडीस नेली होती. त्याची सारी भिस्त स्वतःच्या चोख आणि निःस्वार्थी धोरणावर होती, शिवाय महात्माजींचा आपल्यावर लोम आहे याचाही त्याला आधार वाटत असे, गव्हनरचें आमंत्रण स्वीकारण्यांत प्रियद्शनाने शिस्तभंग केला असे पं बाजपेयी मंत्रिमंडळांतील धरियद्शनाचे महाराष्ट्रीय सहकारी उत्तमराव यांच्याजवळ बोलतात. उत्तमराव ही गोष्ट प्रिययशनाढा फोनवरून कळवतात परंतु गव्हनरचें आमंत्रण विचारपूर्वक स्वीकारले असल्यामळे त्याच्या परि णामाची सर्वे जजाबदारी स्वीकारण्याचा प्रियदर्शनाने निश्चय केला आहे ११६ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्ठरेपयेत गव्हनररचें आमंत्रण ' खालगी ? स्वरूपाचे असल्यामुळें तें स्वीकारावयास कांहींच हरकत नाहीं व ही गोष्ट पक्षाच्या अधिकारकक्षतच येत नाहीं असा त्यांचा दाबा आहे. “ मी मुख्य प्रधान अतलों, तरा मला कांहीं खाजगी स्नेहसंघंव, वेयक्तिक क्रणानुबंध आहेत कीं नाहींत १...मला नाहीं वाटत माझं हें कृत्य पक्षाच्या अधिकारकक्षेत येतें असं. ” असें त्याचें समथन आहे. पं, वाजपेयीनीं स्वतःविरुद्ध कारस्थान रचलेले आहे हें कळल्या- नतरहि राष्ट्रसभा. किंवा गांधीजी यांच्या बाबतींतील प्रियदर्शनाची श्रद्धा मुळींच कमी होत नाहीं. त्याचा गांधीजींबर हृढ विश्वास आहे. ' राष्ट्स- भेच्या सत्याचे अचिष्ठान स्वत: बापू हे आहेत न्‌ त्यांचे वतन हीच एक त्या सत्याची कतोटी समजली पाहिजे. कॉंग्रेस मंत्रिमंडळाला कांहीं तरो तकलीफ द्यावी यासाठीं नेहमीं तळ- मळणाऱ्या अण्णासाहेब पुराणिकांसारख्या संघिसाध लोकांच्या हातीं हें एक नवीनच कोलित मिळालें आहे, याचा फायदा कसा घ्यावयाचा याचा ते सारखा विचार करीत आहेत. राजाजी गव्हर्नरबरोबर जेवले ते अगदीं अकल्यित रीतीनें; ता बेत पूर्वनियोजित नव्हता असे म्हणून अण्णासाद्देजर प्रियदर्शनानें गव्हनरकडे जेवणाचे आमंत्रण स्वीकारले यावर पुढील भाष्य करीत आहेत, “ आपल्याकडल्या या जेवणाला राजकीय स्वरूप न्‌ महत्त्व आहे, ? अण्णासाहेजाच्या म्हणण्याचा आशय असा कीं, राजाजींनीं गव्ह्दनरा- बरोबर जेवण केलें याला कोणीहि महत्त्व दिले नाहो. परंतु प्रियदरानाला मात्र तसल्याच कृत्याबद्दल कांग्रेसश्रष्टींकडून जाब विचारला जाईल. मंत्रि- मंडळाला तकलीफ देण्याचा आणखी एक मार्ग अण्णासाहेजाना माहीत आहे. दारूबंदीच्या प्रयोगामुळे उत्पन्नांत फार मोठी तूट येणार हें नक्की असल्यामुळें पूर्वी कबूल केल्याप्रमाणे शोतस!रा कमी करणे मंत्रिमंडळाला नषपमावयाचे नाही. आणि या गोष्टीचा फायदा घऊन मंत्रिमडळाविरुद्ध उठावणी करावयास पाहिजे असा अण्णासाहेबांचा आग्रह आहे. प्रियदशे- नाची नागपुरांतील लोकप्रियता सहा महिन्याच्या आंतच नाहींशी करा- बद्यांची असा पं, वाजपेयींनी चंग बाघला आहे अशी अण्गासाहेब्रांना खास बातमी मिळाली आहे. या कोलिताच्या जोरावर सारें रान पेटवून प्रियदरी- नाला वठणीवर आणावयाचे विचार त्यांच्या राजकारणी मेंदूत थेमान मुखवटे ११७ घाळीत आहेत, अनेक व्यसनांत मुरळेला मोहनहि प्रांताध्यक्ष गलाबचंदशेट यांच्या दांमिकपणावर टीका करती व कॉंग्रेस मंत्रिमंडळ स्थापन झाल्यापासून ते निरनिराळ्या निमित्तांनीं भरपूर पैसा खात आहेत असें स्पष्टपणें बोलतो. इतकेंच नव्हे तर,नागपूर-बऱ्हाडांतल्या कॉग्रेस कमिट्या महाराष्ट्रीय ब्राह्मणाच्या हातातून निचून आपल्या लोकाच्या हातीं याव्यात अशी गुळाबरचंदशेट जोरात खटपट करीत असल्याचाहि तो आरोप करतो. ही सारीं कारस्थाने प्रियदशनालळा पदच्युत करण्यासाठीच चाललेली होतीं हें अगदीं उघड आहे. प्रियदशन दारूबदीला अनुकूल नव्हता. प्रथम होतसारा कमी कराबा असं त्याचें म्हणणें होतें. परंतु गाघीजींचें मत निराळें पडल्यामुळें त्याचा नाइलाज झाला. हिंदुस्थानांत दारू पिणारांचें प्रमाण रोकडा वीसतुद्धां नसतांना त्याना व्यसनमुक्त करण्यासाठीं रोकडा ऐशी शेतकऱ्यांच्या डोक्यांवरोलळ जवर साऱ्याचें"ओझे तसेच कायम ठेवावयाचे हा भयंकर अन्याय आहे अशी उत्तमराव तक्रार करतात. तरीहि प्रिय- दशन मात्र अगदीं सरळपणे गाघोंच्या तत्वज्ञानाचे समथनच करीत आहे असें पाहिल्यावर उत्तमराव उपरोपिकपणें म्हणतात, “ मग बिचारा हिंदी शेतकरी हा शेगावच्या प्रयोगशाळेतील एक बेडूक आहे म्हणावयाचा !” गांधीजींबर टीकेचा कडाका प्रियदशन गाधीवादाचें आपल्या परीनें समर्थन करीत असला तरी उत्तमराव अत्यंत कटु शाब्दांत गाधी व गाघीवाद याची मनमुराद हेटाळणी करोत आहेत. किंबहुना, असेंहि वाटतें कीं, त्याच्या टीकेला घार यावी येवढ्यासाठींच प्रियदशनाला मधून मधून गाबी व त्याचें तत्त्वज्ञान यांविषयी एखाददुतरा घरा शब्द बोलाबयात माडखोलकरानीं लावलें असावें. “सत्य! ब “ अहिंसा) यांची कडक हजेरो उत्तमराव घेत आहेत. चाळू कॉंग्रेस मंत्रिमंडळाच्या राजबटीपेक्षा जुनी, नोकरशाही राजवट काय वाईट होती असा प्रश्नहि त तोंड भरून विचारीत आहत. उत्तमराव स्वतःला ' टिळकांचा अनुयायी ' म्हणवून घेत असल्यामुळें गांधी व गांधीवाद यांवर टीकेची झोड उठविण्याचा त्यांना खास अधि. कार प्रात्त झाला आहे यांत शेका नाहीं ! गाधींच्या अनुयायांत सर्वत्र ० वि सूर ३. ९ ११८ मुक्‍्तात्म्यापासून प्रमद्रपयंत ढोंगीपणा बोकाळला असल्यामुळे त्यांना त्यांच्या राजकारणाचा तिटकारा आला आहे. पण, डत्तमरावाची गांधीजींवरील व गांधीवादावरील टीका मुळांतवूनच पाहिली पाहिजे. त्याखेरीज तिची खमारी समजावयाची नाहीं. ६८ टिळकांचा अनुयायी म्हणून मी राजकारणांत प्रवेश केला आणि त्यांचा अनुयायी म्हणूनच मी. आज राजकारणांत नांदतो आहे. गांधींचे तत्त्शञान मटा कधींच पटलं नाहीं; त्यांचे व्यक्तित्व मला कधी आकर्षक बाटलं नाहीं. टिळकांच्याहि मोंबतीं मतलबी लोक होते; ब त्यांचा उग्योगहि त्यांनीं करून घेतला, पण टिळकांनीं आपल्या वर्तनाला किंवा राजकारणाला भलभलत्या तत्त्वाचा मुलामा कधीं दिला नाहीं. उलट सय आणि अहिंसा याचा उठल्या सुटल्या जप करणाऱ्या गांधींच्या गोतावळ्यात आज जिकडे तिकडे टोंगीपणा बोकाळलेला दिसतो. कॉंग्रेसच्या अंत:झुद्धीवर सदा न कदा प्रवचन झोडझाऱ्या चळवळीचे अंतरंग इतकं हिडिस असावं इं! ” (पृ. ११८) इतकें हृदयस्प्षी भाषण केल्यावर राजेश्री उत्तमराव प्रियदशनाला विचारतात, “ तुमचा विश्वास आहे या राज- कारणावर !” या बिनतोड सबालावर प्रियदरशांन म्हणतो, “' माझा विश्वात गांधींवर आहे! त्यांच्या राजकारणावर नाहीं !'' गांधींच्या मोंबतालचे लोक, त्यांचे अगदीं पट्टशिष्यतुद्धां ' पाताळयंत्री! आणि “मतलबी आहेत असा त्याला गेल्या सात वर्षांत अनुभव आला असला तरी स्वतः गाधी बाईट ठरत नाहींत किंब्रा अविश्वसनीय ठरत नाहींत, गःंधींच्या अत्युच्च भूमिकेवर इतरांना चटतां येत नाहीं हा कांहीं गाभींचा दोष नव्हे असें गाधींचें वैयक्तिक समर्थन प्रियदशन करीत आहे. प्रियदशनाचा गांधींच्या राजकारणावर अथवा त्यांच्या “ गोतावळ्या 'बर विश्वास नसला तरी निदान त्यांच्या 5प्रक्तिमत्त्वाविषयीं तरी त्याला आदर वाटत असावा असें दिसतें. पण, उत्तमराबांना हे सुद्धां मंजूर नाहीं. खुद्द गांधींवरच त्यांचा सारा हल्ला आहे. गांधी स्वतःच ढोंगी आणि मतलब्री आहेत असें त्यांचें स्पष्ट मत आहे. “' ते भ्ापल्या तत्त्वांप्रमाणें बागतात असं जे तुम्ही म्हणतां तेंहि मळा पटत नाहो. स्वतःच्या पट्टशिष्यांच्या विसंगत किंवा मतढती वर्तनावर जो पांघरूण घालतो तो सत्याचरणी कसला ! स्वतः पाप करणं आणि स्वतः निष्पाप राहून दुसऱ्यांच्या पापावर फक्त पांधरूण मुखबटे ११९ घालणे यांत व्यवहाराच्या दृष्टीनं फरक करतां येण्यासारखा असला, तरी शुद्ध नेतिक दृष्टीनं हीं दोन्हीं कृत्य सारखींच निंद्य ठरतात. ” गांधींच्या आचरणांतील ही विसंगति प्रियदरशानाला पुरतेपणी समजली नसेल असें चाटूनच कीं काय, उत्तमराव पुढें म्हणतात, “ त्याचे तें सत्य आणि अ्हिस्ता हे निव्वळ मुखबटे आहेत. ” उत्तमरावांच्या या असंदिग्च विघ!ःनावर आक्षेप उत्पन्न झाल्याखेरीज त्याची धार बाधक होणें शक्‍य नाहीं हे माडखोलकरांना चांगलें माहीत असल्यामुळें ते प्रियदशनाला पुढीलप्रमाणें बोलावयास लावीत आहेत. “ त्याच्या विसंगति किंबा त्यांची स्व्वलनं पाहून त्यांच्याविषयी मत बनव नका, ” प्रियदशनाचचे हें विघान मोठें मार्मिक आहे यांत शंका नाहीं. गांधींची बाजू घेण्याच्या मिषाने उत्तमरावाच्य़ा बोलण्यावर आक्षेप घेत असतां गांधोंच्या ' विसंगति आणि त्यांचीं ' स्खलनें ! या गोष्टींचा त्यानें मोठ्या कोशल्यानें बभ्रा केला आहे. प्रत्यक्ष गांधींच्या विसंगतींचा उलेख करून प्रियदशन आतां त्यांच्या अनुयायांकडे वळत आहे. “ त्यांचे शिष्य ढोंगी आहेत, व या शिष्यांच्या तोंडावरळे सोज्बळ मुखवटे दूर करतांच युरोपांतल्या झोटिंगांना आणि सुत्सद्मांना डाजविणारे क्रर आणि कारस्थानी पुरुष दृष्टीला पडतील हें स्वरे, ” गांधींच्या अनुयायांना हा फटका मारल्यावर प्रियदशन पुन्हां गार्घींची कड घेऊन म्हणतो-'' पण स्वतः गांधी तसें नाहींत; त्यांच्या तोंडावर कसलाहि मुख्ववटा नाहीं, (पू. १२०) प्रियदशेनाचे प्रभावी व्यक्तिमत्त्व असेंब्ली सुरू होतांच पहिल्याच दिवशीं कामगार, कोष्टी आणि किसान याचा मोचा असेंब्लीवबर नेऊन मंत्रिमंडळाला भीति दाखविण्याचा कम्युनिस्ट मंडळींनी बेत केला होता. ' लोकक्षोमारचे विराट स्वरूप ? मंत्रिमंडळाला दाखवावयाचें असा त्यांचा विचार झालेला असतो. पण या मोचाच्या आघाडीला कोणी रहावयाचे हेंच कायम होईना. प्रडपात समाजवादी पुढारी राजेश्री अण्णासाहेब हे. काम पतकरावयास तयार होईनात. बोढून चाळून “ कागदी कम्युनिस्ट ? हे! शेवटीं विठोवा मोचाचा पुढारी झाढा. पोलिसांनी प्रसंगोपात्त ळडीमार केला. जमाब १२० मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्वरेपर्यंत अनावर झाला. अशा या आणीबाणीच्या प्रसंगीं स्वतः प्रियदरान जमावात शिरला, आणि त्यानें त्या खवळलेल्या जनसमहापुढें भाषण केले. समाज क्षणाघात शात झाला. आणि मंत्रिमंडळाला हेराण कर- ण्याच्या इर!द्याने असेंब्ली हाऊसपुढें जमलेल्या लोकानीं प्रियदरानाचाच मोठ्याने जयघोष केला. मोर्चानंतर प्रियदशनार्ने त्या खवळलेल्या जमावाला जीं आश्वासने दिलीं तीं व्यक्तिशः दिलेलीं होतीं. त्यामुळे जमाव ज्ञात झाला हें खरे असलें तरो व्यक्तिशः दिलेलीं ही आश्वासने त्याला पुरी करितां आलीं नाहींत तर १ दारुबंदी हा तर खुद्द गांधीजींचा कार्यक्रम | प्रियदशनाचें यावर म्हणणें असं कीं, “ मनुष्प जगला तर दारु पिईल कीं नाहीं? शेतकऱ्याला प्रथम जग द्या. नंतर बळे दारुबंदीच्य़ा प्रक्षाकडे ! ” आणि आपलें हें मत अगदीं स्पष्टयणें गांधीजींना सांगण्याचा तो निर्धार करतो. मोचा बारगळल्यानंतर संप घडवून आणण्याची खटपट मोहन आणि मंडळी सुरू करतात. संप सुरू झाल्यापासून सहा तासांच्या आंत विठोबा तुरुगांत जाईल अशी व्यवस्था त्यांना करावयाची आहे. कारण तो मोकळा राहिला तर संपावर जिव्या घालील अशी त्यांना भीति वाटते, पण विठोबाची सारी कतंव्यतत्परता उचअळून येते; आणि घरांत बाळंतीण होण्याच्या बेतांत अलेली बायको असहाय स्थितींत टाकून तो संपासाठीं बाहेर पडतो. अपेक्षेप्रमाणे त्यास अटक होते. इकडे त्याची बायको प्रसतिवेदनानीं मरते. तिची व त्याची भेट होण्याचा योग नव्हता. प्रियदशनाच्या मदतीनें लवकरच विठोबाची सुटका होते गांधीजी व प्रियदशन गांधीजींना भेटण्यासाठीं प्रियदशन स्वतः शेगांवला जातो ब त्यांना स्वतःच्या साऱ्या अडचणी स्पष्टपणे सांगतो. मंत्रिमडळांतील आपल्या सहकाऱ्यांच्या आडमुठेपणाचची उदाहरणें तो त्यांच्यापुढे ठेवतो ब शोबटीं त्यांचा सला विचारतो. त्याचें सर्व बोलणें शांतपणे ऐकून घेऊन गांधीजी मुखवटे १२१. म्हणतात-'। मी तुला कांहींहि सला देऊं शकत नाहीं. तू आपल्या अड- चणी वाटल्यास पालमेंटरी कमिटीपुढें ठेव, ( पृ. २४५ ) राजाजींच्या कोणत्याहि कृत्याचे समर्थन जे गाधीजी करतात त्यांनी आपल्याला सल्ला देण्याचें कां नाकारावें असा प्रश्न प्रियदशनाच्या मनाला सतावे लागला. त्याला मागच्या आठवणी झाल्या. विशेषतः, हरिपुरा कॉंग्रेसच्या वेळीं झाळाकालेजातून नेमनाजीचे शिक्षण सुरू करण्याची आपली योजना जेव्हा त्यानें त्याना सांगितली तेव्हां त्यांनीं त्याच अभिनदन केलें नव्हतें याची त्याला आठवण झाली. आणि आज तर ते त्याच्याशीं अगदींच तिर्‍्हाइत- पणे वागले होते. त्यांनीं शोवटीं एकच सूचक वाक्य डउच्चारले-- ६ मुख्य प्रधानाला आपल्या सहकाऱ्यांचा विश्वास संपादन करतां आला पाहिजे, प्रियदर्शन. ' त्यानीं त्याला सल्ला देण्याचे नाकारले. आपल्या हातून कोणती भयंकर चूक घडली याचा उलगडा प्रियदशनाला होईना. स्वतःच्या विवेकबुद्धीला पटेल त्याप्रमाणें बागण्यात कोणता प्रमाद आहे ईंच त्याला समजेना. पण स्वत:च्या बुद्धीप्रमाणें बागण्यांतच आपल्या हातून खरी चूक झाली असें त्याला शेवटीं वाटलें. “ बापूंचा आणि आपला जीविताकडे, समाजरचनेकडे आणि राजकारणाकडे पहाण्याचा दृष्टिकोन अगदीं भित्नर आहे ” अशी त्यानें मनाची समजूत केली. पण यामुळें गांधीजी पराकाष्ठेचे अहंकारी आहेत अशी त्याची खात्री पटली. पण ““' जगाला अहिंसेचे आणि अनासक्तियोगाचे पाठ देणाऱ्या महात्म्याला ही वृत्ति कशी शाभिल १ ” आणि ते नर खरोखरीच इतके अईंकारी आणि पक्षपाती असतोःल, तर मग त्याचा महात्मेपणा तो कुठें उरतो ? अद्या अनेक शंका त्याच्या मनांत येऊं लागल्या, भ्रियदशेनाचे बंड ब त्याचे पारिणाम यानंतर मोठ्या घडाडीनें स्वतःचा ख्वास कार्यक्रम अमलांत आण- ण्याच्या खटपटीला तो लागतो, लगेच सर्व बाजनीं त्याच्यावर भडिमार होतो. त्याच्या कायक्रमावर अनेक आक्षेप घेण्यांत आळे, मत्रिमडळांत वादळ होऊन उद्योगमंत्री वाजपेयी राजिनामा देतात, प्रियद्शनावर ते पांच आरोम करतात. या आरोपांची चचा पक्षाच्या सभेत व्हावी अशी १२२ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमदरेपर्यंत मागणी करण्यार्चे प्रियदशेन ठरवितो. जोपर्यत आपलें चारित्र्य शुद्ध आहे तोपर्यंत कोणालाच भिण्याचं कारण नाहीं असा तो निर्धार करतो. त्याच्या या निर्घाराची उत्तमराव थट्टा करतात, “ राजकारणांत चारित्र्याचा प्रभाव पडत नाहीं; कोटिल्याचा पडतो, ” अडाणी लोडांना झुलविण्या- साठीं “ संतपणाचा सोज्वळ मुखवटा ! गांधींनी तोंडावर चढविला आहे असें म्हणून उत्तमराव आपल्या विधानावर पुढीळ भाष्य करतात--- “६ मला तर हा सगळा ढोंगीपणा वाटतो; हे सगळें पद्धतशीर कोटिल्य चाटतें ! स्टालिन, मुसोलिनी, हिटलर किंवा कमाल या जगांतल्या चारी भारी अरेरावापेक्षां गांधी हा फारच घोटीव अरेराव आहे; न्‌ त्याचे मार्ग फार सूक्ष्म आहेत हें मान्य आहे मला! ” ( पृ. २९२३ ) शोवटीं, गाषींचें मन क्षुद्र आणि पक्षपाती आहे असा ते निर्वाळा देतात. अखेर पालेमेंटरी कमिटीच्या अध्यक्षांच्या देखरेखीलालीं चाललेच्या चौकशी समितीपुढे प्रियदशनाची चौकशी होते. या समितीपुढे प्रियदशन आपली बाजू स्पष्टपणें मांडतो. आयण दारूवंदोबाबत अनुत्साह दाखविला, आणि निशाणबाजीचे शिक्षण ब नागरिकदलाची योजना या गोष्टींवर आपला हृढ विश्वास आहे हें तो आग्रहपूर्वक सांगतो, अहिंसेचें तत्त्व & आजच्या समाजस्थितींत तरी ' अब्यबह्ायाय आहे असे तो समितीला बजावून सांगतो, त्याच्या या भाषणाचा सभेवर फार मोठा प्रभाव पडतो. स्वत:ला ' सवाई हिटलर ' समजणाऱ्या अध्यक्षाचाहि कांहीं इलाज ऱचचाळेना. शेवटीं मतमोजणी होऊन प्रियदरानाच्या बाजूनें बावन्न मतें पडतात. फक्त दहा मतें विरोधी पडतात. अश्या रीतीनें प्रियदर्शन निर्वि- बादपर्णे सभा जिंकतो. याबर पालमेंटरी कमिटीचे अध्यक्ष एक पत्रक प्रसिद्ध करतात. असेंब्ली कॉंग्रेस पक्षानें प्रियदशनावर विश्वास प्रकट केला ही गोष्ट ते पत्रकांत कबूळ करतात, पण त्याच्या कार्यक्रमाविषयी पक्षांत असंतोष दिसून आला असे -नमूद करून ते पुढें म्हणतात, “ त्या दृष्टीनें राज्यकारभार अविक सुरळित चालण्यासाठी कमिटीने मंत्रिमंडळाला जरूर त्या सूचना केल्या आहेत.” गांधी “पक्षपाती आहेत हा मंत्र उत्तमराव सतत नपत आहेत. ' अनत्याचाराच्या न्यायावर राजकारणाची पुनघटना करण्याच कंकण ज्प्ांनीं हातीं बांघलें मुखवटे १९५ आहे अदा! मंडळींचे खरें स्अरूप उघडकीस आलें हें कांहीं थोर्डे नाहीं असें प्रियदरान म्हणत असला तरो स्वतः गांधी चागळे असून त्यांच्या भोवतालची प्रभावळ वाहेट आहे असं त्याला अजूनहि बांटत असल्यामुळें त्यांच्याकडे जाऊन न्याय मागण्याचें तो ठरवितो. गांबी-प्रियदशीन मुला खतींतून काहींच निष्मन्न होत नाहीं. उलट गाधी अहंकाराने अगदीं आंघळे झाले आहेत असें त्याला वाटूं लागतें. “ स्वत:च्या प्रमादांचा आणि स्सलितांचा डांगोरा स्वतःच्या तोंडाने जगभर पिटणे हँ सुद्धां त्या अइ- काराचेंच चेष्टित आहे एंक ” असेंहि त्याच्या मनात आलि व गांधीर्चे ६ अहंनिष्ट राजकीबर चारित्र्य ! त्याच्या डोळ्यांसमोर उभ राहिलें, कांग्रेस पक्षांत स्वतंत्र बुद्धि ब घेय यांचा पूर्ण अभाव आहे अशी त्याची खात्री पटली. (पृ. २५५) उत्तमराव लोकशाहीच्या या विडबनावर प्रखर टीका करतात. प्रियद्श- नाला ते म्हणतात, “ तुमच्या प्रदभ्रष्टतेमुळे सत्य, अहिंसा आणि अंतः- शुध्दि यांचा बडेजाव माजविणाऱ्या महात्म्याच्या तोंडावरला साघुत्वाचा मुखवटा निखळून पडला आणि त्याचे राजकीय चारित्र्य किती हिणकस आहे हें जगाला कळून चुकले. तुम्ही ज्या क्षणीं पदभ्रष्ट झालात त्याच क्षर्णी गांधींच्याहि पदभ्रष्टतेला प्रारंम झाला, गा्धींयुगाच्या अंताची सुरवात झाली. ढोंगी आणि अरेरावी गांधीयुगाची हयात वाढण्यापेक्षां देशात अराजक माजलेलं पुरवेल मला! ” ( प. ३५७ ) गांधीबादाच्या मयोदा एका अंग्लो इंडियन पत्राला मुलाखत देताना गांधीबादाच्या उपयुक्त ते- विषयीं प्रियदर्शन म्हणतो, “ त्यांच्या तत्वज्ञानाचे स्वरूपच मुळीं अर्से आहे कीं, कांहीं एका मर्यादेपलिकडे त्यांच्या नेतृत्वाचा उपयोग होणें शक्‍य नाहीं, आजच्या शास्त्रीय जगांत जीविताकडे पाहण्याची त्यांची जुनाठ अशास्त्रीय दृष्टि, आणि त्यांचें आत्मनिष्ठ, लहरी राजकारण यांचा निभाव लागणें शक्‍य नार्दी..... या क्रांतीच्या काळांत हिंदुस्थानाढा योग्य दिशा दाखविण्याचें सामथ्ये महात्माजींच्या प्रतिगामी तत्वज्ञानांत आहे असें मला वाटत नाहो. ” (पृ. २१९७ ) १२४ मुक्‍तात्म्यापासून प्रम दरेपयत पदभ्रष्ट स्वतःच्या चारिञ्यावर भिस्त ठेवून प्रियदशनानें गाघधीजींवर जो विश्वास टाकला त्याचा काहीं उपयोग झाला नाहीं ब “ अत्यंत अपमानास्पद परि- स्थितींत ) त्याला अधिकारपद सोडावे लागले, त्याच्या मानी मनाची या दोन कारणांमुळेंच ' होरपळ ? झाली ! कादंबरीर्ताल राजकारण या प्रकरणाच्या सुरवातीस म्हटल्याप्रमाणं १९३९ मध्यें मध्यप्रांतात डा. खरे यांचं मंत्रिमडळ कारभार पहात असतां तेथील राजकारणांत ज्या घडामोडी झाल्या त्यांचा हा ' कादंबरीमय इतिहास ? आहे. कादंबरींतीळ मुख्य पात प्रत्यक्षांतील कोणत्या व्यक्तींची चित्रे आहेत हे ओळस्णें अति- शय सोपं आहे. प्रियदशन, उत्तमराव, पं. बानपेयी, प्रांताध्यक्ष गुला- बचद, ' स्वतःला सवाई हिटलर ? समजणारे कॉंग्रेस पार्लमेंटरी बोडांचे अध्यक्ष इत्यादि पात्रे कोणत्या अिंबांचीं प्रतिभिबे आहेत हे सांगण्याचे मुळींच कारण नाहीं. कोणीहि ते सहज ओळखील, प्रत्यक्ष गांधीजींच्या बाबतींत तर ळेखकानें आवरणहि घातलेले नाहीं, त्यांच्या नावानेच सर्व उलेख आले आहेत. तात्पर्य, ही धड कादंबरीहि नाहीं ब इतिह्वासहि नाहीं, बहुतेक सर्व वाचकांच्या डोळ्यांसमोर ज्या महत्त्वाच्या राजकीय घटना घडल्या त्यांच्यात स्वतःच्या सोयीसाठी कांहीं ' कलात्मक ” फेरफार करून, पण मूळ घटना कोणत्या तें सामान्य माणसालाहि अगदीं विनायास कळावे अशी भरपूर तरतूद करून आणि त्या घटनांतील व्यक्तींबरील आव- रणे पराकाष्ठेची झिरझिरीत ठेवून व एक अत्यंत महत्वाची व्यक्ति ( गांधीजी). जशीच्या तशी कादंबरीत आणून माडखोलकरानीं एका विवाद्य राजकीय घटनेचा आपल्या इष्टीने अथ लावला आहे. कादंबरीचा आधार घेतल्या- मुळे माडखोलकरांची एक मोठी सोय झाली आहे, आपल्याला अप्रिय असलेल्या व्यक्तीवर अत्यत प्रखर टीका करण्याची होत त्यांनीं उत्तमराव देशमुख या पात्राच्या मदतीनें पुरी करून घेतली आहे, मध्यप्रांतांत घड. लेल्या घटना द्दा प्रत्यक्ष इतिहासाचाच एक भाग असल्यामुळें आपल्यावर मुखबटे १२५ याचाबतींत कोणी टीका केली तर पात्रांच्या मागे दडण्याची व ' हे विचार माझे नसून त्या पात्रांचे आहेत ' असें बेघडक म्हणतां येण्याची सोय हवी यावाठींच माडखोलकरांनीं हदी कादंबरी लिहिली आहे असें म्हणतांना मला कसलाच सकोच वाटत नाहीं. माडखोलकरांमध्ये प्रामाणिकपणा असता, व खर्रे घेये असतें तर योग्य त्या पुराव्यांचा उपयोग करून, त्याची काळजी- पूर्वक छाननी करून, आणि इतिहासकारांच्या शुद्ध भूमिकेचा अवलंज करून मध्यप्रातांतील सरे प्रकरणाचा त्यांनीं साद्यंत इतिहासच लिहिला असता. पण इतिहास लिहीत असतां इतिहासकाराची भूमिका कोणती असावी लागते ! सत्य जें असेल त्याचाच फक्त त्याने आविष्कार कगावयाचा असतो. सत्य दडपून ठेञआावयाचें बव असत्य प्रसत करावयाचें हीं कामे करणारा मनुष्य इतिहास लिहिण्यास मुळींच लायक नसतो. जर माडखोलकराना संपूर्ण सत्यच आविष्कृत करावयाचे होतें, ब कोणत्याहि असत्य गोष्टीची सूचना देखील करावयाची नव्हती, म्हणजे खऱ्या इतिहासकाराची भूमिका जर त्यांना घ्यावयाची होती तर मग त्यानीं यासाठीं कादंबरी न लिहिता इतिहासच लिहावयास पाहिजे होता. अवघ्या सात वर्षोपूर्वी घडलेल्या घटनाची कादंबरीच्या द्वार चर्चा करण्याचा माडखोलकराना मोह झाला यात'च त्यांची भीरुता ब जबाबदारी टाळण्याची वृत्ति हीं दोन्ही वगुण्ये स्पष्टपणें दिसून येतात. क्रिप्सरिष्टाईनंतर डा. लोहिया यानीं 111८ ]॥५१5(९५॥ ० 911 9७6२ (प ७5 या नांधार्चे पुस्तक लिहून अनेक गोष्टींबर सडेतोड टीका केली होती हें सर्वांस माहीत आहे, हा प्रामाणिक- पणा आहे. कारण, प्रत्यक्ष घडलेल्या घटनांवरील सर्व भाज्याची जबाबदारी स्वतः लेखकाने धीराने पतकरलळी आहे. पण कांदबरी ही कल्पित कथा होय, इतिहास नाहीं, या सुपरिचित गोष्टीचा आघार घेऊन, किंबहुना, "या कादबरींतील सर्व पात्रे व प्रसग काल्पनिक आहेत ? अशी लोणकढी थाप मारून लेखकाला वाचकाची प्रतारणा करावप्राची आहे असें जेथे दिसतें तेथें त्याच्या क्षद्र मनोवत्तीची जितकी निंदा करावी तितकी थोडीच ! इतिहास आहे असा बाचकांना भास तर व्हावा आणि कोणी आक्षेप घेऊ लागला तर कादंबरीच्या ऐसपेस व्याख्येच्या आड दडार्व अशी ही दुहेरी क्ळुपति आहे, बरे, कादबरींतील प्रत्येक घटना खरी असून पात्रांच्या तोंडीं १२६ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्रेपयंत घातलेले प्रत्येक वचन अगदीं सत्य आहे अशी फुशारकी माडखोलकरांना माराबयाची असेल तर त्यानीं कादंबरी कां लिहिली ! इतिहासच का लिहिला नाहीं ? रोज आगि मोहन याच्या प्रणयावर स्वतंत्र कादंबरी लिहून खरेप्रकरण व त्यांत गांधीजींचा व बळभभाई पटेळाचा आलेला साक्षात्‌ संघंध याच विषयाची सांगोपांग व साधार चर्चा कोणताहि आड- पडदा न ठेवता, न लाजतां, न मितां त्यांनीं करावयास हवी होती. पण रान- कीय घटनांबर व राजकारणांतीळ व्यक्तींवर अशाप्रकारे कादंबरीच्या द्वारें टीका करणें ही गोष्ट नुसतीच भीरुत्वाची द्योतक नसून पराकाष्ठेची तिर- स्करणीयहि आहे यांत कसलीच झोका नाहीं! या ठिकाणी एक गोष्ट स्पष्ट करणें आवश्‍यक आहे, महात्मा गांधी, त्यांचे राजकारण, त्याचें खाजगी व सार्वजनिक चारि१प, त्यांच्या सहका- ऱ्यांचं राजकीय व खाजगी चारित्र्य इत्यादि गोष्टींवर बाटेल तेवढी कडक टीका एकाद्या अधिकारी व्यक्तीने करावयास माझी मुळींच हरकत नाही, असण्याचे कांहीं कारण नाहीं. तेव्हा, माडखोलकरानीं एखाद्या प्रातातील राजकारणावर अथवा म॑. गाधींवर किंबा त्यांच्या प्रमावळींतील व्यक्तींवर टीका केल्याबद्दल तक्रार मला करावयाची नाहीं, माझा मुद्दा असता कीं, ज्या पद्धतीने व ज्या माथ्यमाच्या द्वारें त्यानीं हे केलें आहे त्या पद्धतीवर ब त्या माध्यमाऊर आक्षेप घेता येईल, सत्यसृष्टींतील सर्वांना परिचित असलेल्या व्यक्ति जशाच्या तश्ञा, किवा अगदींच किरकोळ फरक करून व त्या व्यक्ति कोण आहेत हें सर्वाना सहज समजेल अशा रीतीनें कादंभरींत आणून त्यांच्यावर प्रतिकूल टीका करणें हें निंद्य आहे. शिवाय, एखाद्या व्यक्तीला अधिक उदात्त व आदरणीय करण्याच्या इराद्याने त्याच्या वैयक्तिक जीबनातील काहीं घटनांत थोडेफार फरक करणें ब त्याचें एखाद्या कादंबरीत चित्र रेखाटणें ही गोष्ट एकवेळ क्षम्य मानता येईल, अर्थात्‌ यालाहि मर्यादा आहेतच. पण निदान व्य व्यक्तीला अशा बाबतींत अन्याय तरी होण्याचा संभज नसतो, पण, ज्यावेळीं एकाद्या प्रसिद्ध व्यक्तीवर प्रतिकूल टीका करावयाची असते, त्याचं चारित्र्य व दानत या गोष्टी अत्यंत हीन आहेत हेच सिद्ध करावयाचें भसतें त्यावेळीं त्याचा इतिहास-म्हणजेच चरित्र-लिहिणें ब त्या इतिहा- मुखवटे १२७ सांत त्या व्यक्तीविषयीं केळेल्या प्रत्येक प्रतिकूल विधानाची जबाबदारी लेखकाने धीराने पत्करणें हा एकच रिष्टाचारसमत मार्ग आहे. माडखोल- करांनीं ही गोष्ट करण्याइतपत नीतिधेय दाखविलें असतें तर त्यांत त्याची दानत सिद्ध झाली असती. प्रस्तुत ' मुखवटे ' या. कादंबरीत प्रियदर्शन हा नायक असून लेखकाने तो धीरोदात्त, प्रामाणिक, सत्याचा आग्रह धरणारा व निष्कलंक चारित्र्य असलेला दाखविला आहे. उलट म. गाघींना लेखकाने ' व्हिलन ?) बनविले आहे. हा व्हिलनहि सामान्य नाहीं, परा- काष्ठेचा कुटिल व्हिलन आहे हा. आणि हें सिद्ध करण्यासाठीं लेखकाने अगदीं पराकाष्ठा केलेली आहे. उत्तमराव देशमुख नावाचे जे पात्र या कादंबरींत आहे त्याच्या मुखाने स्वत: माडखालकरार्नी म. गाधींना निरगंल शिव्या देण्याची होप मनमुराद पुरवून घेतली आहे. “ काता ? कादंजरींत गांधीजींच्या चारित्र्याची व राजकारणाची हेटाळणी करण्याचा उपक्रम माड- खोलकरानीं केलेला होता. पण, तेव्हा या बाबतींत ते तरबेज झालेले नव्हते. आता ते या बाबतींत कांहीं विशोषच कौशल्य दाखवू लागले आहेत, 'कांता? कादंबरीतील एका बदफली इसमाने गांधीजींना 'रासपुतीन' ही पदवी दिली होती, या कादंबरींतील राजेश्री उत्तमरावानीं अगदीं कड पोंचविली आहे. पराकाष्ठेचे कुटिल, चारित्यद्दीन, संतपणाचा मुग्ववटा धारण करणारे, ढोंगी, स्टालिन-प्ठुसोलिनी यांच्यापेक्षाहि सबाई अरेराव, अंत:शुद्धीचा खोटा बडेजाव माजविणारे, पक्षपाती, असहिष्णु इत्यादि शेळकीं विशेषणें उत्तम- राबांनीं गांधीजींना ब्रहाल केली आहेत बव गांधीवाद हा अरेराव आणि दोंगी आदे अशी गांधीवादाची सभावना केली आदे, उत्तमरावांनीं केलेलें गाघीवादाच्या नि्मटनाचें कार्य जण पूर्ण झालें नाहीं असं वाटून माड- स्वोलकरानीं पुन्हा एकदा प्रियदशनाच्या तोडून त्याच्या राजकारणाची ब तत्त्वज्ञानाची हजेरी घेतली भाहे. त्याची जीविताकडे पहाण्याची दृष्टी 'जुनाट! व “ अशास्त्रीय) आहे, त्याचें राजवारण ' आत्मनिष्ठ ' ब ' लहरी! आहे, त्यांचें तत्त्वज्ञान ' प्रतिगामी ' आहे, त्याचें राजकीय चारित्र्य ' अहनिष्ठ ' आहे इत्यादि नि्णेय प्रियदशेनानेंहि शेवटीं दिले आहेत. अका रीतीनें गांधीजी व गांधीवाद यांची अगदीं भंबेरी उडवून माडखोलकरांनी विजयी मुद्रेने कादंबरी संपविली आहे. १२८ मुक्‍्तात्म्यापासून प्रमद्वरेपयेत ५ मुखवटे ' या कादंबरींतील राजकारणाचे हें असें स्वरूप आहे. ही कादंबरी नव्हे, इतिहासहि नव्हे ब राजकारणावरील प्रब्रंघडि नव्हे, गाघी- जींची अप्रतिष्ठा करण्याची माडखोलकरांना जो बेसुमार होस आहे ती मात्र त्यानीं भरपूर फेडून घेतडी आहे. पण यामुळें गांधीजी हजारोंच्या चेष्टेचा विषय झाले नाहींत अथबा गांधीवादाचा नायनाटहि झालेला नाहीं, गाधी- वादाची शास्रीय ब तकंद्राद्ध चिकित्सा करून त्यांतील वेगुण्यें दाखविणे हुं काम माडखोलकरांनी एखाद्या प्रबंधाच्या द्वारे केलें असतें व आपली भूमिका केवळ तत्त्वजिज्ञासेची असून पूर्वग्रहदूषित निंदकाची नाहीं याचे भरपूर पुरावे त्या प्रब्रधात त्यानीं दिले असते तर गांधीबाद पदच्युत होण्यास अधिक मदत झाली असती यांत कोणतीच शका नाहीं, पण € साळोमालो' च्या पंथातील माडखोलकरांना जॉन गंथरप्रमाणे राजकारणावर सर्वमान्य होणारा तात्विक चर्चने युक्त अना भारदस्त ग्रंथ कमा लिहितां येणार? माझ्य़ा मनांत नेहमीं एक विचार येतो. तो असा कीं, माडगोलकरांचें नांव कायम ठेवून अथवा त्यात किंचित्‌ बदल करून, परतु दह्दी असामी म्हणजे ग, च्य, माडखोलकर असें कोणालाहि सहज उमजेल अशा रोतीने, त्याच्या आयुष्यातीळ कांही खऱ्या व इतर बऱ्याचशा काल्पनिक गोष्टींचा मसाला उपयोगात आणून, त्याची केवळ टवाळी करण्याच्याच उद्देशानें, घस्वाद्या चतुर व मुरब्बी लखकानें 'मुखवटे' या कादंभरी चें भग्पूर अनुकरण करून एखादे नाटक किंबा एखादी काढंबजरी लिहिली तर बर्रे होईल. माडखोलकराच्या कलेला त्यायोगे कसले अवसान चढेल, व कलावंताचा त्यांनीं घारण कलेळा मुखबटा गळून पडल्यावर कोणते हृर्य दिसेल याचीं चित्रे मी मनात निर्माण करूं लागलों म्हणजे माझं मलाच हसं येतें, मोहनचे दुहेरी जीबन ८ प्रियदशनाचे संपूर्णपणे राजकीय जीवन ब त्यांतील अनेक राजकीय घडामोडी यानीं कादंबरी मलतीच वजनदार व भारदस्त होईल अशी हेका येऊनच कीं काय, माडखोलकरांनी राजकारणाला मोहन ब रोज यांच्या उन्मादक प्रणयाची चमचमीत फोडणी दिलेली आहे. खर्रें पाहतां, मोहून च रोज यांच्या विवाहपूर्व चोरट्या शुंगाराचा अथवा विवाहोत्तर मोहूनच्या मुखवटे १२९ यशुतुल्य कामुकतेचा कादंबरीच्या मुख्य विषयाशी फारच थोडा संबंध आहे. पण धंद, उन्मादक व बेछूट प्रणयाच्या आविष्कारांत सुख मानण्याकडेच माडखोलकरांची स्वाभाविक प्रवृत्ति असल्यामुळें त्यांना केवळ राजकीय कथानक मठापासून आवडेल हे रक्यच नाहीं, वाचकांना रिझविण्यापेक्षां स्वतःच्याच वृत्तींना चाळविण्यासाठीं ब त्यापासून होणारे समाधान मिळ- विण्यासाठींच ळेखकानें मोहनचे हें उपकथानक निर्मिले असावें अशी दोका* येते, उपकथानकाचा विषयहि माडखोलकरांचा हातखंडा आहे. सीची भावनावशता, प्रेम करण्याची आसक्ति, प्रियकराच्या ठायीं सर्वस्व केंद्रित करण्याची तळमळ, पुरुषाच्या संपूर्णपर्णे आहारी जाण्याच्या बाबतींतील तिचें दोबल्य; आणि डलट पक्षी पुरुषाची अतिरिक्त ब पशुतुल्य कामुकता, स्त्रीच्या व्यक्तित्वाचा चुराडा करण्याची त्याची लालसा हेँया मोइन-रोज प्रणयप्रकरणाचें तात्पय॑ आहे. कादंबरीची सुरवातच मुळीं या प्रणयानें झाळेली आहे. आणि या प्रणयकथेची लेखकाने अशी मांडणी केलेली आहे कीं, ती राजकीय कथानकांत मुळींच मितळुं नये ब स्वतंत्रपर्णे वाचतां यावी. स्त्रीला आपल्या जाळ्यांत पकडण्याच्या कलेत मोइन अगदी तरबेज आहे, “ स्वाभाविक ! वासनांचा कोंडमारा करण्यांत कांही मतलच नाहीं अर्से तो वारंवार रोजला आग्रहपूर्वक सांगतो. ती केव्हां ' अमर्याद ' होते याचीच तो बाट पहात आहे. सुरवातीला, तिर्चे : मन चाळवलें ? यांतच तो समाधान मानीत असे. पण त्यार्चे आयुष्य * भटकें ' असल्या- मुळें त्याचं एवढ्याने समाधान कसं होणार ! आपल्या भटक्या आयुष्यांत निरनिराळ्या ल्तियांच्या सहवासाची मज्ञा त्यानें मनसोक्त अनुभविली होती, त्यांच्या ' बौद्धिक व वासनिक प्रेमाचा । त्यानें मनसोक्त अनुभव घेतलेला होता. “ त्यानें यौवन कवटाळले होतें, कुस्करले होतें, प्रीति उपभोगली होती, अव्हेरळी होती. ” असा हा प्रेमवीर रोज नांब्राच्या ' उमलय्या गुलाबकळीचा सौरभ ? लुटण्याची लालसा करीत होता. आणि त्याची ही महत्त्वाकांक्षा थोड्याच वेळांत सफल होते. त्याच्या डोळ्यांत तिळा नेहमीं ५ अघीरता ? व * अतृस्ता ? दिवत असली तरी त्याच्यावर विश्वात ठेवून सी त्याच्या ताबडींत सापडते. पण मोइनला तिच्याशी फक्त चोरटा दांगार करावयाचा भाहे. तिच्याशी ढम करण्याचा त्याचा विचार नाही. ती ९ १३० मुक्‍्तात्म्यापासून प्रमहरेपयत ख्रिस्ती आहे या सचबीवर तो तिच्याशी लम्न करण्याचें टाळं पाहतो, तिचा मात्र लग्नाचा विलक्षण आग्रह चालू आहे. पण त्याच्या बारंबार नकारामुळें त्याची ' अनिबरंध ' प्रीतीची कल्पना म्हणजे अन्य कांहीं नसून * बंधातीत राहूं इच्छिगारी मोगलालसा ? आहे आणि ती आपल्या ल्य़ांच्या आड येत आहे असें तिला शेबटीं वाटूं लागते, अनेक वेळां तिला त्याचा तिरस्कार येतो. पण तरीसुद्धा त्याच्याविषयींचें तिचें आकर्षेण कांहीं कमी होत नाहीं. अखेर रोजच्या बडिलानीं त्याला ल्ममासाठीं तयार केलें. आणि यामुळें सारे दुःख ती एकदम विमरून गेली. तो “ भोगलंपट ' असेल, ' नाटकी ? असेल; तरीहि त्याचें आपल्यावरील प्रेम खरे आहे असें तिला बाटे, ६ अंगलेलें देऊळ ! या कादंबरींतील अनिरुद्ध अनूशीं लग्न होईपर्यत आपलीं सारीं व्यसने आवरून धरतो. पण, लम झाल्याबरोबर लगेच धूम्रपानापासून मदिरेच्या धुंदीपर्यंत सर्व कांहीं प्रकार अनूला पाहावयास सापडतात. रोजचेंहि हेंच होतें. विवाहानंतर लगेच त्याच्या ' सुसंस्कृत पश्चुत्वाची भेसूर प्रतोति ? तिला येते. त्याच्या ' पशुत्वाची लगट ? तिला असह्य होते. आपण त्याच्या आयुष्यांतळी पहिली स्त्री नाहीं हें तिला कळून वुकतें. आणि दररोज त्याच्या ' दुहेरी जीवना ? चा नवीनच प्रत्यय तिला येऊं लागतो. त्याच्या जीवनात अनेक कप्पे असून त्यांपेकीं कांही कप्पे आपणांस कधींच कळणार नाहींत असें तिला वाटूं लागतें. दिवसां तो ६ सोज्वळ मुखवटा ' तोंडावर चढवीत असे ब गात्रीं तो मुखवटा झुगारून देत असे. अनेक गोष्टी तो आपल्यापासून चोरून ठेवतो या'चें तिळा फार बाईट वाटे. एकदा तिनें याबाबतींत त्यांला छेडले असतां तो म्हणतो ५ स्री कितीहि शिकलेली असली, तरी ती पुरुषाशीं समरस होऊं शकत नाहीं, पुरुषाच्या जीवनाला अनेक अंगें असतात. तो बहिमुख असतो. त्याच्या त्या व्यापक जीवनांत स्त्रीला गोडी वाटत नाहीं; तें जाणून घेण्याची तिला इच्छा नसते; ऐपतहि नसते,” ललिता ( 'मुक्तात्मा' ), अनू ( 'भंग- लेले देऊळ' ), कांता ( “'काता'), सुलोचना ('दुहेरी जीवन?) या माड- स्वोलकराच्या पूर्वीच्या नायिकांच्या मनाचा कसला विलक्षण कोंडमारा होत होता हे आपण मार्गे पाहिलें आहे. त्याच प्रकारचा कोंडमारा प्रस्तुत कादबरींतीळ रोजचा होत आहे. ती सुद्धां इतर नायिकांप्रमाणेंच सु रिक्विव, मुखबटे १३१९ घरंदाज व ससंस्कृत आहे. आणि तरीसुद्धा बेछूट पतीच्या धंद आयुष्यांत तिचा प्रत्यही कोंडमारा होत आहे ब तिचें व्यक्तित्व चुरगळून जात आहे आपल्या जीवनांतील बंदिस्त चोरकप्पे तिला समज नयेत अशी त्याची घडपड आहे. “ भंगलेलें देऊळ ) या कादंबजरींतील अरूचें प्रेमार्चे तत्वज्ञान आपल्या परिचयाचे आहे. तो म्हणतो, “ स्वतःचे व्यक्तित्व जर मनुष्य प्रेमापार्यी गमावून बसला,तर काय मजा आहे त्या प्रेमांत ! ” रोज मोह नच्या जीवनाशी संपर्णपणें तन्मय होण्याची लालसा बाळगोत आहे. आणि नेमके हेंच मोहनला नको आहे. त्याचें तत्वज्ञान पहा--'' प्रत्येकाचं व्यक्तित्व जसं मिन असतं तसंच जीवनहि भिन्न असतं,.....सखरीपुरुषांच मीलन म्हणजे काहीं दोन प्रवाहांचे मीलन नव्हे......एकमेकांचे व्यक्तित्व, विशिष्ट जीवन न गमावतां त्यांना साहचर्याचं सुख भोगतां आलं पाहिजे. ”' ९ ए. १४८ ) गंमत अशी कीं, अनूडा आपल्याशिवाय स्वतंत्र अस्ति त्वच असुं नये अशी ' भंगलेल्या देवळा ? तींल अनिरुद्धाची इच्छा आहे; कारण, ती त्यांला अहोरात्र जवळ पाहिजे, आपल्या सेवेंत तिनें सतत राबावें असें त्याला वाटतें. आणि यामुळें तिने आपल्याशी पूर्ण समरस व्हावे अशी त्याची इच्छा आहे. त्याच्या या आचरटयणामुळें स्रीचे आयुष्य नदौसारखं नसून वेलीसारखं असावे असें ती म्हणं लागते. या कांदंघरींत निराळाच प्रकार दिसून येतो. आपलीं बेछळट कारस्थाने बायकोला समज नयेत अशी मोहूनची इच्छा आहे. ती तर त्याच्याशीं पूर्णपणें समरस होऊं पहात आहे. तिला वाटतें कीं, नवऱ्यानें आपल्यापासून काहींहि गस्त ठेव नये आणि यामुळें विवाहांत पतिपत्नींनीं आपले व्यक्तित्व अबाघित ठेवून एक- मेकाच्या जीवनांत विलीन होऊ नये हे ज्ञान तो तिला ऐकवीत आहे. त्याचें हें प्रगयाचें तत्त्वज्ञान, त्याची “ निदय आसक्ति ' आणि ' दुर्दम अत्सता ? यामुळें रोजचा मनस्वी छळ होत अमला तरी तिचें त्याच्यावरील प्रम अत्येत स्थिर आहे हें लक्षांत ठेअण्यासारख आहे. सताराचा इतका विचका होऊनहि तिचें मन त्याच्याविषयी वबिटत नाहीं, शेवटीं व्यसनांचा अतिरेक झाल्यामुळें मोहन अनेक तऱ्हानीं गोत्यात येतो ब जगणें असह्य झाल्यामुळें तो आत्महत्त्या करतो, अगदीं अखेरीत त्याढा आपल्या वतनाचा पश्चात्ताप होतो. तिला उद्देशून मृत्यूपूर्वी जे पक ११३२ मुक्‍्तात्म्यापासून प्रमडरपयंत तो लिहितो त्यांत तो म्हणतो, “ माझे सारे जीवन प्रतारणा करण्यांत गेलें.........मी आजवर अनेक स्त्रियांच्या मोहाला बळी पडलो आणि त्यांचाहि बळी घेतला, पण तुझ्याविषयी मला जे आक्षण वाटलें, तें या सर्व अनुभूतींहून अगदीं निराळें, काहींतरी अळोकिक असें होतें, ” असे हे प्रणयप्रधान उपकथानक आहे. यांतील नायक मोहन ही व्यक्ति पर्वी ' भंगलेलें देऊळ ' व ' दुदहेरो जीवन ' या कादंघऱ्यांतील अनिरुद्ध ब मुकुंद यांच्या रूपानें येऊन गेली होती हें वाचकांस आठवत असेलच दुद्म्य आसक्ति, अनिवार भोगलालसा व अतृप्तता हींच या तिघांची बिरुदे आहेत. सारेच ' नवपुष्पावरळे भ्रमर ! असून नावीन्याच्या हव्यासामुळें आपल्या सुशिक्षित, सुसंस्कृत, व प्रेमळ प्रियकरणींपासून दूर दृर जात आहेत व नावीन्याची होत चांगल्या अथवा वाईट उपायांनी भाग- वीत आहेत. भोगलोलप, अतृस, शिकारी व भटक्य़ा असा ह्या पुरुषी नमुना ( (४००) माडखोलकरांनी निमाण केला आहे. हाच नमुना पुढच्या कांहीं कादंबऱ्यांतहि थोड्या फरकाने पुन्हा दिसणार आहे. स्वभावळेखन प्रियदशेन ही व्यक्तिरेखा उत्कृष्ट आहे. धीरोदात्त, पराकाष्ठेचा प्रामाणिक, कतंब्यदक्ष, कर्तव्य करीत असतां कोणत्याहि संकटाला न जुमा- नणारा, ध्येयवादी, भावनावश आणि बांका प्रसंग येतांच कठोर होऊं दाकणारा असा हा नायक मोठा आकषक आहे. विठोबा ही व्यक्तिरेखाहि बरच्या दर्जाची आहे. विलक्षण ब्रिकट परिस्थितींत स्वतःला व कुटंबांतील जवळच्या व्यक्‍तींना असह्य यातना सोसाव्या लागत असतांहि स्वतःच्या करारी ध्येयबादापासन रेसभरहि च्युत न होणारा हा प्रामाणिक व तळ- मळीचा कार्यकता प्रियदशनाइतकाच आदरणीय वाटतो. : कागदी कम्यु निस्टाःचे अग्रणी अण्णासाहेब ही व्यक्ति पोकळ बडबड करणाऱ्या ब प्रसंग येतांच कांहींहि जत्नाबदारी न पत्करतां पाठ फिरवून पळून जाणाऱ्या बढाईखोर व संचिसाधु शोंदाड शिप्रायांची प्रतिनिचि आहे ! पुरुषावर अमर्याद प्रेम करून अंतीं स्वतःच्या भावनांचा व व्यक्ति- त्वाचा कोंडमारा सहन करणारी रोन ही व्यक्तिरेखा अशा ल्त्रियांचा मुस्ववटे १३३ माडखोढळकरांनीं जो नमुना (८११७८) बनविला आहे त्याबरहुकूम काढण्यांत आली आहे, ' भंगलेल्या देवळां'तील अनू ब “* दुहेरी जीवनां !तील सुलो- चना या पूर्वीच्या दोन नायिक्रांत व रोजमध्यें तत्त्वतः काय फरक आहे? कांहीं किरकोळ फरक सोडून दिले तर या सर्व स्त्रियांच्या मनोव्यथेचें बीज ब स्वरूपहि एकच आहे असें दिसून येईल, यामुळें रोज ही कांहीं स्वतंत्र व्यक्तित्वानें नटलेली व्यक्तिरेखा मुळींच नाहीं, शेळीचे सोंदय रोज़ व मोहून यांच्या उपक्रथानकांतील रोजचे आत्मनिवेदन शोलीच्या दृष्टीनें वरच्या प्रतीचे आहे, भाषा माडखोलकरांच्या नेहमीच्या पद्धतीप्रमाणे मोठी डौलदार, रेखीव व बांधेसूद आहे. अथात, लालित्यापेक्षां प्रगल्मते- कडे व प्रौढत्वाकडेच तिचा विशोष कल आहे हें याठिकारणीहि स्पष्ट दिसून येईल, अनूच्या आत्मकथनांत ('भंगलेलें देऊळ?) जो विदग्ध,प्रौढ व रेखीब भाषेचा आविष्कार झालेला दिसतो तोच आविष्कार रोजच्या आत्मकथेतहि झाळेला आहे, वेंचक शब्द वापरण्याची हातोटी माडखोलकरांना चांगली साधली आहे. प्रसंगोचित सूचक संस्कृत अवतरणे, उपमा-दृष्टांतादि अलंकार यांनीं या आत्मकथेला विशेष सुबकपणा आलेला आहे, परंतु, एक गोष्ट मनांत ठसते ती ही कीं, रोजच्या भावनांचा आविष्कार यथातथ्य रीतीनें करणें ह्दी गोष्ट लेखकाला विशोषर महत्त्वाची वाटत नसून तो आविष्कार सालंकृत व सुतक शेलीच्या द्वारें करण्याचीच त्याला खरी तळमळ लागलेली आहे. वेंचक शब्द शोधण्याची लेखकाची तीव्र घडपड स्पष्टपणें दिसून येते. या आत्मकथनांतील भाषेचे स्वरूप अनेक ठिकाणी गडकऱ्यांच्या ' पुण्यप्रमावा '- तील वसुंधरा-भूपाल याच्या काव्यमय संवादांतील भाषेसारख दिसतें, माडखोलकरांचे उपमा, उत्येक्षा, दृष्टांत इत्यादि अलंकार बहंशीं सांकेतिक व ठरीव ठशाचेच असतात. त्याचप्रमाणें सृष्टिवणेनेंहि ठराविक वेळेची, ठराविक हऱ्यांचीं ब ठराविक पद्धतीनेंच बरीचशी केळेळी अस- तात, क्षितिज, चतुर्थीच्या किंबा अष्टमीच्या चंद्राची कला, पाऊस पडून गेल्यानंतरची आदर सृष्टि हे त्याच्या वर्णनाचे मुख्य विषय होत. 9 क | नव ससार माडखोलकरांची ही पूर्वी जस्त झालेली कादंबरी ' मुखवटे ' या कादंबरी- नंतर वषांच्या आंतच १९४१ च्या जुळे महिन्यांत प्रसिद्ध झाली, 'मुक्तात्मा,' या कार्दरींत,ळ पराकाष्ठेचें संस्कृतप्राचुय ब शेलीचं कांहीं वेळां अत्यंत कृत्रिम वाटणारे प्रोढत्व उत्तरोत्तर कमी कमी होत गेलेले आपणांत दिसून येईल. नित्याच्या वापरांतील सुटमुटित, साध्या, परंतु प्रमावी शब्दां- ऐवजीं क्रि ब वापरांत नसलेले संस्कृत राब्द वापरण्याची माडखोलकरांची विचित्र हौस पहिल्या कादंबरींत अगदीं पराकोटीला गेलेली आहे, पुढें पुढें ही दोस कमी होत जाऊन ' नवे संसार? या कादंबरींदींह भाषा पुष्कळच सोज्बळ ब सोपी झाली आहे व तिच्यांतीऊ कृत्रिमपणा व सांकेतिक- पणा जवळजवळ नष्ट झाला आहे. उपमा-्दृष्टान्तादे अलकारांचा व एकाच प्रकारच्या सृष्टिवणेनांचा खच या कादंबरींत पडलेला नाहीं. चेंद्राच्या कलांचे वणन, पावसाची सर पढून गेल्यानंतरच्या अवस्थेचे वर्णन, क्षितिजाच्या कडेरचें वणन इत्यादि गोष्टी आतां बर्‍याचशा कमी प्रमाणाबर येऊं लागल्या आहेत. संस्कृतप्राचये कमी झाले आहे आणि खास माडखोलकरी टांकसाळींतील शब्दांची उघळमापहि झालेली नाहीं, कचित्‌ माडखोलकरांना आपल्या पहिल्या संस्कृतप्रचर भाषेची अचानक आठवण होते, नाहीं असें नाहीं, मग सुषमा, दाहक य्रति, तेजस भावना, गंघमदिर वास इत्यादि शब्द त्यांना वापरावेसे वाटतात. बिफल जीवनाच प्रतीक या कादंबरीचा नायक विद्याधर हा विफल जीवनाचे प्रतीक मानावयास कांहीं हरकत नाहीं, “ जीवन विफल होण्याचा भीतीसारखा दुसरा शाप नार्ही तरुण मनाला” असे उद्गार विद्याधर आपली सहकारिणी (पत्नी नव्हे) म॒क्‍ता हिच्याजवळ काढतो (पृ. २५४,). जीवनाच्या या विफलतेचा शाप मक्ते- ळछाहि भोंबलेला दिसतो, प्रणयपूर्ति हा जो मानवजातीचा स्वाभाविक इक्क नवे संसार १३५ स्या हक्काच्या उपभोगांत तिच्या जीवनाची परिणति आणि सफलता झालेली दिसत नाहीं, झापले ' स्त्रीच विफल व्हार्वे या “ भयानक जाणीवेने तीस॒द्धां अत्यंत व्यथ्वित झालेली आहे. (प्र. २६८) कृतीत न उतरलेला ध्येयवाद हेच या जीयनवेफल्याचें मूळ होव. ध्येय- वादाच्या कल्मनेचीं आकषक आणि 'मदिर' स्वप्ने जरी विद्याघराला पडत असलीं तरी तो ध्येग्रवाद कृतींत उतरविण्याचे सामथ्ये त्याच्या ठायी नाहीं, साहस नाहीं, घेये नाहीं. आणि ध्येयभाद कृतींत उतरवितां येणें केवळ स्वतःच्या दोयेल्य़ानेंच अशकय झाल्यामुळे त्याच्या मनात शेवटीं “ आत्म- निर्वाणा'चे विचार थेमान घाट लागतात; आणि विकल जीवनामुळें वैताग- लेला हा दुबळा ध्येयवादी मनुष्य स्वतःवर सर्वस्वो. विपतंबून असलेल्या पत्नीचा व मुलाचा त्याग करून फरारी होण्याचे ठरवितो. अशा या नायकाच्या दबळेयणाचे अनेक पुरावे उपलब्ध आहेत दिनकरनें रननळेल्या कटात सामील होण्याचें ठरवून विद्याधर नागपग्हून अकोल्याला जाण्याचा बेत करतो. त्यावेळीं कटाच्या भीषण विचाराने स्तंमित झाल्यामुळें त्याच्या नेत्रांतून ' टपोरे अश्र ' ओघळतात (पृ. २९२). ईं कांहीं धीरगंभीर पुरूषाचे लक्षण नाहीं. हा मनुष्य राजकीय दरवड्या- सारख्या छातीच्या कामाला अगदीं नालायक आहे. त्याचा तो पिंडच नादी. केवळ ध्येपवादाची तरल स्वप्ने पहात बसणें व त्या स्वझांच्या धुंदीत गंगून राहणें, किंबा श्री, अनंत काणेकर यांच्या काव्यमय भाषेत सांगावयार्चे झालें तर * गंफीत कल्पनाजाला गंगरणे ! येवढेंच काय तें त्याला शक्‍य आहे. तत्वनिष्ठेबद्दल किंजा ध्येयवादाघद्दल अमयाद आदर असला तरी त्याला धाडसाची, घेयाची, साहसाची जोड मिळावयास नको काय १ दर्दवानें आपल्या नायकाच्या ठायीं यांपेकीं कांहींहि नाहीं प्रस्तुत कादंबरीतील नायकार्चे जीवन ध्येयवादाचीं स्वप्ने प्रत्यक्षात उत- रवितां येणें स्वतःच्या दुवळेपणानें अराक्य झाल्यामुळे विफल झाळेलें आहे, ध्येयवादाच्या दृष्टीने जसं त्याचें जीवन वाया गेलें आहे तसें उप्राबहारिक दृष्टीनेंडि तें बाया गेलेले आहे. विद्याधगची पत्नी मिरा हिला हे. शल्य बोचत आहे, तिचा भाऊ मनोहर हाहि व्यावहारिक दृष्टीनें असाच अपेशी आहे, आपला भाऊ आणि नवरा हे गुणी असून दोघां- १३६ मुक्‍्तात्म्यापासून प्रमडरेप्यंत स्याहि आयुष्याची अशी परवड कां व्हावी या विचारानें मिरा नेहमीं कष्टी आहे. आपला नवरा सुशील, सहृदय आणि कल्पक अततांनाहि तारु- ण्याच्या ऐन उमेदींत जीवन कोळपून जाण्याचा प्रसंग त्याच्यावर कां यावा या प्रश्नाचे उत्तर तिला खांपडत नाहीं. “ ठोंगाची आणि फसवे- गिरीची ' चीड येवढाच काय तो त्याचा दोष तिला दिसतो. पण तो खरो- स्वर दोष आहे कां £ “ जगाच्या व्यवहाराची उभारणी काय ढोंग आणि फसवेरिरी यांच्या पायावर झाली आहे कीं, ज्यामुळे त्याच्यासारख्या सह- दय आणि प्रामाणिक माणसाला कुठें थारा म्हणून मिळूं नये! जगाचें थारक तत्त्व काय संभावित स्वाथपरायणता हें आहे कीं, ज्यामुळें त्याच्या- सारख्या ध्येयवादी माणसाच्या जीवनाला कुठें घर म्हणून सापडू नये! असे अनेक प्रश्न तिच्या मनांत काहूर करीत आहेत, एकंदरींत विद्याधराचें जीवन उच्च ध्येयवादाच्या दृष्टीनें व साध्या व्याव- हारिक दृष्टीनेंहि विफल झालेलें आहे. सध्याच्या समाजरचनेत निःस्वाथे थ्येयवादाळा व भलेपणाला स्थान नसल्यामुळें त्या समाजाची पुनघंटना झाली पाहिजे असें मिराला वाटतें. त्या “ नव्या संतारां त ध्येयवादाला आणि उच्च जीवनाला खास स्थान मिळेल अशी तिळा आशा आहे. ती म्हणते, * सध्याच्या समाजरचनेत तुम्हांला स्थान नाहीं हा तुमचा दोष, ही तुमची अपात्रता नव्हे, हा समाजाचा उणेगणा, ही समाजाची अस- मर्थता आहे, आपल्यापेक्षा अधिक प्रगत आणि उन्नत अशा माणसांच्या गुणांचे आणि ध्येयवादाचे चीज करण्याइतकं औदार्य त्याच्या ठिकाणीं नाहीं. समाजाचे हें वेगण्य नाहींस करण्याच्या दृष्टीनं त्याच्या पुनधंटनेचा विचार करणं हें तुमच कतंब्य आहे.” (पृ. ४२) जीणे संस्कृतांचे अवशेष विद्याधराची पत्नी मिरा हिची मेत्रीग सरला ही पब्डिक प्रांसिक्यूटर भय्यासाहेबांची पत्नी. सरलेच्या आग्रहावरून मिरा विद्याघरासह भय्या- साहेबांनी आपल्या शेतावर दिलेल्या हुरडा पार्टासाठीं जाते. त्याठिकाणी दाभिकपणा, कुत्रिमपणा व उसने सौजन्य यांचा अतिरेक विद्याघराला पाहा- बयाप्त सांपडतो. पार्टीसाठी जमलेल्या श्रीमंत ब लब्घप्रतिष्ठित मंडळीच्या नवे संसार १३१७. वरकरणी स्वाभाविक वाटणाऱ्या, पण वास्तविक पराकाष्ठेच्या कृत्रिम वागण्यामुळे विद्याघराच्या मनांत एकप्रकारचा तिरस्कार उत्पन्न झाला. “६: पण आलची एकंदर रिष्ट संस्कृतीच मुळीं या प्रकारची नाहीं का! त्या संस्कृतींचें हास्य, सौजन्य, प्रेमळपणा या सगळ्यांत दशनी भागच खास्त नसतो का ? ” असे विचार त्याच्या मनात आळे. एका बाजला प्रतिकूल समाजस्थितीमुळें ज्याचें व्याबहारिक जीवन विकल झालें आडे बव ध्येयबाद कृतींत उतरविण्याइतपत कठोरपणा अंगीं नसल्यामुळें त्याहि बाबतींत ज्य़ाला अपेश प्राप्त झाले आहे असा विद्याघर व तत्सम लोक, व दसऱ्या बाजूडा श्रीमंतीच्या तोऱ्दांत बागणारे आणि कृत्रिम हास्य व सौजन्य यांचा वर्षाव करणारे भय्यासाहेब ब त्याचे दोस्त पपूशेठ इत्यादि लोक, अता हा अपरिहाय विरोध आपल्या सामाजिक स्थितींत आहे यांत काहीं शोका नाहीं. आणि यामुळेच ध्येयवाद व उच्च जीवन ही एक थट्टेची बाब होऊन बसली आहे. कारण, भय्यासाहेबांच्या बर्गोतील लोक आपले विचार भोंबतालच्या समाजावर केवळ पैशाच्या जोरावर अनेक वेळा लादीत असतात, जगण्यासाठींच विषम व दारुण झगडा एका बाजूला चाललेला असतो व दुसऱ्या बाजडा ' बंगला, मोटार, भरभक्कम विमा, गलेलट्ठ बंक ब्रॅलन्स यांच्या पलिकडे ' ज्यांना कसलेंच ध्येय नाहीं आणि £ कुब, सिनेमा, पिकूनिक्‌ आणि बिलिमोरिया यांच्या पलिकडे > ज्यांना आयुष्य नाहीं असे धनसंपन्न लोक व त्याच्या त्या नटव्या, लिवलिबित बाहुल्या, ) या नटव्या, लिवलिवित बाहुल्यांचा ब आपल्या दरिद्री देशां- तीळ कंगाल लोकांच्या असह्य जीवनाचा कधीं तरी आणि कसला तरी संबंध येतो काय ? ज्या भयंकर आर्थिक वेषम्यामुळेंच असले अत्यंत विरोधी नमुने समाजांत एकाच ठिकाणीं दिसू शकतात, ब ज्यामुळे हे जीणे संस्कृतीचे वारसदार अजून मिजाशींत बावरू शकतात, व भोंबतालच्या लोकांना उपसर्ग देऊं शकतात तें आर्थिक वेधम्य अनेक सामाजिक दुःखाचें मूळ आहे ब तें नष्ट झाल्याशिवाय ' नवे संसार, ' नवी समाजरचना निर्माण होणें शक्‍य नाहीं असें विद्याधराला वाटणें स्वाभाविक आहे असल्या या समाजांत वावरणाऱ्या भय्यासाहेब, पंपरीठ इत्यादि मूख व दांभिक मंडळींनीं आणि त्यांच्या तितक्याच मुखे जातभाईनीं म. गांधींची १३८ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्वरेपयेत च त्यांच्या तत्त्वज्ञानाची हेटाळणी करावी हाहि एक अजज प्रकार आहे यांत शेका नाहीं! या टोळींतल्या व्यसनी माणसांच्या चेनी व बेजबाबदार आयुष्याशी विद्याधर कधींच समरस होऊ शकत नोही. त्यांच्याबरोबर रेस्टोरांमध्यें जाऊनहि तो अभक्ष्यभक्षण व अपेयपान करीत नाहीं. त्याच्या विरक्तपणाची ते चेष्टा करतात. त्याच्या निव्यंसनीपणाचा पंपूशेठ पुढीळप्रमार्णे विपर्यास करतो-“ पण, विद्याला व्यसन नाहींत अस कशावरून समजता तुम्ही भय्यासाहेब १ अहो तो साहित्यिक आहे, त्याच्याकडे अनेक तरुण मुलं न्‌ मुली मोठ्या आदरानं येतात...माझं तर असं मत आहे कीं, माणसाला एखाद जबरदस्त व्यसन असलं म्हणजे तें लोकापासून लपवून ठेवण्यासाठी सोबळेपणाचा आव आणावा लागतो त्याला. ' यावर विद्याधरहि चिडतो व त्याच्या पुरोगामित्वाच्या पोकळ बढाया, इतराच्या सुणांविषपरीं मत्सरी तुच्छताबुद्धि आणि माणुसकीच्या मर्यादांचा विसर पाडणारो चेन यांवर भयंकर टीका करतो. माणसाचे जीवन “ पूर्ण आणि समृद्ध ' असलें पाहिजे असें पंपूशेठ आग्रहपूर्वक म्हणतो. पूणे आणि समृद्ध जीवन म्हणजे “ चेनीचे मोकाट आयुष्य ' असा विद्याधर मार्मिक टोढा मारतो. ' भोगलोलुप हे विशेषण अशा लोकांना तो बहाल करतो, ह्या ' बेछूट चेन करण्याचा पंथ ! आहे असें तो स्पष्टपणें म्हणतो. “ त्याला ना मनाची हडाज ना जनाची, मोठ- मोठ्या सोज्वळ राब्दांनीं शुंगारल म्हणून कांहीं हिडीस स्वार्था अन्तरंग लपत नाहीं या तत्त्वज्ञानाचे. ” (प्र. १२३ ) उच्च बोद्धिक वगोचं अंतरंग भय्यासाहेबाच्या शेतावरील पार्टीच्या निमित्ताने जे लोक तेर्थे जमले होते त्यांच्यावर टीका करून विद्याधरानें स्वतःस उच्च समजणाऱ्या संपन्न वर्गातील बौद्धिक जीबन घालविणाऱ्या लोकांचें अंतरंग चांगल्या प्रकारें प्रकट केलें आहे. जीणे सस्कृतीच्या या अचशेषांचा भोंबतालच्या समाजावर जो अनिष्ट परिणाम होतो तो विचारांत घेतला असतां त्याच्या अंतरंगाची जाणीव असणें अगत्याचे आहे. या वर्गातील नवे संसार १३९ माणसांची स्वामिमानशून्यता मोठी विलक्षण असते. परकी सत्तेच्या आश्र-. यानेंच ऐश्वर्याला चढलेल्या या लोकांनीं त्या सत्तेची खुषामत करण्याचें तंत्रच शोधून काढलें असलें तर त्यांत नवल नाहीं. महाराष्ट्रांत ब्रिटिश राजसत्ता सुरू झाल्यावर साहेब हें या वगाचे परात्पर देवत बनलें, पूर्वा जेव्हां येथें मुसलमानी अमदानी भरभराटलेली होती तेव्हां याच लोकाच्या पूर्वजानीं मुसलमानाची आराधना करून आपला ऐहिक उत्कष भरपूर साधला होता. त्यावेळीं या लोकानीं मुसलमानी पोषाख धारण करून मुसल- मानी सग साजरे केले असतील, बत्रिटिदा अमदानीत ते साहेबांचे अंतर्बाह्य तंतोतंत अनुकरण करून नाताळसारखे सण साजरे करीत आहेत व गुढी पाडव्यापेक्षा जानेवारीच्या पहिल्या दिवसाचे महत्व अधिक मानीत आहेत. उद्या देवयोगाने आणखी कोणाचें राज्य येथें झालें तर त्याची खुषामत करून आपली चेन साधण्यास हे ळोक मागे पुढें पाहणार नाहींत. “ असले हे लाळधोटे लोक, हे जातिवंत गुलाम ज्या राष्ट्रांत अधिकारपदे भोगीत आहेत, ज्या राष्ट्रातील संपन्न वरिष्ठ वग असल्या संघिसाध हांजीखोरांनीं बुजबुजलळला आहे, त्या राष्ट्राचे डोकें पारतंत्र्यातून कसे निघणार! पेशासाठीं अधिकारासाठी, मानसन्मानासाठीं हपापलेले आणि त्याकरितां वाटेल तीं करम करणारे द्दे लोक म्हणजेच आपला उच्च, संपन्न, बोद्धिक समान ! नीति, राष्ट्रामिमान आणि माणुसकी यांची ज्यांना यत्किचितहि चाड नाहीं असा हा बड्या प्रतिष्ठितांचा वग ! ” याच लब्धप्रतिष्ठितांमुळे आपलें सारे सामाजिक ब बौद्धिक जीवन अगदीं सडून गेलें आहे हे विद्याघराचें मत बहृशीं बरोबरच आहे हें डोळस जो कोणी असेल त्याला सहज दिसून येईल ! एकीकडे हे कृत्रिम, विलासी जीवन आणि दुसरीकडे कंगाल कष्टजीवी समाज, दुःखाच्या खाईत प्रतिक्षणी पिचून जाणारे खुट "कष्टिक' (हा खात माडखोलकरी शब्द आहे. ) जीवन यांतील भयंकर विरोध विद्या- धराला फार जाणवतो. बोद्धिक प्रेम भय्यासाहेयांच्पा हुरडापार्टीच्या प्रसंगीं विद्याधरचा मुक्ता गोळवल- करशीं औउचारिक परिचय होतो. कांहीं दिवसांनीं योगायोगाने ती त्याला १४० मुक्‍्तात्म्यापासून प्रमद्रेपर्यत नागपुरांत पुन्हां मेटते. रात्रीं तो एकटाच फिरावयास गेला असतां भज- नाचे ' आते सूर ऐकून थबकतो. अचानक दार उघडून मुक्ता बाहेर येते, त्याला ओळखते ब आंत घेऊन जाते. आणि अशा रीतीनें त्यांची पूर्वीची औषचारिक ओळख दृढ होण्याची संचि येते. ती त्याला पोच- विण्यासाठीं बाहेर पडते. तिचा निरोप घेतेवेळी ' विद्याघराचे सोत्कंठ नेत्र तिच्या त्या भावगंभीर नेत्रांना' भिडले आणि त्यानें हात पुढें केला, क्षण- मरच तिला वाटलें कीं आपण हात पुढें करू नये. “ पण तो विचार अत्यंत प्रबळतेनें, विजेच्या वेगानें आणि प्रस्वरतेने, अंतःकरणांत कडाडून उठत असतांनाच तिनें एकदम द्यात पुढे केला, ”' या ' योगायोगा 'मुळें विद्याधर व मिरा या जोडप्याच्या प्रेमळ संसा- रांत विकल्प उत्पन्न झाला हें मात्र खरें. विद्याधर मुक्ता गोळवलकरकडे आकृष्ट झाला होता यांत शेकाच नाहीं. मग हे ' वासनिक प्रेम असो किंबा ' निरागस ? व झुद्ध असें “ ऐटानिक लव्ह ' असो, क्रांतीच्या मागोबर यानंतर विद्याधर शाळेच्या सुपरिटेंडंटशीं भांडून राजीनामा देतो व शका विमा कंपनीचा चीफ एजंट होतो. मुक्ता सुद्धां त्याच कंपनीची स््रीविभागाची व्यवस्थापिका होते. दोघेहि एकाच आफिसांत एकत्र काम करू लागतात. स्वाभाविकच त्यांचा स्नेह वादत ज्ञातो. आणि विद्या- धर व मिरा यांमधील अंतर दिवसेंदिवस वाढ लागते. हे प्रकरण शेवटीं इतरांच्या डोळ्यांवर इतकें येतें की, पंपूशेठ त्यांची कुत्सित चेट चारचौत्रात करू लागतो, एक गंमत अशी कीं, “ विद्याधर चीफ एजट झाळे तरच मी काम करीन ” असा मुक्ताने आग्रहच घरला होता, पंपू- शेठने मग चेष्टा कां न करावी विद्याधर ज्या कंपनीचा नागपूरमधील चीफ एजंट असतो त्याच कंप- नीचा दिनकर जोशी हा बऱ्हाडचा चीफ एजेट असतो, त्याचें बास्तव्य अकोल्यास असे, त्याची ब विद्याधरची पूर्बी ओळख झालेली होती. व्यवसाया- निमित्त दोघांचा पुनः संबंध येतो. दिनकर बाह्यात्कारी विमा कंपनीचा एजेंट झअसला तरी आंतून कटाची तयारी करीत होता. राजकीय दरोडा घाळणें नवे संसार १४१९ हा त्याच्या कटाचा उद्देश होता, दिनकरच्या या ध्येयव्रादांत अखेर विद्याधर गुरफटतो व दरोड्याच्या कटांत दिनकर विद्याघरला सामीळ करून घेतो. ' मुक्तात्मा ? कादंबरीत जसा चंद्रशेखर हा ध्येयनिष्ठ क्रांति कारक आहे तसा या कादंबरींत दिनकर आहे. चंद्रशोेत्वर ज्याप्रमार्णे कोणत्याहि मोहापासून अलिप्त राहण्याचा आटोकाट प्रयत्न करतो त्याच- प्रमाणे दिनकरसुद्धां स्त्रीप्रेम आपल्या ध्येयाच्या आड येईल म्हणून अविवाहित राहतो, उलट, चंद्रशेखरचा जोडीदार केशव ज्याप्रमाणे ' कातर ' दिलाचा आहे वब सुमतीशीं एकांत मिळाल्यावरोबर अंत;करणावरील ताबा उडून तो आपली ध्येयनिष्ठा विसरतो व तिचें चैवन घेतो त्याचप्रमाणें विद्याघरहि मुक्तेच्या बाबतींत असाच मोहवश होतो हें लक्षांत ठेवण्यासारखे आहे. दिनकर विद्याघराजवळ नव्या युगमानाचें जें विवेचन करतो तें मोठें चिंत्य आहे. दिनकरच्या मर्ते, जागतिक युद्धाच्या ज्वाळांनीं होरपळत असलेल्या या जगांत स्वास्थ्याची अपेक्षा करणें करंटेपणाचें लक्षण आहे. इंग्रज अमदानींत गेलीं दीडशे वर्षे आपल्याला स्वास्थ्याची इतकी विलक्षण संवय झाली आहे कीं, आपल्याला रक्ताची भीति वाटायला लागली आहे. अत्यंत बाईट गोष्ट अशी कीं, लोकांच्या ' रक्तांतली प्रतिकाराची, साहसाची आणि शौर्याची इ्ष्या अजिबात गारद करून टाकण्याचे शतकृत्य' इंम्र- जांनीं. करून दाखविलें आहे. दीडर्री वर्षाच्या * रामराज्यामुळें ! लोक अक्षरशः शोळ्यामेंढ्यांच्या सदरांत येऊन बसळे आहेत. आणि यामुळें भोंबवतालीं अनन्बित संहार होत असतांहि “ आम्ही हिंदुस्थानातळे लोक मात्र स्वास्थ्याची आणि शांततेची अपेक्षा करीत आहोंत. ! (प. २०३ ) पण आतां मात्र त्रिटिश्यांनीं जो ' शांततेचा अमानुष शाप हिंदुस्था- नाला दिळेला होता त्याच्यांतून मुक्त होण्याची शक्‍यता निर्माण झाली आहे. ही “ मरणप्राय शांतता, ' “ अमानुष शांतता, हे ' विषारी अभद्र स्वास्थ्य ! ताबडतोब नष्ट झालें पाहिजे असें दिनकरला मनापासून वाटत आहे. “' या शांततेच्या दारुण परिणामांच्या जाणीवेने देशांतलीं सगळी सुबुद्ध, सुविद्य मनं जेव्हां निराशून, चवताळून जातील, तेव्हांच शाप संपेल हा आमचा. कारण ही चिडलेली, चवताळळेली युयुत्पु निराशाच आंवीळा जन्म देत असते. ” इंग्रजांच्या रामराज्यांत स्वास्थ्य भोगावयाला १४२ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्वरेपयत सांपडल्यामुळे भयंकर तोटे झाळे आहेत यांत कांहींच शंका नाहीं, यामुळें दिनकरनें अगदीं तळमळून या शांततेवर जे कोरडे ओढले आहेत ते योग्य आहेत. हिंदी राजकारणावर टीका गेल्या वीस बर्षांत (म्हणजे १९२० ते १९४० या काळांत ) अत्यंत झ्षुद्र घटना व्यक्त करण्यासाठीं फार प्रचंड शब्द वापरण्यात आले अशी विद्याघधराची तक्रार आहे. उदाहरणाथ, क्राति, संग्राम, युद्ध, सेनापति, निर्वाणीचा खलिता, सामुदायिक उठावणी इत्यादि शब्द पहावे. या प्रचेड डाब्दांचा राजकारणांत झालेला सुळवुळाट विद्याघराला मंजूर नाहीं. “ गेल्या बीस वर्षात पवित्र आणि शक्तिशाली शब्दांची जितकी विटंबना हिंदी राज- कारणात झाली, तितकी ती पूर्वी कधींच झाली नसेल. ” विद्याघराचा सारा रोख्व महात्मा गांधींनीं प्रणीत केलेल्या तत्त्वांवर ब त्यांनीं सुरू केलेल्या सत्याग्रहाच्या चळवळीवर भाहे हें अगदीं स्पष्ट आहे. विद्याघरासारख्या कचदिलळ आणि मोहइवश माणसाने गांधीयुगांतील निरनिराळ्या चळवळींची अशी हेटाळणी करावी हे अजज शोध आहे खरोखर ! गांधीजींच्या सत्या- ग्रही राजकारणाची चेष्टा करण्यासाठी व त्याचें वैयथ्य पटविण्यासाठी माडखोलकरांनी माणसं काय लाव निवडली आहेत पग ! म. गांधींच्या सत्याग्रहाची थट्टा करणारा ह्या धडाडीचा वीर क्रांति करू ऱ्चाहतो. पण त्यासाठीं ' बुद्धि आणि शान ! याखेरीज दुसरें कोणतेंच भांड- डवल स्वतःजवळ नाहीं याची त्याला लगेच ज्षाणीव होते हें आपलें भाग्य आहे खरोखर : क्रातीला नुसती बुद्धि पुरत नसते, त्यासाठीं साहस नांवाची न्चीज जवळ भरपूर प्रमाणात असावी लागते हें सत्य त्याला दिनकर पट- वितो; आणि बुद्धिजीवी वर्गाचें वेगुण्यहि तो मार्भिकपणें दाखवितो-*“' बुद्धि आणि ज्ञान यांच्या जोडीला आणखीहि एक गाष्ट हवी, ती म्हणजे साहस. आणि तें तर मुळींच नाहीं बुद्धिजीवी वगोत.” (पृ. २०६ ) बोद्धिक प्रेमाचा विकास मुक्ता आणि विद्याघर यांचें संघटन दिवसेंदिवस हृदतर होत जावें. नवे संसार १४३. मार्ग 'भंगलेलें देऊळ' या कादंबरीची चर्चा करीत असतां म्हटल्याप्रमार्णे याहि कादंबरींत झालें आहे, आपला नवरा ब मुक्ता यांचा परिचय प्रतिदिनी : प्रतिपच्चन्द्रलेखेव) वाढत आहे हें तिळा इळु हळु दिसून येऊ लागलें. सुरवातीला (नेहमीप्रमाणे ) तिळा त्या दोघाच्या परिचयात शंकास्पद असें कांहींच वाटत नाहीं. पण तिची 'प्रेमळ' मेत्रीण सरला तिच्या मनात प्रथम असूया निर्माण करते. मिरेला आपल्याबरोबर घेऊन पचमढीत कांही दिवस हवापालट करण्यासाठीं जाण्याचा ती बेत करते. पण, मग विद्या. घराच्या जेवणाची सोय काय असा प्रश्न मिरेपुढें निर्माण होतो. तेव्हां तो मुक्‍तेकडे जेवावयास जाईल असें सरला सुचवते. त्याला हें कसें आवडेल असा यावर मिरा प्रश्न विचारते. सरलाचा वब आपला इतका घरोबा असूनहि तिच्याकडे जातांना विद्याधरालळा संकोच बाटतो. मग मुक्ते डडे तो कसा जेवावयास जाईल असें मिरेला कोरडे पडतें. सरला यावर स्पष्टपणें म्हणते-“' मी फक्त तुझी मेत्रीण आहे, त्यांची नव्हे !” येणेंप्रमाणें विद्याधर व मुक्ता यांच्या स्नेहासंतरधीं मिरेच्या मनांत विकल्प निमाण करण्याच्या बाबतींत सरला यशास्व्री होते. तरीसुद्धा मिरा आपला काक्षेखोर स्वभाव प्रकट करीत नाहीं. विम्याच्या कामानिमित्त त्या दोघांचा रोज निकटचा संबंध येणारच. पण त्यांत संशय घेग्यासारख काय आहे असं ती सरलेला विचारते. या बाबतींत मिग अजन भोळी व अजाण “बालिका आहे दिसून आल्यामुळे प्रपल्भा व ज्ञानी सरला तिला सुजाण करण्याच्या इराद्यानं म्हणते, “ नबऱ्पराचे आपल्यावर प्रेम आहे एवढ्यावरच संतुष्ट असतां कामा नये कोणत्याही स्त्रीनं । पुरुष एका वेळीं अनेक स्त्रियावर प्रेम करू शकतो आणि तेंहि सारख्याच उत्कटतेन ! ” स्त्रीचे पुरुषावरोल प्रेम व पुरुषाचे स्त्रीवरील प्रेम या दोहोंतील फरक मागे “भंगलेल्या देवळा'तील अनूनं स्पष्ट केला होता हः वाचकांस आठवत असेलच. “' त्त्रियानीं प्रेमाचं एवढें स्तोम माजवावें आणि पुरुषांनी ती केवळ करमणुकीची चीज मानावी !” हं अनूर्चे आणखी एक वाक्प़ लक्षांत ठेवावे. (भे. दे. ए. ८३) आतां या शास््रां- तील पंडिता सरलाबाई काय सागतात तेंहि आपणास पहावयास पाहिजे. पुरुष पकाच वेळीं अनेक रियावर सारख्याच उत्कटतेने प्रेम करू शकतो ह. '१४४ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्वरेपयंत तिच्या “ लोकशास्त्रांतळे महावाक्य |!' स्त्रियांच्या बाबतींत तिचें म्हणणें असें कीं, स्री एकाच वेळीं अनेक पुरुषांवर प्रेम करू शकत नाहीं. एखाद्या पुरुषावर जेव्हा ती प्रेम करते तेव्हां तो पुरुष तिचें सर्वस्व बनतो. त्याच्याखेरीज तिला स्वतंत्र अस्तित्वच उरत नाहो. हें सारे प्रवचन अगदीं मागे अनूनें केलेल्या प्रवचनासारखं आहे हें सहज दिसून येईल, अनू म्हणते, “' प्रमासाठीं सर्वस्वाचा त्याग फक्त स्त्रीनंच करावा. ती जेव्हां प्रेम करते, तेव्हां प्रियकराशिवाय वेगळं अस्तित्व तिला मुळीं उरतच नाहीं.,--तिच्या जीवनाचा ओघ त्याच्या जीवनांत मिसळून नातो नाहींसा होऊन जातो. (भ. दे. पृ. ३५) विवाहित पुरुषहा वाटेल तेव्हां दुसऱ्या स्त्रीकडे वळतो; पण विवाहित स्त्री मात्र अपरिहाये कारणांमुळेंच दुसऱ्या पुरुषाकडे वळते असें सरलेरचें म्हणणें आहे, याबाबतींत तिचा सिद्धान्त पुढीलप्रमाणें आहे--'' पुरुष एकाच वेळीं अनेक स्त्रियांवर प्रेम करतो तें रुविवैचित्र्यामुळे, आणि स्त्री एका पुरुषाकडून दुसऱ्या पुरुषा- कडे वळते, ती असंतोष किंबा प्रतारणा यांच्यामुळे, स्त्रीच्या प्रेमांत आत्मार्पणाची भावना आणि स्थेये हे अधिक आहे. पुरुषाच्या प्रेमांत फक्त क्रीडेची, आत्मतृप्तीची मावना असते. ” (पृ. २३०) क्रांतीचे स्फोटक अंगार युद्धानंतरच्या काळांत कदाचित्‌ अंतगत यादवी होईल, आणि तशी यादवी न झाळी तरी ' आर्थक पिळणूक असह्य झाल्यामुळें गांजळेले निरनिराळ्या प्रकारचे दलितवर्ग' उठावणी करतील, आणि यासाठीं कांहींतरी तयारी केलीच पाहिजे असें विद्याधराचं मुकतेला सांगणें आहे. भावी काळांत जी चळवळ होणार ती अनत्याचारी न राहतां अत्याचारी होईल असें त्याला वाटतें. ही अत्याचारी चळवळ व पूर्बी होऊन गेलेल्या अत्याचारी चळवळी यांमचीळ फरक तो पुढीलप्रमाणें स्पष्ट करतो-'* जुने क्रांतिबादी हे शांततेच्या काळांत गुस्त मा्गोनी आणि तुटक साधनांनी उठावणीचा प्रयत्न करीत होते. आमचें घोरण आगामी अशांततेचा, युद्धानंतर माजणाऱ्या अराजडाचा फायदा घेण्याच आहे.” ( ए. २५१ ) “अशा रीतीने विद्याघराच्या अंतश्चक्षपुर्ढे असलेळी ही चळवळ अत्याचारी नवे संसार १४५ असलेली ही चळवळ अत्याचारी होगार असली तरी नवीन क्रांतिकारक “ जरूर तेवढाच अत्याचार ' करतील अशी मात्र तो ग्वाही देतो. कोण- त्याहि जनाट रचनेचा विध्वंस करतांना थोडेंबहुत क्रो, थोडीबहुत अमा. नुषता अपरिहाय आहे असें त्याला वाटतें. पारतंत्र्यामुळें तरुण पिढीच्या उन्नतीच्या सर्व वाटा खुंटल्या आहेत, आणि पारतंत्र्याने उत्पन्न झालेल्या श्ांततेमुळे तरुण मनाचा तेजोबध झालेला आहे. ' हे पारतंत्य आणि ही क्यांतता यांच्याहतका अघोर नेतिक अत्याचार' जगांत दुसरा कोण- ताहि असं शकणार नाहीं असा विद्याघरचा सिद्धांत आहे. जे राजकीय दरवडे क्रांतिकारकांना घालणे भाग पडेल त्याच्याविषयी तो म्हणतो, “ आपच्यासारख्य़ांनीं घातलेले डाके हे त्या सामुदायिक, नेतिक अत्या- चारापुढें ' द्यामे खसखत ' ठरतील केवळ ! त्याचे हेतु आणि परिणाम लक्षात घेतळे पाहिजेत, तसेंच त्याचें तुलनात्मक नेतिक स्थानहि ध्यानांत घ्यायला इवें. ” मुक्ता जडवादी नाहीं; मनानें आगि संस्काराने ती अध्यात्मवादी आहे. त्यामुळे साध्याइतकींच साधघनेंहि पवित्र आणि उन्नत असलीं पाहिजेत असें तिला वाटत आहे. आणि विद्याधर पुन्हां एकदा बुद्धिजीवी वगगगाच्या टोबेल्यावर कडक टीका करीत आहे. “' आपल्या बुद्धिजीवी वर्गाचा हा मोठा दोष आहे कीं, धाडसाची कोणतीहि कल्पना त्याला पटत नाहीं; आणि त्यामुळंच क्रांतीच्या कोणत्याहि उठावर्णीत तो उडी घेत नाहीं. ” बोद्धिक प्रेमाची फळें विद्याधर आपल्याला न कळवतां मुक्‍्तेकडे गोला हें कळल्याउरोबर मिरेला भयंकर राग येतो व ती चिडून त्याला म्हणते, “ आतां मी पचम- ढीला गेल्यावर तुम्ही मुळीं राह्यलाच जा मुक्ताबाईकडे ! '' आपला मुक्‍तेशी : तसा कोणत्याहि प्रकारचा संजंघ ) नाहीं हे विद्याधर अगदीं जीव तोडून तिला सागतो पण थोड्याच वेळापूवी मुक्‍तेचा निरोप घेताना बोलतां बोलतां त्यानें तिचे हात ' घट्ट ' घरले होते व मुक्तेनेंच त्याला सावघ केलें होतें हं लक्षांत घेतलें असतां त्यानें आतां जी ख्बाही दिली आहे तिच्यांतीळ - १४६ मुक्‍्तात्म्यापासून प्रमद्वरेपयेत सत्य कोणत्या प्रकारचें आहे याची ताबडतोच कल्पना येईल, विद्याधराचा आपल्या मनोविकारांवर अगदींच बेताचा ताबा आहे. उलट, गड- कऱ्यांच्या महेश्वराच्या भाषेंत बोलावयाचे झाळें तर, ' कुंबारपणाला न शोभण्याजागे ' कांहीहि त्याच्या हातून घडू नये याची मुक्‍तेलाच काळजी लागून राहिली आहे. तो भावनोद्रेकाने ' अशरण ' झालेला दिसतांच ती त्याला म्हणते, “ तुमच्याविषयी माझ्या मनांत वसत असलेल्या उत्कट अ.दरबुद्धीला धक्का देईल असं कोणतंहि कृत्य तुमच्या किंवा माझ्या हातून घडतां कामा नये.” बिद्याघरापेक्षां जबाबदारीची जाणीव तिलाच किती तरी अधिक आहे. गंमत हीं की, आपल्या बायकोचा आपल्यावरील विश्वास पार उडाला आहे ही गोष्ट विद्याधर मुक्तेजवळ कबूल करतो. विद्याधराच्या आपल्या मनावर असलेल्या संयमापेक्षां मुक्तेचा संयम अधिक प्रमावी असला तरी त्यादिवशी विद्याघरानें तिचे हात घरतांक्षणींच तिढा ' अनिर्वचनीय सख्व होतें हें मात्र अगदीं खरें, पण, तो विवाहित असल्यामुळें आपलें प्रेम वंचनेवर आधारलेले आहे याची तिला चांगली ल्ाणीव होती. दही जाणीव असल्यामुळेच केवळ, भावना अनावर होऊं लागल्या असतांहि ती विलक्षण संयम दाखविते. तिनें याबाबतींत जो असामान्य विवेक दाखविला आहे त्या प्रकारचा विवेक माडखोलकरांच्या कादंबऱ्यांत अन्यत्र कोठेंहि दिसून येत नाहीं. विवाहितांच्या संसारांतून जे प्रश्न आतां उत्पन्न होऊ लागळे आहेत व ज्यांचा ताप पहिल्या पत्नीला सहन करणें भाग पडतें त्या प्रश्नांपैकी एका महत्त्वाच्या प्रश्नाची मुक्तेने स्वतःशीच केलेली पुढील चर्चा मोठी उद्बोधक आहे. “ विद्याघरचें आपल्यावर प्रेम आहे हे सिद्धच आहे आतां. पण त्या प्रेमाच्या अमिलाषाने मिराचें जीवन आपण कां दुःखी करावे ? तिच्या संसारावर अंगार कां ठेवावा ! एका स्त्रीने दुसऱ्या स्त्रीच्या संसाराचे मातेरे करायचे १ मग स्त्रियांच्या उन्नतीची माषा कशाला बोलायची १ आणि शिक्षणाचा, सुसंस्कृतपणाचा तरी काय उपयोग !” (प. २६) दुसरें असें कीं, विद्याघराचें मिरेवर जे प्रेम आहे त्याची ' उत्कटता अणुमात्र हि कमी झाळेळी नाहीं हें मुक्तेळा अगदीं स्पष्ट दिसत आहे. नवे संसार १४७ तेव्हां त्या प्रेमाचा विध्वंस करावयाचा कोणताच इक्क आपणास नाहीं असें ती स्वतःच्या मनास पुन: पुन: बजावते. मिरेचा त्याला जरी कंटाळा आलेला असला तरी तो क्षणिक असण्याचाच संभव अधिक आहे. या क्षणिक तिरस्काराचा फायदा घेऊन विद्याघधराचें मन मिरेकडून कायमचे हिरावून घेण्याचा तिला धीर होईना. “ प्रेम कितीहि अथांग, अमर्याद असलें तरी त्यालाही सुकती ही असतेच. त्या संकतीच्या क्षणाचा आपण फायदा घ्यायचा ! छे ! मग आपल्या मनाची, आत्म्याची आणि जीवनाची क्ूजुता, शुचिता आणि उन्नतता ती काय राहिली १” तात्पर्य, विद्याघगच्या मोहाला बळी पडावयाचें नाहीं असें ती ठरविते.. त्याच्या मोहाला बळी न पडतांहि ' त्याच्या साइचर्याची गोडी आपल्याला अनुभवितां येईल ! असें तिला वाटतें. पण, उत्तरोत्तर बाढत जाणाऱ्या सहवासाचे पर्यवसान भलतेंच होणार नाहीं कशावरून १? रूतःच्या मनो- विकारांवर कितीहि ताबा ठेविला तरी ते अनावर झाले तर ? तिच्या मनात अनेक शंका थेमान घालं लागतात. जञाप्रदवस्थेंत जिंकलेल्या भावना स्वपन- सृष्टीत अखेर दगा देतात त्याप्रमाणें नेइमीं दाबून टाकलेल्या भावना एखाद्या क्षणीं तरी स्वैर होतील अशी भीति तिला वाटूं लागते, “ दबा घरून बस- लेल्या वासना एकाद्या असावध क्षणीं अनावर होणार नाहींत कशावरून :... मिराची त्याच्याविषयींची आजची संशयी, तेढी दृष्टी कायम राहिली, तर ( विद्याघराला तिच्याविषयी वाटणारा) तो मोह एक दिवस उफाळणार नाहीं कशावरून ! आणि मग त्या मोहापुढे, त्याच्या वासनेच्या त्या प्रवळ आवेगापुढें, त्या प्रभावी आकषेणांपुढें आपला निग्रह टिकेल का?!” अशी संशयपरंपरा तिच्या मनांत उत्पन्न झाली. पण, स्वत:चे स्त्रीत्व विफल होणार याची बाट काय? प्रणयपूर्ती चा क्षण ऱचाळून असता तो डावलणें योग्य होईल काय? पुन्हां तिच्या मनाची चल- बिचल झाली ब स्त्रीत्वाच्या वैफल्याच्या कल्पनेने तिचें हृदय मरून आलें. विद्याधर ब मिरा यांच्यामधील अंतर अचिकच वाढत जातें. ' केवळ लमन झालंय म्हणूनच ' एका घरांत तीं दोघें रहात आहेत. अशी विचित्र अवस्था विद्याधर ब मुक्ता यांच्या बौद्धिक प्रेमामुळे झाली आहे, अनू व अनिरुद्ध किंग्रा मुकुंद व तुलोचना याचें वैवाहिक जीवन ३४८ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमट्रेपयंत जसं उध्वस्त होतें तसेंच विद्याधर ब मिरा यांचेंहि वैवाहिक जीवन उध्वस्त झालें आहे. फरक इतकाच कीं, अनिरुद्ध व मुकंद हे दोघेहि स्वभावत: भोगलोलुप ब व्यसनासक्त आहेत; त्यांच्या स्त्रियांपासून ते दुरावले ते बौद्धिक कारणामुळें नसून केवळ त्यांच्या अनिवार भोगलालसे- मुळें ! पण विद्याधर ह्या स्वभावतः साढस आहे, व्यसनांपासून सर्वथा अलिप्त आहे; आणि तरीसुद्धा मक्‍तेसारख्या स्रीशीं हद परिचय झाल्या- बरोबर तो आपल्या पत्नीपासून दूर दूर जातो. एकच सज्त्र त्याला सांगतां येण्यासारखी आहे. मिरेची बुद्धिमत्ता त्याच्या बुद्धिमत्तच्या मानानें कमी आहे, त्याच्याइतकी ती सुसंकृत नाहीं, त्याच्या इतकी ती विचारी नाही, त्याच्याप्रमाणें ती ध्येयवादी नाहीं, इत्यादि कारणांमुळे मुक्‍तेसारख्या खरो- खर सुशिक्षित, सुसंस्कृत ब ध्येयवादी सरीकडे आपण आकृष्ट झालो तरे कोणी आक्षेपार्ह मानं नये असें तो म्हणण्याचा संभव आहे. पण थोड्या चिचाराअंतीं त्याचें हें आत्मसमर्थन कमकुवत आहे असें स्पष्ट दिसून येईल. मुक्ता जर त्याला भेटली नसती तर काय झालं अस्ते ? खात्रीने तो मिरेच्या संसारांत समाधान मानून राहिला असता व त्याच्या विचारांशी तीसुद्धा थोडीफार समरस झाली असती ! अशी काय विलक्षण व अलौकिक बुद्धिमत्ता त्याला प्राप्त झाली आहे कीं, मिरेला तिची अजिबात ओळख पटं ये ? आणि अता काय लोकविलक्षण ध्येयवाद त्यानें पहिल्यापासून उराशीं बाळगला आहे कीं ज्या ध्येयवादाच्या पूतीच्या मागात ती विनाकारणच विश्नं उत्पन्न करीत आहे ! उलट, तिच्या बाजनेंहि कांहीं चांगल्या गोष्टी खास सांगतां येतील, आर्थिक दुःस्थिति असतां, भोंबतालचें स्वार्थी जग त्याच्या महत्त्वाकांक्षांचा प्रत्यही चुराडा करीत असतां मिरेनेंच त्याच्या गरिबीच्या -संसारांत गोडी निमाण करून त्याच्या मनाला रिझविण्याची पराकाष्ठा ब्हेळेली होती. नव्या संसारांतील स्त्रियांची दुःखं तात्पर्य, स्वतःचा कोणताहि अपराध नपततांना नवरा दुसऱ्या स्त्रीच्या मोहांत अधिकाधिक गुरफटत चाललेला पाहून व्याथित होण्याचें मिरेच्या नशिबी आलेल आहे, मिरेच्या संसाराचा हा विचका झालेला पाहून प्रच- नवे ससार १४९, 'लित परिस्थितींत क्ियांचीं दुःखं कशीं वाढत चालली आहेत याचें दिद्वशन होतें. स्रिया रिक लागल्या, चांगल्या सुशिक्षित झाल्या तेव्हां आपलें एक मोठेंच शल्य नाहींसें झालें असें त्यांना वाटं लागलें, आर्थिक दृष्टया आपण सर्वस्वी पुरुषांवर अवलंबून असल्यामुळेंच आपलीं सर्व दुःखें निमाण झालीं आहेत असें स्त्रियाना वाटणें स्वाभाविक होतें. बराचसा झगडा केल्यानंतर सुशिक्षित स्रियांना आर्थिक स्वातंत्यहि मिळालें, स्वत:च्या पायांत्रर उमे राहतां येण्याचें सामथ्ये त्यांना प्रास झालें, यामुळें एक दुःख नष्ट झालें तरी दुसरीं अनेक दुःख उद्धवलीं, आर्थिक दृष्ट्या स्वतंत्र होऊनहि ज्या सुखाची व स्वास्थ्याची अपेक्षा स्त्रिया करीत होत्या तें सुख व स्वास्थ्य मिळेडच अशी खात्री त्यांची त्यांनाच वाटेना. रोग समूळ नष्ट व्हावा या हेतूने एखादें रामबाण ओषध घ्यावें, त्यायोगे रोगाचे एक लक्षण थांबावे, पण रोगबीज कायम रहावें; आणि मग दुसऱ्या एखाद्या औषधाच्या मार्गे लागावे अशी अवस्था उच्च वगोतीळ सुशिक्षित स्त्रियांच्या बाजतींतहि झाली. खरें सांगावयाचें झालें तर, ज़ियाच्या मानसिक दुःखांत अनेक ' कॉप्टिकेशन्स ' आहेत. त्यामुळें एक दुःस्व कमी झाल्यासारखे वाटलें तरी दुसरीं अनेक दुःखं तशींच राहिली. नवीन संतारांतींळ स्त्रियाना! असें दिसून आलें की, आपण आर्थिक दृष्ट्या स्वतःच्या पायांवर उभ्या राहण्यास समथ असूनहि आपला बिघडलेला संतार आज आपणांस ठाक- ठीक करतां येत नाहीं. असे कितीतरी संसार आपणांस प्रत्यही पहावयास मिळत आहेत, या स्त्रिया सुरिक्षित आहेत, नोकरी करून स्वतःचे व मुलांचे पोट भरण्याचे थोडेफार सामथ्येहि त्यांना आहे. पण नवरा पुनः एकदा ' नव्हाळीचें ' प्रेम शोधावयाला लागून त्यांच्यापासून दूर दूर व्हाव- यास लागला म्हणजे त्याला परत घरांत आणिण्याचें सामथ्ये त्यांना नसतें आणि स्वतः त्याच्यापासून दर होण्याचेंहि सामथ्यं त्यांच्या ठायीं उत्पन्न होत नाहीं, तो बाद्देर पळत असतो आणि या त्यांच्याविषयींचें आकषण मारून टाकं शकत नसल्यामुळें घरांत कुढत राहतात. आर्थक स्वातंत्र्य अशा बाब तींत काय करणार ? पुरुषांच्या बाबतींत विरक्तता अंगीं बाणविण्याचें सामथ्य जॉपयेत स्त्रियांमध्ये नाहीं तोंपर्यंत त्यांचें आर्थिक स्वातंत्र्य त्यांच्या या वेवादिक असंतोषामुंळें निर्माण झालेल्या दुःखांचा परिहार मुळींच करू १५७ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्वरेपर्यंत दाकणार नाहीं हें अगदीं सत्य आहे. आणि सुशिक्षित स्त्रियांचे हें विचित्र वैगृण्य मतलबी पुरुषांनी फार चांगलें हेरले आहे. या कमकुबतपणाचा भरपूर फायदाहि ते करून घेत आहेत हें जरा डोळसपणानें आजूबाजूच्या सुरशिक्षताच्या ' असल्या ? संसारांकडे पाहिलें तर कोगाच्याहि थ्यानांत येईल, माडखोलकरांच्या कादंबऱ्यांपुरतेंच आपलें विवेचन मर्यादित करावयाचें झालें तर काय़ दिसून येईल १ अनू सुशिक्षित ब आर्थक दृष्ट्या स्वतंत्र होण्यास समथ होती. असे असताहि सतत बारा वर्षेपयंत मोगलोल्यग व अतृसतेच्या वेदनांनी तळमळणाऱ्या नवऱ्याचा सहवास तिनें सहन केलाच ना ! मनाचा विलक्षण कोंडमारा होत असताहि काता नवऱ्यापासून दूर राह शकली नाहीं. मुकंदाच्या चदफेली आयुष्याशीं समरस होण्याचेंच तुलो- चना ठरविते. मोहनच्या व्यसनांमुळे संसाराचा विचका झाला तरी रोज स्याच्याबर प्रेमाचा वर्षाव करीत आहे आणि त्याच्यापासून दूर होऊं शकत नाहीं, प्रस्तुत कादंघरींतील विद्याघराची पत्नी मिरा आपल्या पायांवर उभी राहण्यास समथ आहे, पण, विद्याधर-मुक्ता यांच्या आक्षेपार्ह संघ- टनाचा अतिरेक होऊनहि ती स्वतःच्या परिस्थितींत कोणतीहि सुधारणा करू शकत नाहीं, निराळ्या शब्दांत बोलावयाचे झालें तर, नवरा दुसऱ्या स्रीच्या नादाने आपल्यावरील प्रेम विसरून घराला पारखा होत आहे हें थाहिल्प्रावरोबर त्याच्यावरील आपलें प्रेम कमी करून व स्वतःच्या पायांवर उभे राहून त्याच्या बागणुकीला त्याच्याच पद्धतीनें प्रत्युत्तर द्यावयाचें हेच मुळीं बायकांना जमत नाहीं. आर्थिक स्वातंत्र्य मिळविणे बायकांना आतां सोपें बाटत असेल, पण हें दुसरें सामथ्ये मिळविण्याची किमया मात्र त्यांना अजूनहि साघलेली दिसत नाहीं. कारण, हा भावनांचा प्रश्न आहे. येर्थे कोणार्‍चा कांहीं इलाज नाहीं. आणि जोपयंत स्वतःच्या भावना मारण्याची ब नवऱ्याची फिकीर न करण्याची सभ्य, सुशिक्षित स्त्रियांना शक्ति येणार नाहीं तोंपर्यत पतीच्या अन्यस्त्रीसंगापासून उत्पन्न होणारी सारीं दुःखे त्यांना निमूटपणें सोसावी लागणारच ! आणि याच कारणामुळें, विद्याघराची पःनी मिरा म्हणते, “स्त्री आथिक दृष्टीने स्वतंत्र झाली हणजे सुखी होईल असं म्हणतों नाहीं का नवे संसार १५९ आपण ! बहिनि न्‌ मी दोघीहि आजच्या घटकेला आपल्या पायावर उभ्या आहोंत. पण काय उपयोग आहे त्या आर्थिक स्वातंत्र्याचा ! ” (ए. २९० ) व्यसनासक्त, बाहेरख्याली व बेमुर्वतखोर नवर्‍्यापासून मागच्या स्त्रियांना त्रास होत नसे असें नारी, पण त्यांच्या दःखांचे स्वरूप व तत्सदृश परिस्थितींत सांपडलल्या आजच्या सुशिक्षित व तुसंस्कृत स्रियांच्या दुःखांचें स्वरूप यात महदंतर आहे, आजच्या स्त्रियांची खरोखर दुहेरी कुचंबणा होत आहे. सुरिक्षगामुळे व सुसंस्कृततेमुळें त्यांना कित्येक गोष्टी करणें अवघड वाटतें. जे मनाचे औदार्य आणि जो मोकळेपणा या गोष्टींची एरवी गुणांत जमा झाली असती त्याच गोष्टी त्यांना घातक होतात; व तोंड दाबून बुक्क्यांचा मार अशी त्यांची केविलवाणी अवस्था होते, विशेषतः, प्रेमविवाहांत ही गोष्ट अगदीं अपरिहार्य आहे असें वाटतें. स्वेच्छेने आयला नवरा शोधून काढल्यानंतर त्याचे ' सद्गुण ' आयणच इतराना सांगणें ही गोष्ट सुशिक्षित स्त्रियांच्या मानीपणाला कमीयणा आणणारी असते यात कांदींच शेक्रा नाहीं. आणि यामुळें मनाला असंख्य इंगळ्प़ा डब मारीत असतांहि आपला संसार सुखाचा आहे असें इतरांना मासविणे त्यांना नाईला- जास्तव भाग पडतें. सुरिक्षित स्त्रियांच्या मनाचा होगारा हा विचित्र कोंडमारा सरलेनें चांगला स्पष्ट केला आहे--“' जुन्या बायका नवरा वाईट वागला, तर घरांत आदळआपट करून, माहेरी गाऱ्हाणी नेऊन न्‌ शेजारीं बेळ वाहायला जाऊन शोभा करीत असत त्याची. पण जबाबदार सुरिक्षित स्रीला आपल्या संसाराचे धिंडवडे उघड्या डोळ्यानी मुकाट्याने बघावे लागतात ! मनाचा मार हू का च न करतां सोसावा लागतो. नवऱ्याच्या चोचलेषोर चेनी मनाला ताब्यात ठेवण्याच्या वेड्या आडोनें त्याच्या व्यसनांत सामील व्हायचं न्‌ स्वतःची मात्र अबनति करून ध्यावची सगळ्या बाबतींत, जुन्या संसारात प्रेम नसेल कदाचित्‌, पण निष्ठा होती, स्थेये होतं. नव्या संसारात प्रेमहि नाहीं, निष्ठाहि नाहीं न्‌ स्थेयेहि नाहीं, ". (पृ. २९० ) नवऱ्याच्या चोचलेखार, चेनी मनाला ताब्यांत ठेवण्याच्या नादाने ₹ याच्या विचित्र व्यसनांना उत्तेजन देण्यामुळें ज्यांची अक्षरराः मानसिक १५२ मुक्‍्तात्म्यापासून प्रमद्दरेपर्यंत -अधोगति झाली अशा आनच्या कितीतरी स्त्रिया सरलेचे हे कट॒ उद्‌गार खरे आहेत हें निदान स्वत:च्या मनांत तरी स्वास कबूल करतील ! कातर दिलाचा क्रांतिकारक राजकीय दरवडा घालण्याच्या दिनकर कट करतो; आणि या कटांत सामील होण्याचें विद्याधर ठरवितो. पण त्याचें मन मात्र एकसारखे कच खात आहे. एकांतामध्ये जणं शेवटचीच भेट आहे या कल्पनेने तो मिरेपुढें अश्रतुद्धां ढाळतो. ' आपल्या आयुष्यांत कांहीं पन्हां रात्र यायची नाहीं अशी ? असेहि तो भावनावशतेनें बोटून जातो. असल्या करांत उडी घ्यावयाच्या वेळीं मन अगदीं कठोर होणे जरूर असतें. पण बिद्या> घराचे अवसान गळावयास लागण्याच्या बेतांत आलें आहे. स्वत:चे मुक्तेवर प्रेम आहे हें तो मोकळया मनानें दिनकरजवळ कबूल करतो. पण मिरेवर जें प्रेम आहे त्यापेक्षां मुक्तेवरील प्रेमाचे स्वरूप आणि अपेक्षा अगदीं मित्न आहेत असेंहि तो म्हणतो. याची साक्ष तो पुढीलप्रमाणे सांगतो, “ मुक्तावर माझे कितीही प्रेम असळं, तरी मिरा- विषयींची माझ्या मनांतली आसक्ति यत्किचितहि कमी झालेली नाहीं, ” स्वतःच्या कच्च्या दिलाची खात्री असल्यामुळें तो पुढें म्हणतो, “ मी एकवेळ मोहवश॒ होऊन अविचाराला प्रवृत्त होईन; पण ती (मुक्ता) मला मर्यादेबाहेर लाऊ देणार नाहीं कधीं. ” ज्याला कांहीं विशोष कार्य करा- वयाचे असेल अशा ध्येयवादी माणसानें संसाराच्या पाह्यापासून दूर राहिलें पाहिजे असें यावर दिनकर म्हणतो. तो स्वतः याच कारणासाठीं अविवाहित राहिला आहे, विद्याधर कशासाठी अकोल्याला गेला हें कळल्याबरोबर मार्गे वर्णिल्या- प्रमाणे त्याचा कमकुवतपण लक्षांत घेऊन, त्याच्या ठिकाणीं साहस नाहीं हे ओळखन तीं त्याच्यामागोमाग अकोल्याला जाते. त्याच्या ठिकाणीं कटाला आवश्‍यक असलेली घडाडी नसल्यामळें त्याला कटांत गोवं नये यासाठीं ती दिनकरची अक्षरश: विनवणी करते. “ अक्या तऱ्हेची साह्स कराया जो एक मनाचा अमानुष कठोरपणा असावा लागतो_तो त्यांच्या ,ठिकार्णी नसावा ” असें ती याचे कारण देते. विद्याधराचे एकंदर आयुष्य नवे संसार १५३. पाहिलें तर त्याच्यावर उत्कट प्रेम करणारी मुक्तासुद्धां त्यान्याविषयीं असं बोलते यांत चमत्कारिक असें कांहीं दिसणार नाहीं. पण मुक्ता असें बोलली तरी प्रसंग पडल्यास त्याला वाचविण्यासाठी ती स्वतःचे प्राणहि खर्ची घालावयास तयार आहे हें पाहिले म्हणजे तिची धोीरोदात्तता व तेजस्विता या गोष्टी अगदीं ठळकपणें दिसून येतात. आपण ध्येयवादी असावें, आमल्या हातून कांहींतरी विशेष घडावें, कांहीं त्याग करावा अशी तळमळ माडखोलकराच्या कादंबऱ्यांतील अनेक प्रमुख व गोण व्यक्तींमध्ये दिसून येते. पण अगदीं थोडे अववाद वगळळे तर ध्येयनिष्ठेमुळे जो एक विशेष प्रकारचा कठोरपणा अंगीं बाणतो तो बहुतेकांच्या ठायी दिसत नाहीं, थोडक्यांत, माडखोलकरांचे बहुतेक ध्येयवादी लोक कडच्या दिलाचेच आहेत असें म्हणावेसे वाटतें, “मुक्तात्मा/ कादंबरीं- तील केशव हा क्रांतिकारकांच्या पंथांत मितळं पाहणारा ध्येयवादी पुरुष चंद्र- शेखरला केविलवाणेपणाने म्हणतो, तुझ्याइतका मी कणखर नाही, ध्येयनिष्ठे मुळें तुझ्या वत्तींत आळेला कठोरपणा माझ्या ठिकाणी नाहीं ” (प्र. २८२) तात्पये असें कीं, विद्याधर दुबळा ध्येयवादी असून राजकीय कामासाठी दरवडा घालणें इत्यादि गोष्टींना नालायक आहे, मारून मुटकून क्रांतिवादी बनविलेला हा ग्रह्स्थ कठोर ध्येयवाद कसा सफल करून घेणार! अंगीं साहस, घेय, करारापणा इत्यादि गुण असल्यामुळें दिनकरला जे भाग्य लाभले तें विद्याधराला कसें लाभणार ! दरवड्यासाठीं जीं सहा ' अधिकृत? माणसें ठरळेलीं होतीं त्यात विद्याधराची गणना नव्हती हें लक्षांत ठेवण्या- सारखें आहे. तो ' अनधिकृत ' उमेदवार होता, किंबा व्यवहारी भाषेत बोलावयाचे झालें तर तो शिकाऊ आणि होतकरू क्रांतिकारक होता. केवळ त्याला क्रांतीचा सराव व्हावा म्हणूनच दिनकरनें त्याला आपल्या टोळीबरोबर येऊन दिलें असावें. : लम ठरलें, ताबडतोब या ' अशी सांकेतिक तार दिनकर विद्याधराल्म करतो, तार सांकेतिक भसली तरी ती कटासंबंधींची होती, येवढा महत्वाचा कागद पुरावा म्हणून एखद्याच्या हातीं लागला तर त्याचे केवढें भयंकर परिणाम होतील हे साघारण बुद्धीच्या माणसाला सुद्धां अगदीं "सहज कळूं शकेल, बोलून चाळून रानकीय दरवड्याचा बेत ! अतल्या प्रकरणाशी १५४ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमदरेपयेत संबंध असलेली तार हातांत पडल्याबरोबर विद्याधरारने ती जाळून टाका- चयास अथवा अन्य कोणत्याहि उपायानें नष्ट करून टाकाबयास नको होती काय ? पण, मग तो होतकरू क्रातिकारक कसला ! ती तार ताबडतोब नाहींशी न करतां विद्याधर आपल्या टेबलाच्या खणांत ठेवून देतो. त्याची पत्नी मिरा त्याची सहकारिणी जी मुक्त तिच्याविषयींच्या स्वाभाविक़् असलेल्या मत्सरानें ती ठार विद्याघराला न कळत टेबलाच्या खणांतून बाहेर काढते व आपली मेत्रीण सरल हिच्याजवळ देते. या सरळल्चा नवरा भय्यासाहेब हा ग्रहस्थ पब्लिक प्रॉसिक्यूटर असतो हेंहि ध्यानांत ठेवण्यासारखे आहे. कटांत सामील अतलेल्या कोणाहि माणसाने जें कधींच करूं नये असलें मूखंपणाचें काम विद्याधरानें केलें आहे हें याबरून सहज दिसून येईल. विद्याघरावर कोटोत खटला चालू झाल्यानंतर वर उल्लेस्विळेली तार हा एकच पुरावा विद्याघधराविरुद्ध कोटोत दाखल करण्यांत येतो ही गोष्ट विचारांत घेतली असतां ती तार मिळतांक्षणींच जाळून टाकणें कां जरूर होते हे कळून येईल, आगि सुमार बुद्धीच्या कोणाहि माणसानें नेमके हेंच केलें असतें. पण माडखोलकरांनी क्रांतिकारक म्हणून जे इसम शोधून काढळे आहेत त्यांपैकीं बरेच ध्येयवादाच्या स्वसष्टींतच विहार करीत असल्यामुळें ब्यव- हारांतील साधी गोष्टहि त्याच्या मेंदूंत शिरळी नाहीं तर त्यांत नवल काय! विद्याघरानें आणखी एक मूर्खपणा केलेला आहे. दिनकरचीं त्याला वेळोवेळीं जीं खाजगी पत्रे आलीं होतीं तीं सारीं तो आपल्या ऑफिसमध्येंच फायलीला लीवून ठेवतो. खाजगी पर्त्रे आफितमर्ध्ये फायळीला लावून ठेव- "णारा हा ग्रइस्थ अगदीं ' ढाख माणूस ? आहे यांत कांहीं शेका नाहीं, ही सारीं पर्त्रे त्याची ऑफिसमधील सहकारिणी मुक्ता जाळून टाकते. 'ती ? तार जाळून टाकण्याबद्दल तीच त्याच्यामार्गे दुमणें लावते. हें पाहिल्यानंतर विद्याघराच्या ऐवजीं मुक्ताच क्रातिकारकांच्या टोळींत शिरली असती तर बरें झालें असतें असं वाटं लागतें, माडखोलकरांचा हा एकच नायक अगदीं मोक्याच्या प्रसंगीं भोंगळ- थणा करतो असें समजण्याचे कारण नाहीं, ' मुक्तात्मा ' कादंबरीतील करारी क्रातिकारक चंद्रशेस्वर यानेंहि असाच भोंगळपणा केला नव्हता "काय £ निकटवर्ति सहकाऱ्याचें अगदीं महत्त्वाचें ब अगदीं युस असें नवे संसार १५५ पत्र चंद्रशेखर टेमलावर उघर्डेच टाकून देतो व नेमके हेंच पत्र दुसऱ्या दिवशीं पोलिस ऑफिसर रावसाहेब भुजंगराव देशमुख यांच्या हातीं अगदीं अलगद पडतें व चेंद्रशेखराविरुद्ध अत्यंत मोठा पुरावा उपलब्ध होतो. (' मुक्तात्मा, ' प. २३२ ) येवढ्या मोठ्या क्रांति- कारकानें असला “ गहाळपणा ? करावा हें अजत्र आहे. विषादाच्या भरात तें पत्र उचळून ठेवावयाला तो विसरला ही सत्तर योग्य नाहीं, चिठ्ठी वाचून झाल्यावर ती फाडून टाकायलाच हवी होती. इतर कार्म नंतर पण माडखोलळकरांचे क्रांतिकारक अतला मूख गद्दाळपणा करण्याच्या कामांत अगदीं पटाईत आहेत. ' कान्ता? कादंबरीतील उमाकांत या अधबट क्रातिकारकांची वाचकांस आठवण झालीच असेल. प्रस्तुत ' नवे संसार ? या कादंबरींतहि अधवटपणाचा एक अजब नमना आहे. हा अधवटपणा विद्याधरासारख्या होतकरू आणि शिकाऊ क्रांतिकारकाकडून घडला असता तर विशोष कांहीं वाटले नसते. पण दिनकरपारख्या कणखर वब करारी वृत्तीच्या माणसाच्या हातून तो घडलेला असल्यामळे सदर घटनेचं विरोष हत्ब आहे. दरोडा घालावयास जातेवेळीं टोळींत सामील असलेल्या सहा छोकांची नार्वे असलेला एक कागद तो मुद्दाम आपल्याधरोबर घेतो. दरो- ड्याच्या वेळीं गडबडीत ही चिठ्ठी त्याच्या खिश्यांतून खालीं पडते व तिच्या- मुळें सहा कटबाल्यापैकी तिघाचा हातोहात तपास लागतो. ही चिठ्ठी आपल्याजवळ ठेवण्याचं दिनकरला कारणच काय होतें ते समजत नाहीं. 'प्रबासाला निघतेवेळीं डागाची यादी करून नंतर मुक्कामाला पोंचल्यावर यादीबरहुकुम डाग आलेत कीं नाहींत हें पाहण्यासारखेच या क्रांतिकार- काचे हे कृत्य आहे ! आणि कटांत माणसें तरी किती होतीं ? तर अबघों सहा. सहा असामींची यादी कश्याला करावयास हवी ? सहा नांवें लक्षांत राहणें शक्‍य नाहीं बाटतें १ सहज लक्षात राहणें शक्‍्प नव्हते तर घोकून ती यादी पाठ करावयास काय अडचण होती £! पण इतक्या मोठ्या कटाचा असला जबरदस्त पुरावा क्रांतिकारक टोळीच्या खुद्द म्होरक्य़ानें प्रत्यक्ष दरोड्याच्या वेळीं आपल्याजवळ ठेअर्णे ही गोष्ट माडखोलकरांच्या क्राति- कारकांशिवास इतर मामुली आगि व्यबद्दारी माणसाच्या डोक्यांत येणेंच शक्‍य नाहीं. ' कांता ' कादंबरीमध्ये स्टेंगमनची गोळी लागून इ्यामा- १«६ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्दरेपयत सुंदरी मरते. नंतर तिचें दहन करून तिचे दोघे साथीदार अगदीं गह्वाळपर्णे सकाळीं प्रत्यक्ष स्ट्गमन उद्याशीं येऊन उभा राहीपर्यंत श्ांतपणानें झोप- तात. माडखोलकरांच्या क्रांतिकारकांचा हा गह्ाळपणा खास अनुकरणीय आहे, प्रतिकूल परिस्थितोमुळें नव्हे, तर भलत्याच वेळीं केळेल्या स्वतःच्या बेजबाबदार हृलग्जीपणामुळेंच केवळ हे क्रांतिवीर आपल्यावर आपल्या हातानें संकटे ओढवून घेतात हें लक्षांत ठेवण्यासारखे आहे. चंद्रशेखर व दिनकर यांसारखे पट्टीचे आणि मुरूबी वीरसुद्धां गहळपणा करतात, मग विद्याघरासारख्या होतकरू उमेदवाराला गाफील राहन स्वतःवर संकट ओढवून घेण्याचा हक्कच नाहीं काय! क्रांति आणि मोह दिनकर आणि त्याच्या बरोबरचे लोक विद्याधरासह दरवडा घाला- वयास गेळे असतां मुक्ता दिनकरच्या बंगल्यांत रात्रीं एकटीच राहते. रात्रीं अडीच वाजतां एकटा विद्याघर परत येतो, एकांतांत तीं दोघें काळोखांतच बराच वेळ एकाच खाटेवर बसली होतीं, त्या एकांतांत मुक्ता त्याला म्हणते, “ मला अलीकडे असं वाटायला लागलेय कीं, माझा ह स्नेह तुमच्या दु:खाला कारण होणार, ” त्यानें एकदम तिचे हात धरले आणि तिला जवळ ओढण्याचा प्रयत्न केला. आपल्य़ा मनावरचा ताबा जातो कीं काय अशी तिला भीति वाटली. पण ती क्षणभरच, तिनें आपलें मन कठोरपणें आवरलें ब त्याला म्हणाली, “' तुम्ही आपली जबादारी विसरू नका. तुम्ही विवाहित आहांत......” माणसे ज्या क्षणीं मोहाने बेमान होतात त्या क्षर्णी स्वतःच्या उफाळलेल्या मावना आवरून घर- णारी ही स्त्री विद्याघराळा दिव्य कोटींतली वाटली तर त्यांत कांहीं नवल नाहीं, तो शरमिंदा होऊन तिला म्हणतो, “ तो मोह त॑ आवरू शकतेस त्या मोहानं बेभान होणाऱ्या मला तू आपल्या जबाबदारीची जाणीव करून देतेस, यांतच तुझा विलक्षणपणा, तुझी असामान्यता, तुझं दिव्यत्व आहे.” विद्याधरळा दरवड्याबाबत अटक होते. पण दिनकरनें पाठविलेल्या सांकेतिक तारेशिवाय दुसरा कोणताहि पुरावा न सांपडल्यामुळें तो सुटतो. विद्याधरच्या मागोमाग मुक्ता अकोल्याला गेली असें साक्षीपुराव्यांत बाहेर नवे संसार १५७ आल्यामुळें मिरेला त्या दोघांच्या वतनाचा दाट संशय येतो. आणि यामुळें विद्याधराला फार मनस्ताप सोतावा लागतो. “ मिराच्या संशयी वृत्तीमुळे होणारा मनस्ताप सोसवत नाहीं. आतां ” अशी तो मुक्तेजबळ तक्रार करतो. त्याचा तीत्न मनस्ताप मुक्तेला स्पष्ट जाणवत होता. त्याच्या त्या ६ संतत्त डोळ्यांचे चुंचन घ्यावे ' आणि त्याचें मस्तक आपल्या “ हृदयाशी घरून कुरवाळावें ' अशी प्रबळ इच्छा तिच्या मनांत उफाळून उठली, पण मोठ्या निग्रह्मने तिनें ती दडपली, अपेशी ध्येयबादाचा परिणाम शेवटीं तो. ' आत्मनिवाण ? करण्याचें ठरवितो. आत्महत्येचे विचार त्याच्या मनांत येऊं लागलेले पाहून मुक्ता त्याला स्पष्टपर्णे म्हणते, « तुम्हाला ही जी आत्मनिर्वाणाची भाषा सुचली आहे ती भीतीमुळे मनाचा धर सुटल्यामुळे, चोहोबाजंनीं अंधार दिस लागल्यामळं.' मक्तेनें विद्याघराच्य़ा मनाचे केलेलें हें विळेषण अगदीं बिनचूक आहे. अपेशी थ्येयवादामुळे जी तीव्र निराशा उत्पन्न होणें अपरिहार्य असतें त्या निराशेच्या पोटीं विद्याघराच्या मनात हें * आत्मनिर्वांणा “चे विचार येत आहेत हें अगदीं उघड आहे. हिंदुस्थानांतील “ नवे संसार ' यापुढें साहसाचे होणार हे धरून चाललें पाहिजे असें विद्याघराला वाटतें. आणि मिरा हा आपल्या आयुष्यांतला सर्वोत मोठा मोह आहे असें त्याच्या मनानें पक्के घेतल्यामुळे आपल्या हातून कांही साहस व्हावयाचें असेल, कांहीं महत्कार्य व्हावयाचे असेल तर प्रथम मिरेचा मोह तोडून टाकावयास पाहिजे असें त्याला वाटूं लागतें. आपले हे विचार तो खुद्द मिरेबवळच बोढून दाखवितो. शेवटीं फरारी होण्याचें नक्की ठरवून तो मुक्‍्तेचा ( मिरेचा नव्हे! ) निरोप घ्यावयास जातो. ही केवळ अंघारांत उडी आहे असें मुक्ता म्हणते. यावर तो म्हणतो, “ तो अंधार मला प्रकाशाप्रत नेईल अशी खात्री आहे माझी, पूर्वीच्या आयुष्यांत आतां पुन्हा शिरणे शक्‍य नाही. मला, माझे मन आतां त्या जीवनांत रमण अशक्य आहे. ” मिरेच्याच मोहात मन अजून घुटमळत आहे हें तो कबूल करतो. पण तिच्या मोह्पेक्षा ' अधिक १५८ मुक्‍्तात्म्यापासून प्रम डरेपर्यंत उच्च, अधिक उदात्त कर्तेव्य ? त्याला साद घालीत आहे; आणि म्हणून तो मोह ताडकन तोडून टाकायचा त्यानें निर्घार केला आहे. मुक्ता त्याला अडवू इच्छीत नार्ही. ज्या दिवशीं देशांत क्रांतीची उठावणी होईल त्या दिवशीं तिळा पुन्हा मेटण्याचें तो कबूल करतो. आणि अश्रेनीं तिचे डोळे अंध झाळे असतांनाच, आणि दुःखाने तिचें मन बेभान झालेलें असतांनाच विद्याधर कोठेतरी निघून जातो! असमथेनीय प्रत्यक्ष कोणतेंहि महत्कार्य डोळ्यांपुढे नसतांना ब फरारी होण्याची कोणती हि जरूर नसतांना विद्याधर कशासाठीं फरारी होतो तेंच समजत नाहीं, दिनकर आणि त्याचे सहकारी फरारी होते म्हणून हाहि फरारी झाला असें म्हणार्वबे तर फरारी न होतांच कांहीं महत्त्वाचें राजकारण त्याला करितां भलें असते; व तसाच बांका प्रसंग आला असता तर मग फरारी व्हावयातहि कांहीं हरकत नव्हती. अशी शंका येते कीं, ध्येय- वादाची कल्पना कृतींत उतरविण्याची घमक अंगीं मुळींच नसल्यामुळें व अत्यंत बिकट प्रसंगींहि आपण एखाद्या अत्यंत सामान्य माणसाप्रमार्णे दिती विलक्षण मोहवश होऊं शकतो याची प्रत्यक्ष प्रतीति आल्यामुळे तो स्वतःवरच चिडला असावा; व तीत्र निराशेमुळे कधीं कधी जो वैताग येतो त्या वेतागाच्या पोटो विद्याघरानें हा विचित्र संकल्प केला असावा. मिरेवरील प्रेम ह्य मोह कोणत्याहि महत्कार्याच्या येत असल्यामुळें तिचाच मोह सोडावयाचा निर्धार त्यानें केला आहे हें खरें वाटत नाहीं, मिरेचा मोह ईं त्याच्या आत्मनिर्वाणाचें मळींच कारण नाहीं. मिरेच्या मोझापेक्षां त्याळा मुक्‍तेचा मोह कितीतरी अधिक बाधत आहे हें खुद्द त्यालाहि नाकबूल करतां यावयाचे नाहीं. मिरेचा मोह म्हणजे कित झाडका पाला ! दुसरे असं कीं, त्याचें हे कृत्य अगदीं बेजबाबदारपणाचें आहे. मिरे-. जवळ तिच्या मोहासंञंधीं तो बोलला होता हे खर्रं असलें तरी कोणतीहि कल्पना न देतां त्यानें एकदम घर सोडणे हे मुळींच समर्थनीय नाहीं, स्वरोखर तसाच भयंकर प्रतग आला अतता, आणि त्यासाठी घरा- दाराचा त्याग करून चळवळींत उडी टाकणें अगदीं अगत्याचे झर्ळे नवे संसार १५९ असतें तर त्यानें मिरेचा केळेला त्याग समर्थनीय ठरला असता. पण, डोळ्यांपुढे कोणतेंहि उद्दिष्ट नसतां घर सोडून जाणें ह्वा पःनीचा निःसंदाय विश्वासघात आहे ! पराभूत मनोवत्ति हीच केवळ याच्या बुडाशी आहे यांत दोका नाहीं, व्र €< ह माह ववरुद्ध ाविवक या कादंबरीतील मुक्ता ही व्यक्तिरेखा अगदीं डोळ्यांत भरण्यासारखीः आहे. शांताराम नाडकर्णी नांवाच्या तरुणावर पूर्वी तिचें आत्यंतिक प्रेम होतें. दुर्देवाने तिचे त्याच्याशीं लम्न होऊं शकलें नाहीं, त्याच्याशीं तिचें ६ झानसिक) लभ झालें होतें. यानंतर विद्याघरश्ीं तिचा औपचारिक परिचय झाल्यापासून तो शेबटीं : आत्मनिवाण' करण्याची इच्छा तिच्या- पाशी बोलून दाखवीपर्यंत तिचें चरित्र आपण काळजीपूर्वक अवलोकिलें तर या बाईविषर्यी आंदर वाटावा असेंच तिचें वर्तन आहे. विद्याघरा- विषयीं तिला शारीरिक आकषेण वाटलें व तिच्या भावना उचंबळून येण्याचे प्रसंग मधूनमधून आले असले तर त्यांत अस्वाभाविक असं कारही नाहीं प्रणयपूर्ति न झाल्यामुळें तिच्या नैसर्गिक विकारांनी आपला प्रभाव दाख- वावा हे क्रमप्रासच आहे. पण, मनोविकार उच्छंथल होणें यांत काहीं अस्वाभाविक नसलें तरी विवेकाने ते आवरून धरण्याचा प्रयत्न कर्णे हें मात्र बिशेोष करामतीचें आहे. विद्याघराचा सहवास तिला प्रिय असला तरी त्यानें मोहबश होऊन कांहीं बेजबाबदारपणा करावा हें तिला मंजुर नाहीं. मनोविकार अनावर झाल्यामुळें मनाची जी क्षुन्च अवस्था होते ती विवेकाला तितकीशी अनुकूल नसते हे खरें असलें तरी हेंहि दिव्य पार पाडणारीं कांहीं अपवादात्मक माणसें असं शाकतात. मुक्ता अशा अपवादात्मक माणसापेकीांच एक आहे, ती जितकी भावनाबश॒ आहे तितकीच विचारीहि आहे. विद्याघराच्या कमकुबतपणाची बरोबर परीक्षा करून तो कटासारख्य़ा कामाला नालायक आहे हें कळल्याबरोबर त्यापासून त्यानें परावत्त व्हावें अशी धडपड ती करते यांत त्याच्या ध्येयवादांत विघ्न आणण्याची तिची इच्छा आहे असें नसून मानवी मनोब्यापारांचें तिचें सूक्ष्म ज्ञानच दिसून येते. पण ई करीव. १६० मुक्‍्तात्म्यापासून प्रमद्वरेपर्यंत असतांनाच, प्रसंग पडला तर त्याचे प्राण वाचविण्याठीं वाटेल तें साहस करावयासहि ती तयार आहे हेंहि विसरतां कामा नये. दिनकरकडून आलेलीं खाजगी पत्रे विद्याघरानें भोंगळपणाने आफिसम्ध्येंच फायलीला लावून ठेविलीं होतीं. तीं पत्रे तिनेच नष्ट केळी. दिनकरकडून आलेली सांकेतिक तार नाहींशी करण्यासाठीं विद्याघराच्या मार्गे तिनेंच टुमणें लावलें. हें पाहिलें म्हणजे भावना व विवेक या दोन्ही बाबतींत तीच विद्याधरापेक्षां कितीतरी श्रष्ठ आहे असं म्हणावेसे वाटतें. विद्याधर विवाहित असल्या- मुळें त्याला त्याच्या पत्नीपासून हिरावून घेणें हे आपल्या सुरिक्षणाला ब संस्कृतीला शोभणार नाहीं येवढा अतिमानुष वाटणारा विवेक ती दाखविते. तिनें मनांत आणलें असतें तर विद्याघर व मिरा यांच्यांत वितुष्ट आणणें तिला अगदीं सोपं होते. पण तो मोहवरा झालेला दिसल्याबरोबर तीच त्याला सावध करते. तिला स्थीसुलम भावना व विकार नाहींत असें मुळींच नाहीं. ती त्यांना आवरू शकते इतकेंच, त्याच्या वासनांना आपण एकाद्या वेळीं बळी पड अशीहि तिला वारंबार भीति वाटते, पण, मनो- विकार दाबून टाकण्यांत ती यश मिळविते एक शांका अश्ली उत्पन्न होईल कीं, मिरेच्या वैवाहिक जीवनांत विप्र उत्पन्न न व्हावें ब विद्याघरानें मोहवश होऊन बेजबाबदारपणे वागं नये यासाठीं विलक्षण जपणारा विवेकी मुक्ता विद्याधर आपल्या बायकोपासून दुराबत आहे हें दिसून आल्याबरोबर त्याचा परिचय तोडून कां टाकीत नाहीं? एक उत्तर असें कीं, छ्रीला स्वामाविक असलेले विकार तिच्या- ठिकाणीं प्रथम उत्पन्न झाळे असतीलहि व विद्याधराविष्यी तिला “ वास- निक * प्रेम भरपूर वाटले असेलहि. पण नंतर आपलें कांहीं तरी चुकत आहे असें दितन येतांच ती निश्ववानें आपल्या भावना आवरून धरते ५६६ मोहाला बळी न पडतांहि त्याच्या साहचयांची गोडी आपल्याला अनुभवितां येईल ” (प. २६७ ) असें तिला वाटतें. पण तिचा स्वतःचा आपल्या मनोविकारांवर ताबा असला तरी विद्याधराचा आपल्या विकारांवर मुळींच ताजा नव्हता याची वाट काय ! तिला ही गोष्ट अनेक वेळां स्पष्टपणें दिसन आली होती, दिवाय तो आपल्या बायकोपासून मनानें दररोज जास्तच दुरावत आहे हेहि तिला चांगल कळत होते. नवे संसार १६९ अशा स्थितींत मोहबर न होतांहि साहूचर्याचें तुख मिळविण्याची कल्पना हास्यास्पद आहे. एकच मार्ग यांतून होता. आणि तो म्हणजे मुक्‍्तेनें विद्याधराचा! परिचय मोठ्या निघारानें ब करारीपणानें तोडून टाकर्णे. हे करण्याचें तिला घेये झालें नाहीं हें उघड आहे. विबाहित पुरुषाचा स्वतःच्या बायकोशिवाय दुसऱ्या एकाद्या स्त्रीशी अत्यंत निकट संबंध आला वै दोघेहि मोहबश होण्याच्या अवस्थेला जाऊन पोचलीं म्हणजे दोनच गोष्टी शक्‍य आहेत. त्या पुरुषाने बायकोची फिकीर न बाळगतां दुसऱ्या स्त्रीच्या मोहांत पूणे गुरफटणें किंबा त्या दुसऱ्या स्त्रीने विवेकाने स्वार्थत्याग करून आपणच दूर जाणें. याखेरीज अन्य गोष्ट यासारख्या परिस्थितींत दाक्य नाहीं, विद्याधर मोहइवबश्य असला तरी मुक्‍ता विचारी असल्याने तिनेंच त्याचा परिचय अतिरिक्त वाढण्याच्या आंतच तोडा- वयास हवा होता. मिरा व मुक्ता या दोघींना एकत्र राहतां येणें ही गोष्ट मानवी स्वभावाशी सर्वस्वी विसंगत असल्यामुळें मुक्‍्तेनें दूर जाणें येबढी एकच गोष्ट शक्य आहे, आणि तिनें ती गोष्ट न केल्यामुळेंच अखेर विद्याघराला बायको ब ती या दोषींना सोडून फरारी व्हावे लागलें हें अगदीं उघड आहे. मिरेविषर्यी त्याला तिरस्कार वाट लागला होता ब मुक्ता तर त्याला मर्यादेबाहेर जाऊ देण्यास तयार नव्हती. अशा विचित्र परिस्थितींत दोघींचाहि नितेम घेणें त्याला भाग पडलें असावें. मुक्ता पूर्वीच निघून गेली असती तर मिरेकडे त्याचें मन पुन्हा खाड वबळलें असतें. अनेक पुरुषांच्या बाबतींत असें होतें. ते त्वमावतः; भोग- लोळुप किंवा दुष्ट नसतात. क्वचित्‌ त्याना मोह पडतो हें खरें आहे. पण मोहाचे कारण योग्य वेळींच नाहीसे झालें तर ते ताळ्यावर येतात. विद्याधर स्वभावतः दुष्ट नाहीं किंवा भोगासक्त नाहीं हे आपणांस चांगलें माहीत आहे. आणि याच कारणामुळें असें म्हणावेसे वाटतें कीं, मुक्ता जर वेळींच त्याच्यापासून दूर गेली असती, किंवा ते. शकय नसल्यास त्याचा परिचय तिनें थांबविढा अतता तर ध्येवबादाच्या ब कांहीं तरी महत्कार्य करण्याच्या सबबीवर विद्याधराला घर सोडण्याची गरज पडली नसती ! ११ १६२ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्वेरपर्यंत गांधीबाद आणि क्रांति प्रस्तुत कादंबरींत राजकारणावर ज्या प्रपुख चचा आहेत त्यांमध्ये दिनकरनें विद्याघराजवळ नव्या युगमानाचे केलेलें वर्णन (पृ. २०२-४), क्रांति व ध्येयवाद यांविषयी त्या दोघांतील चर्चा (ए. २०७), आगामी अशांतता, भावी यादवी व नवीन अल्याचारी चळवळ यांविषयी विद्याधर व मुक्ता यांमधीळ चर्चा (प. २४८, २५४), गांधीवादाच्या वैयर्थ्यांवर व क्रांतीच्या महत्त्वावर दिनकरचचें व्याख्यान (प. ३०३-४) इत्यादि स्थळें उलेखनीय आहेत. दिनकरचा खरा रोष न्रिटिश अमदानींतील मरणप्राय श्ांततेवर ब लोकाना स्वास्थ्याची जी विलक्षण चटक लागली आहे तिच्या- बर आहे. त्याचप्रमाणें यापुढील चळवळ अनत्याचारी न होतां अत्याचारीच होणार असें विद्याघरा'चें निदान आहे हें आपण मार्गे पाहिलेंच आहे. आतां दिनकरचें गांधीवादावरील विचार तेवढे ऐकावयाचे राहिले आहेत. दिनकरच्या मतें आतां गांधीवादाचें हिंदी राजकारणांतील कार्य संपले आहे, दुसऱ्या महायुद्धाने एक गोष्ट स्पष्ट केली आहे. ती अशी कीं, यापुढच्या काळांत गाघीबाद व गांधीवादी नेतृत्व या गोष्टींचा हिंदुस्थानाला कांहींहि उपयोग होणार नाहीं, गांधीवादी नेतत्वांतील विसंगति आतां स्पष्ट दिसं लागली आहे. एकीकडे लढ्याची भाषा ब दुसरोकडे पराकाष्ठेची निष्क्रियता. “ एकीकडे तोंडाने आत्यंतिक कृतीची भाषा बोलायची व दुसरीकडे आपल्या शब्दावर झुलणाऱ्या जनतेला निस्क्रियतेच्या पराकोटीला नेऊन पोचबायचे ” हा अजब नमुना आहे असें दिनकरला वाटतें. एकी कडे खादीचें कुडतें घाळून राष्ट्सर्भत शिरलेले बडे भाडवलवाले कार स्वान्यांतून युद्धसाहित्य निमाण करून वाटेल तेवढा नफा मिळवीत आहेत आणि दुसरीकडे गांधींच्या अज्ञिनुसार पोकळ युद्धविरोध दाखबीत आहेत ब त्यासाठीं प्रसंगी तुरुंगातहि जात आहेत. याची चोड येऊन दिनकर म्हणतो, असलें हे दांभिक, विसगत राजकारण देशाला काय दास्यमुक्त करणार! ” गांधीवादाचें काये आतां संपले आहे हाच संदेश मार्गे ' मुखवटे ' या कादंबरींतील प्रियदशोनानें दिळा होता हें वाचकांस आठवत असेलच. (' मुखवटे ' ए. ३०६), प्रियदर्शन गांधींच्या राजकारणाळा आत्मनिष्ठ, नवे संसार १६४ लहरी, प्रतिगामी अशीं विशेषणें देतो तर दिनकर त्यांतील दांभिकपणा ब विसंगति उघड करून दाखवीत आहे. गांधींच्या राजकारणावर टीका करून झाल्यावर दिनकर त्यांच्या अहिंसेच्या तत्त्वशञानाकडे वळला आहे. जगांतलें प्रत्येक सामथ्ये अघोरी आहे अशी त्याची खात्री आहे. आपल्या राजकारणांत जिचें इतकें प्रस्थ माजले आहे ती अहिंसा सुद्धां पराकाष्ठेची अघोरी आहे असे त्याचें मत आहे. “ प्रतिकार दडपून टाकतांना, प्रतिपक्षाचा नायनाट करतांना ती सात्त्विक अहिंसा किती अघोरी बनते, तिला कसे नाना प्रकारचे अपवाद- सुचतात ईं गेल्या चारपांच वषात पुरेपूर अनुभवाला आलेय लोकांच्या, याठिकाणीं, कोणतेंहि तत्त्व व त्या तत्त्वाचा वापर या दोन गोष्टींत दिनकरनें घोटाळा केलेला स्पष्ट दिसत आहे, प्रत्यक्षांत वापर करताना कारही व्यक्तींनी आपल्या इच्छेप्रमाणे एखाद्या तत्त्वञानाची ओढाताण केली व स्वार्थ साघला तरी त्या तत्वज्ञानाच्या स्वरूपाला यायोगे बाघ कसा पोंचतो तेंच समजत नाहीं, न्याय देतांना एखाद्या न्यायाधीशानें लाच घेऊन खोटा निर्णय दिला तर ती गोष्ट त्या न्यायाधीशाच्या विरुद्ध आहे, न्यायाच्या विरुद्ध नव्हे. अहिंसेचा दुरुपयोग काहीं वेळां झाला हे विधान त्या तत्त्वाचे वैयथ्य़े पटविण्यास मुळींच समथ नार्ही. दुसरें एखार्दे बलवत्तर प्रमाण पुढें आणावयास पाहिजे, दिनकरजवळ हें सामथ्य नाही, गांधीवादाची रेवडी उडविल्यानंतर दिनकर क्रांतीचे महत्तव वर्णीत आहे. ६: क्राती हा खरोखरा अम्नीच आहे एक, ..याच्याइतकं स्वभावशुचि आणि स्वत:शुद्ध जगांत दुसरं काय असूं शकेल !. ..क्रांतीजवळ कसल्याच प्रका- रचे टोंग नाहीं; तिच्या तोंडावर कोणताच मुखवटा नाहीं, ” गाधीवादाबर, गांधींच्या राजकारणावर, त्यांच्या दांभिकतेवर माडखोल- करांच्या विविध कादंबऱ्यांतून जीं प्रवचने आहेत तीं इतकीं ठराविक साच्याचीं आहेत, त्यांतले शब्दसुद्धा किऱ्येक वेळां इतके सारखे असतात कीं, एकच इसम निरनिराळीं नार्वे घेऊन हें बोलत आहे कीं काय असा भास होतो. अनेक वेळां गांधीबादाची निंदा केली आणि गांधींची हेटा- ळणी केली म्हणजे तकंशुद्धतेमुळें नव्हे, तर केवळ पुनरुक्तीमुळें तरी नाजुक बुद्धीच्या वाचकांच्या गळीं आपलें म्हणणें उतरविता येईल असं १६४ मुक्‍ताव्म्यापासून प्रमददरेपयंत कदाचित्‌ माडखोलकरांना वाटत अतार्वे, “ 1012 जीपला 1298॥लति 1०52 एला ४७5पावाएपए, वाते 885७0८2 (९ 8]एटवा्या०2 र्जे र€१$017 ” हे गोल्ड्स्मिथचें प्रसिद्ध वचन माडखोलकरांनी ध्येयवाक्य म्हणुन आपल्या “ अभ्यासिकें ' त ल.वून ठेवलें असार्वे ! निसगेवणेनें सांकेतिक निसर्गवणनांची माडखोलकरांची होत उत्तरोत्तर कमी द्ोत चालली आहे हें आपण पाहिलेच आहे. या कादंबरींतील नितर्गवणेनाचीं स्थळें फक्त तीनच असून (प, १२५, २१५, २१६) तीं वर्णेनेंहि पुष्कळ आटोपशीर आहेत. तरी ' सनील, सतेज पश्चिम क्षितिजावर पसर- लेल्या ढगांच्या काळसर रेषांतून तांबडा रंग भरल्यासारखा दिसत होता ' इत्यादि ठराविक गोष्टी नेहमीप्रमाणे त्यांत आहेतच, ' चतुर्थीच्या चंद्राचे अपुरें लालतर बिंब ) हि आहे व “ पश्चिमेच्या स्वच्छ व सनील क्षितिजा- वर ? तळपणारी गुरु व शनि यांची जोडीहि आहे. ' रस्त्यावरल्या पिंप- ळाच्या मोठ्या थोरल्या झाडाची नवी हिरवींगार पानें चद्रप्रकाशांत चमचम करीत होतीं, इत्यादि वर्णनहि नेहमीचेच आहे ! राजकीय चचांचा पाठपुरावा या कादंबरीला सो. शांताबाई माडखोलकरांची प्रस्तावना आहे, ' मराठी कादंबऱ्यांतील राजकीय चर्चा अश्वाभाविक असतात? या आक्षेपाचा विचार करितांना त्या विचारतात---“' : पथेर दाबी? किंया “ रोष प्रश्न! या शरदूजाबूंच्या चर्चेने ओतप्रोत भरलेल्या कादंअऱ्या ज्यांना चाळतात त्यांनीं मराठी कादंबऱ्यांतील चर्चेलाच तेवटीं नाके कां .मुरडावींत हे मला समजत नारहहीं......एकीकडे कादंबऱ्या विचारप्रवतेक दृव्यात असं म्हणा- यः्वें व दुसरीकडे त्यांत चर्चा आल्याबद्दल कादंबरीकारांना नांवे ठेवायची, हं विसंगत नाहीं कां?” या प्रश्नाचा आपणांउ पुढें सविस्तर ऊद्दापोहृ कराबयाचा असल्यामुळें सध्या त्यांचा प्रश्न ऐकून स्वस्थ बसं! ट्‌ नागकन्या : नवे संसार ! या कादंजरीच्या संत्रंघांत श्री. रा. ज. देशमुख यांना लिहिलेल्या पत्रांत श्री, माडखोलकर लिहितात, “' युद्धकाळांत जर कादंबरी लिहायची आणि युद्धामुळे झाळेला मनाचा क्षोम जर तींत व्यक्त करायचा नाहीं, तर मग कादंबरी लिहायची तरी कशाला?” ( * नवे संसार /, प्रस्ता, प्र. ३) “ नवे संसार ) द्दी कादंबरी १९४१ च्या जुले महिन्यांत, म्हणजे दुसऱ्या महायुद्धाच्या धुमश्चक्रीतच, प्रसिद्ध झाली. यामुळें त्या कादंबरीत स्वतःच्या मनाचा युद्धामुळे झालेला क्षोम श्री, माडखोलकरांनी व्यक्त केला हें रास्तच झालें. पण त्यांच्या मानसिक क्षोमाचा उद्रेक जितका अनावर झाला होता तितकाच त्याचा आविष्कारहि जोरदार झाला, तो इतका कीं, त्यांच्या मनाला एक प्रकारचा थकवा आला वब कांहीं विरंगुळा मिळावा यासाठींच जणू अवघ्या पांच महिन्या- नंतर त्यांनीं ' नागकन्या ' हवी कादंबरी लिहिली. या कादंबरींत राजकार- णाचा लेशहि नाहीं. जगांत कोठेंतरो प्रच्ड महायुद्ध चाललें असून हिंदुस्थानालाहि त्याची विलक्षण झळ पोंचत आहे या गोष्टीची अंधुकसुद्धां जाणीव ही कादबरी करून देणार नाहीं. तिच्यांत गांधी नाहीत, गांधीवाद नाहीं, त्यांचे : दांमिक ' व “ लहरी ' राजकारण नाहीं, त्यांची अहिंसा नाहीं, त्यांच्या राजकारणाला व तत्त्वज्ञानाला विटलेल्या जलाल व तेजस्वी क्रांतिकारकांची हूदयभेदक भाषणें नाहींत-- कांहीं नाहीं! मग या कादंबरींत आहे तरी काय? संवेदनांच्या तत्त्वज्ञानाचे रसभाव- पूर्ण निरूपण आहे. ' त्याची मुशाफरी ' ही माडखोलकरांची ' रातराणी या कथासंग्रहातील कथा किंबा ' दुद्देरे जीवन ' ही कादंबरी यांमध्ये संवेदनांचा (5९05211005) जो विचित्र हव्यास दिसून येतो त्याच प्रका- रचा हव्यास याहि कादंबरींत भरपूर दिसून येतो. “ रणांगण ? या कादं- बरींवील नायक व नायिका हइँटा यांच्यामध्यें जो अल्पकालिक प्रणयसंत्रंघ घडडून आला आहे. तसाच अल्पकालिक संत्रंध याहि कादंबरींत १६६ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमडरेपर्यंत बहून आला आहे. ' यथा काष्टं च काष्टं च समेयातां महोदधो । समेत्य च व्यपेयाता तदद्‌ भूतसमागमः ॥ ? या प्रसिद्ध ोकांत वर्णिळेल्या तत्त्वज्ञानाचा निराळ्या कारणासाठी उपयोग करून असें म्हणतां येईल कीं, केवळ योगायोगाने एका तरुणाची एका तरुणीशीं गाठ पडते. तीं दोघें बरोबर हिंडतात, एकांतांत उन्मत्त होऊन विहार करतात आणि मग आपापल्या गांबीं निघून जातात व नुकतेच र्जे कांहीं होऊन गेल तें शांत- यरणें विसरून जातात. प्रस्तुत कादंबरीतील प्रणयकथेचें स्वरूप हेच ! अर्थातू या कादंबरींत मूर्तिमंत उन्माद अक्षरशः ओसंडून वाहत आहे हे सांगणें नलगे. नम त्रीदेहाची अत्यंत उत्तान वणेनें असल्या कादंबरीत याजयाचीं नाहींत तर काय राजकारणाचीं किंबा युद्धाच्या भीषण परिणा- मांची चर्चा करणाऱ्या कादंबरींत यावयाची ! एका रमणीय चांदण्या रात्रीं नायक रंगा यार्ने एका मिशनरी “ नाग- कन्ये ' बरोबर केलेला विलास हा या कादंबरीचा विषय आहे. कथानक अवघे एक दिवसाचे आहे. अथात्‌ विलासी वृत्तीचा उन्माद आणि परा- काष्ठेचा रंगेलपणा यांचेंच राज्य येथे दिसून आलें तर त्यांत कांहीं नवल नाहीं, तापी नदीच्या कांठीं घोडीला पाणी पाजीद असतां नायकाला एकाएकी नागकन्या दिसते ब थोड्याशा किरकोळ चौकशीनंतर तेथून चारपांच असलेल्या आजोबांच्या समाधीच्या ठिकाणी स्वतःबरोबर चढ्ण्याचा तो तिला आग्रह करतो. आगि किंचित्‌ विचार करून ती सुद्धां तें कबूल करतें. ती भेटल्याबरोबर तिच्याशीं बोलण्यांत गोडी वाटली ब तिनें आपल्या- बरोबर चलावे असे वाटलें यांत नायकाला ' जन्मांतरसंगती ' चा अंद वाटला, जणं कांहीं तीं दोघे स्वभांत चालत होतीं. भोंबतालर्चे वातावरण एखाद्या स्वप्नापेक्षांहि सुरम्य, ' मदिर ' आणि ' उन्मादक * होतें. शांत, एकांत अरण्य आणि बरोभर ती पराकाष्ठेची उन्मादक, आणि ' धंद करणारं, « तुसमुसणारं * तारुण्य असलेली नागकन्या ! ' गर्द सभोंती रान साजणी तू तर चांफेकळी ' या कव्युक्तीचें प्रात्यक्षिकच तें ! वाटेंत एका वाडींत नायक मोहाच्या दारूच्या दोन बाटल्या पेदा करतो. आपली सायकल नागकन्या त्या वाडीतच ठेवते व तीं दोबें एकाच घोडी- वर असून त्या गर्द झाडीतून पुढे निघतात. ' आपला हात तिच्या कटि- नागकन्या १६७ चंघाभोंबतीं घट्ट लपेढून ' तो घोडीवरील मांड बळकट करतो, चढउतार असल्यामुळें एकमेकाच्या अंगावर तीं दोघें एकसारखी “ हळुवारपणे आदळत होतीं-अन्‌ मग गोड रोमांच त्यांच्या अंगावर उभे राहत होते. नदीपाशीं येतांच तीं दोघे खालीं उतरली ब ' गोट्याळ ' रस्त्याने इळुहळ चालूं लागली. त्यानें एका हातांत तिचा हात ' घट्ट ' घरला होता व दुसरा 'हात * कटिबंधाभोंबतीं दढतेनें लपेटलेढा होता.' ती त्याला एकसारखी त्याचें नांव विचारीत असते. त्यानें बऱ्याच वेळाने सांगितलेले * रंगा ' हें नांब त्याला खरें वाटत नाहीं ब तिचें ' मदिया हे नांब त्यालाहि खरें वाटत नाहीं. आतां संवेदनांच्या तत्त्वज्ञानाचे निरूपण तिनें नांव सांगण्याचा त्याला आग्रह केला तेव्हां तो अगदीं जातिवंत कवीच्या रसवबंतींत बोलतो---'' नांव सागून फायदा काय ? आपण मघादीं नदीच्या तीराबर भेटलो, त्यावेळीं आपली दृष्टादृष्ट होताच पूर्वजन्मींची ओळख पटली आपल्याला......दृष्टमेट होताच र्जे जन्मजन्मातरींच अदृद्य, अशात सोहादे डोळ्यांना दिसतं, हृदयाला मिडतं आणि एकमेकांना एकमेकांकडे आकषून आणतं, तें तसंच नामानिराळं, अज्ञात राहूं देण्यांत एक प्रकारचा आनंद, एक प्रकारचा उन्माद, एक प्रकारची अनघता नाहीं का?...डद्यां सकाळीं किंवा दुपारी एकमेकांना सोडून गेल्यावर पुन्हां कदा कदाचित्‌ कधींहि भेट होणार नाहीं. आपली. तेव्हां अशा या तात्कालिक जीवनाची मधुर स्मृति नावाला कशाला जखडून ठेवा- यची! हें एक स्व आहे ! ” स्वप्न हें स्वप म्हणूनच मोगावयाचें असतें. ८ यथा काष्ठं च काष्टं घअ' या कछोकांत वणिल्याप्रमाणें माणसांचे संबंध : नीरस आणि निर्जीव' असते तर फार बरें झालें असतें असें नाय- काला वाटतें. ी नायिकेची मेट ज्या क्षणीं झाली त्या क्षणाच्या पूर्वीर्चे सर्व कांहीं पूर्ण विप्तरून जावें ब पुढच्या क्षणाचा यतिचित्‌ विचार न करितां : ही रात्र, हा एकान्त आणि प्रौति यांचा अनिबेध मनाने आस्वाद व्यावा' असं नायकाला वाटत आहे. नायकाचे हे विचार पाहिले २६८ मुक्‍तात्म्यापासून प्रम इरेपर्यत डहणजे कोणालाहि ओमर खय्यामच्या पुढीळ ओळींची आठवण झाल्या- बांचून राहणार नाहीं--- 11, 01] (0०2 (0७:-- ५09६ 00005 11 (0 16९641 1०्फ पपा 15 आष्ट प्पातेटा€90) णा 5660: (1000 ॥1०-॥10ए॥०५॥ ३ १९8 ४६51 घारा0)&४, १९ााप 120 9000 ९ 1110-0४ 16 59/€€ ! केवळ त्या क्षणापुरताच विचार करून मागल्या अथवा पढल्या क्षणा- कडे पूर्ण दुलक्ष करून जे सुख हाती आलें असेल त्याचा यथेच्छ उपभोग ध्यावा हें नायकाचे जीवितविषयक तत्वज्ञान आहे. आपल्या या तत्त्व- शञानांतील कच्चे दुवे कोणते आहेत हें त्याला माहीत नाहीं असें नाहीं. तो म्हणतो, ' माझी अशी समजूत होती की, गत जीवनाची आठवण न करिता आणि भावी जीवनावर परिणाम होऊं न देतां मनुष्य तेवढ्या वेळेप्ृरती मजा करूं शकेल, पण जीवनांतला प्रत्येक ध्टण हा मागल्या श्षणांतून उत्पन्न झाळेला न्‌ पुढल्या क्षणाला उत्पन्न करणारा असतो.” तरी सुद्धां त्याला आतां असें वाटूं लागलें आहे कीं फक्त चालू क्षणाचाच विचार करावा आणि उन्मादक प्रीतीचा मनसोक्त उपभोग घ्यावा, “ तुला ज्याक्षणी मी पाहिली, त्याक्षणींच मला जुन्या दुःखाचा विसर पडायला सुरवात झाली आणि त्या विस्मृतींतून ही नवी प्रीति निर्माण झाली...... फक्त एवदंच वाटतं कीं, मागलं सगळे विसरून नावं, पुढल्यासंत्रधीं कांहींहि विचार करूं नये आणि ही रात्र, हा एकान्त, आणि प्रीति यांचा अनिषेछ मनानं आस्वाद घ्यावा-” (पु. ५३), प्रीतीच्या उन्मादाचें मार्गे “ भंगलेल्या देवळां' तील अनूर्ने केलेलें अणन वाचकांच्या चांगल्या परिचयाचं आहे. आतां प्रस्तुत कादंजरीचे नायक रंगशव त्या उन्मादाचें कसें वर्णन करीत आहेत तें पहावे. “: यौवन आणि प्रीति यांच्याइतकं मादक आणि दाहक मद्य नाहीं दुसरं जगांत. . . इलाइल, सुरा आणि अमृत यांची एक मूस ओतून या दोन चिज्ञा देवानं निमाण केल्या असाव्यात. विषाची मृच्छंना, सुरेचा मद आणि अमृताची माधुरी ही तिन्ही एकवटली आहेत योबन आणि प्रीति यांच्या मिला- नागकन्या १६९ कांत-' (प. ६७ ) सृष्टिवणेनांचा आणि गांधीवादाच्या टबाळीचा माडखोलकरांनी एक सांचा निर्माण केला आहे व निरनिराळ्या कादंजऱ्यांत त्या सांच्याचा त्यांनीं विटाळ्याप्रमार्णे उपयोग केळेला आहे. त्याप्रमाणें इतर कांहीं गोष्टींचाहि साचा करून ठेवावा असा त्यांचा विचार दिसत आहे, प्रणयाचा उन्माद वर्णावयाचा आहे ना ! करा एक सांचा तयार | किंबा करा एखादी तबकडी तयार आणि निरनिराळ्या पात्राना ती आपा- पल्या फोनोवर वाजव द्या. प्रणयोन्मादाचें रंगरावकृत वर्णन आपण आतांच पाहिलें आहे. हें वर्णन मार्गे याच विषयाचे ' भंगलेल्या देवळांत जे वणन आलें आहे त्याची अगदीं सही सही नक्कल आहे. माडखोलकरांची पात्रे उत्तरोत्तर कल्पनादरिद्री होऊं लागलीं आहेत याचा हा पुरावा आहे. किंबा निराळ्या भाषंत जरा स्पष्टपणें बोलावयाचे झालं खुद्द माडखोल- करांची प्रतिभाच मंद होऊं लागल्याचा तो पुराबा आहे, आणि यामुळेच, ठराविक चचा, ठराविक व्याख्याने, ठराविक निंदा, ठराविक निसर्ग- वणेनें, ठराविक साकेतिक उपमा यांचा अतिरेक झाळेला दिसून येतो. £ भंगलेल्या देवळां' तील वर उलेखिलेलें प्रणयोन्मादाचें वर्णन पुनरुक्तीचा दोष पत्करूनहि येर्थे देतो. हीं दोन्दी वबणेनें बाचकांनीं अवश्य ताडून पहावी ब माडखोलकरांच्या ठराविकपणावर मी आताच जी सौम्य टीडा' केली आहे तिच्यांतील ममे ओळखार्वे, “ भंगलेल्या देवळां' तील बणन युढीलप्रमाणें आहे, “ प्रणयाइतका उन्मादकारी मोह मानवी जीवनांत दुसरा कोणता असूं शकेलळ१......... मला केव्हां केव्हा वाटतें कीं, इलाइल, अमृत आणि मदिरा या तिघां भावडाचे परस्परविरोधी गुणघर्म मिसळून विघात्यानें प्रणय ही चीज निमाण केढी असावी. विषाची दाइ- कता. सुघेचें माधुर्य आणि सुरेची मादकता या तिहींचा मिलाफ झाला आहे प्रीतींत ” (भं, दे. ए. २८ ) यावर अधिक भाष्य करण्याची नरूर नाहीं! नायक नाय़िकेला आपल्या प्रीतीचे सारे खेळ कथन करतो. यावर मागकन्याहि मोठें प्रभावी बक्तृत्व करते. तिचें म्हणणें असें कीं, प्रीति हा कांहीं योबनाचा एकच घम नाहीं. प्रीति हा योबनाचा केवळ एक भाग आहे, ' तें यौबना'चें सर्वस्व नव्हे, साफल्य नव्हे, आणि सामथ्य १७० मुक्‍्तात्म्यापासून प्रमद्वरेपर्यंत तर नव्हेच नव्हे. प्रीतिभंगानें तरुणाचे हृदय खचून जाणें यासारखा दुबळेपणा दुसरा कोणताहि नाहीं असं तिला वाटतें, प्रेम हवी आयुष्यांतील एक मामुली घटना आहे. प्रेमाशिवाय जीवनांत गोडी उत्पन्न करणाऱ्या अनेक गोष्टी असतात हें ज्याना माहीत नाहो तेच प्रेमभंगानें कष्टी होतात, तिच्या मतें * प्रीतीपेक्षांहि यौबनांत साहसाची प्रवृत्ति अधिक प्रबळ असते, असली पाहिजे, ! साहसांतच जीवनाचे खरें साफल्य आहे, येवढे बक्तृत्व केल्यावर ती अगदीं मोकळ्या मनानें आपले प्रेमप्रसंग ब प्रेमभंग कथन करते. तिचा दुसरा प्रियकर एक घिप्पाड चिनी तरुण होता. “पौद्ष ही काय चीज आहे ' हे तिनें प्रथमच त्याच्या सहवासांत अनुभवले. कांही पुरूष स्त्रीकडे एक भोग्यवस्तु म्हणून पाहतात असें आपण आतांपर्यंत ऐकत आलों. पण या बाईर्चे ग्हणणें काय आहे पहा-“ स्त्रीत्व हा जसा पुरुषाच्या उपभोगाचा विषय होऊन बसला आहे, तसा पुरुष हा सद्ध! स्रीच्या उपभोगाचा विषय होऊं शकतो.” ज्या देशांतल्या तरुणांना प्रीति हा यौवनाचा घर्म बाटतो त्या देशाचें डोकें वर निघणे अशक्‍य आहे. पाश्चात्य जोक प्रीतीचे खेळ “आस्वादाने' आणि 'उन्मत्तपणाने' खेळतात; पण प्रीतीच्या मदानें धंद होऊन ते आपलें कतव्य, आपलें ध्येय कधींहि विसरत नाहींत असें ती आग्रहपूर्वक म्हणते. “ प्रीति ही तारुण्यांतील एक क्रीडा आहे, आणि क्रीडा ही जीवनाच सर्वस्व कधीं होऊं शकत नाहीं” या एका सिद्धान्ताची ती इतक्या वेळां पुनरुक्ति करते कीं शेवटीं “ प्रीति हा यौवनाचा घम नाहीं, तो तारुण्यांतला केवळ एक मद आहे, ज्वानीचा एक जोष आहे ” हें आपले नायक राजेश्री रंगराव यांना कळून चुकतें ! चांदण्यांतील जलबिहार प्रीति द्दी तारुण्यातील केवळ एक क्रीडा आहे हें नायकाला पटल्या- नेतर तीं दोबेहि मोहाच्या दारूचा आस्वाद घेतात, मदिरेनें आद्र झालेल्या तिच्या अधरोष्ठाचें तो आवेगाने हढ चुंबन घेतो, आणि अशा रीतीनें “ मदिराक्षि मदाननार्पितं मधु पीत्वा रसवत्‌ कथे नु मे ) या कालिदासाच्या उक्तींतील कल्पन! कृतीत उतरवितो. नागकन्या १७९ चांदणें मोठें मादक पडलें आहे. त्या चांदण्यांत नदीर्चे पाणीहि आक- घेऊ दिसत आहे. भोवतालचे एकंदर सर्वच वताबरण अत्यंत “ मदिर आहे, अश्या वेळीं पाण्यांत विहार करावयाचा तो सवस्त्र अवस्थेंत करण्यांत काय मतलब आहे ? विवस्त्र होऊन तीं दोघे त्या स्फटिकनिमेळ पाण्यांत शिरण्याचें ठरवितात. ' चांदण्यांत चकाकणारं नदीच सुनील पाणी हेंच अश्या एकान्त पोहण्याच्या वेळचं जलवस्त्र,-' ती नम होऊन पाण्यांत उतरलेली दिस- तांच तो “ वेगानें तिच्यानबळ आला आणि एखाद्या मत्त हत्तीने आपल्या प्रियकरणीला सोंडेने विळखा घाळून जवळ ओढून घ्यार्वे त्याप्रमाणें त्यानें तिच्या कटिबंघधाला आपल्या लांत्र हातानें लपेटून जिथें खोल पाण्यांत तो डुंबत होता तिथें तिला नेलें, ” त्यांच्या विवस्त्र जलकेलीच्या इतक्या बरणनानें वाचक कदाचित्‌ उन्मत्त होणार नाहींत अशी शेका आल्यामुळेच कीं काय, माडखोलकर आतां सतफ्शीलबार माहिती देत आहेत. त्याच्या कमावलेल्या बाघेसूद शरीराची € पिळदार पुष्टता आणि चपळ बलिष्ठता!' या विवस््र जलवबिहारांत मोज्या मोहकतेनें तिच्या प्रत्ययाला आली. त्याने तिला हृढ आलिंगन दिलेंव न्याच स्थितींत तो पाण्यांत वेगानें गिरक्या घेऊ लागळा, “ पाणी उघळ असल्यामुळें तिचे सुगोल, गोरेपान अवयब त्या उज्बल चंद्रप्रभेत स्पष्ट दिसत होते. वायलच्या निळ्या विरविरीत साडीतूनहि तिच्या अवयवांचा शवलिमा इतका खुळून दिसला नसता, ” त्याच्या गळ्यात हात घालून पाण्याबाहेर असलेल्या त्याच्या शरीरावर ती ' चेबनांचा वर्षाव करते. स्वाभाविकच तो बेहोष होता. पण त्याचें भान हरपले, शुद्ध नाहींशी झाली तरी ती मात्र तसल्या अमस्थंतहि पूर्ण शुद्धीवर आहे, तीहि आपल्या- प्रमाणेंच प्रीतीच्या उन्मादाने बेहोष झाली असेल असें त्याला कदाचित्‌ वाटलें असेल तोंच ती म्हणते---“' मी इतक्या मोकळेपणाने तुझ्याशी वागते आहे, म्हणून तू मळताच गेरसमज करून घेऊं नकोस ! आज- पर्येत कुगाच्याहि वासनेचे मी खेळणं होऊं दिलेलं नाहीं स्वतःला ! ” अनेकांना सहज खेळवून कोणताहि खेळ आपल्या अंगलट येऊं न देण्यांत पटाईत असलेली एक ' पथुजघना * मार्गे ' मुक्ताःमा ' कादंजरींत आपल्या परिचयाची झाली होती हे. वाचकांस आठवत असेलच. १७२ मुक्तात्म्यांपासून प्रमद्दरेपर्यत € उसाच्या शेतांतून स्वतःच्या अंगाला पानोळी न लाग देतां मनसोक्त चरणाऱ्या ? ( ' मुक्तात्मा, ! प्र. १३५ ) त्या एथजघनेपेक्षां आपली हद्दी नागकन्या खास सवाई आहे. दोघींची तुलनाहि होणार नाहीं. नागकन्या ती नागकन्या |! तिची सर प्रेमाजाईला कशी येणार ! अर्थात्‌ दोघींची जात जवळ जवळ एकच आहे हें मात्र खरें. ' जग ही निव्वळ भोगभूमि आहे, व ते भोग जितके विविध आणि उचच तितकें जीवन व्यापक आणि आनंदमय ' असे प्रेमाबाईचंहि तत्त्वज्ञान होतें. पण अखेर प्रेमानाई वद्रशोेखरकडे आकृष्ट होतेच. नागकन्या ही या बाभतींत अधिक प्रवीण' आहे हें आम्हांस ताबडतोब कबूल ! येणेंपरी, ' मदिर ? चांदण्यांत विहार करून बेहोष झाल्यानंतर पुढें त्या श्षणदांपत्याचें रात्रीं काय होतें तें कवीनें आपल्याला सांगितलें नाहीं, पण आपण जातिवंत रसिक आणि दर्दी असल्यामुळे काय झाले असेल तें सहज ताड शकतो. स्वरा विनोद दुसऱ्या दिवशीं सकाळीं होतो. ती त्याला पुन्हां एक व्याख्यान देते. त्याचा भावाथ असा--“' तारुण्य हें उपभोगाकरितां नाहीं, निदान दलित, परतंत्र राष्टांतल्या न॒समाजांतल्या तरुणांना तरी उपभोगांत गर्क होऊन जाण्याचा हक्क नाहीं! ” (प्र. १४७ ) तिच्या या व्याख्यानाचा राजेश्री रंगरावांवर कोणता आणि कितपत परिणाम शाला ब पुढें त्यांनीं कोणत्या क्रांतींत भाग घेतला हे आपल्या दुर्देवाने अजून आपणांस कळले नाहीं. नागकन्या पुन्हां त्याला कधींकाळीं जर मेटली तर दरम्यानच्या काळांत आपलें तत्त्वज्ञान त्याच्या अंगीं कितपत नाणलें आहे याची पारख केल्याखेरीज ती त्याला विवस्त्र अवस्थेंत स्वतःशी जह्ललविहार करू देणार नाही इतकंच भाकीत फार तर आपणास करितां येईळ ! प्रथम त्यांची भेट ज्या ठिकाणी झाली होती त्याच ठिकाणीं निरोप समा- रंभ पार पडतो. तो तिचें ( सरावाप्रमा्णे ) एक ' दीध ? चेबन घेतो त्याच्या हाताची पकड सेल होतांच त्याच्या मिठीतून तिनें आपल्याला सोड बून घेतल व 'गन्घर्वनगरलेखे' प्रमाणें पाहतां पाहतां ती नाहींशी झाली. आणगेसुद्धां तिने वळून पाहिलें नाहीं! आणि (२0९ ]०%०७ ॥९ 12900१ या नागकन्या १७३ श्रसिद्ध वचनाप्रमाणे माडखोलकरांनींहि आपल्या कादंबरीचा शेवट पुढील- प्रमाणे केला आहे-- : तापीचें गतिगान अखंड चालं होतें | ' युद्ध आणि नागकन्या श्री, माडखोलकरांनी “नवे संसार' ही कादंबरी पाश्चिमात्य जग युद्धाच्या! खाईत पडलें असतां व युरोपांतील युद्धाची झळ हिंदुस्थानाला अगदीं तीव्रतेने पोंचे लागळी असतां लिहिली. युद्धकालीन परिस्थितीमुळे त्यांच्या मनाचा जो अभूतपूर्व क्षोभ झाला तो त्यानीं त्या कादंबरीच्या द्वारें प्रकट केला, ' युद्धामुळे झाळेला क्षोम जर तींत व्यक्त करावयाचा नाहीं, तर मग कादंबरी लिहायची तरी कशाला १? ' माडखोलकरांचा हा प्रश्न बिन- तोड आहे यांत कांहीं शका नाहीं, तत्कालीन परिस्थितीचे पडसाद त्या कादंबरींत उमटले हँ योग्यच झालें. माझ्यापुढे नेइमीं जो प्रश्न पडतो तो निराळाच आहे. “ नवे संसार ' लिहिल्यानंनर अवघ्या पांच महिन्यांत माडखोलकरांनी ' नागकन्या लिहिली, या कादंबरीत प्रचलित परीस्थितीचा छेशसुद्धां नाही, राजकारण नाहीं, समाजकारण नादीं, अथकारण नाहीं, संप नाहींत, चळवळ नाहीं, कांहींहि नाहीं. कथानक अगदीं स्वप्तरंजनात्मक आहे, उत्तान इंगारानें परिपूणे आहे. अमक्याच काळात किंवा अमक्याच देशात तें घडलें पाहिजे असं कोणतेंहि बंधन त्या कथानकावर नाहीं, बाटेल त्या काळात व वाटेल त्या देशात तें घडू शकेल. कारण, केवळ स्वप्नच आहे तें एक. प्रश्न असा कीं, ज्या अर्थी माडखोलकरांनीं असली कादंगरी लिहिली ब ज्या अर्था भोंबतालच्या परिस्थितीची कसलीच छटा तिच्यात दिसत नाहीं त्याअर्थी १९४१ च्या नोव्हेंबर महिन्यांत नगांतल्या सर्व ठिकाणच्या लछढाया एकदम थांबून सर्वत्र भबरादानी झाली होती, व हिंदुस्थानांत तर रामराज्य झालें होतें असा तर्क एखाद्याने करावा काय ! वस्तुस्थिति अशी आहे कीं, “ नवे संसार ! लिहिण्याच्या वेळची जी सर्व प्रकारची परिस्थिति होती तिच्यापेक्षा ' नागकन्या ' प्रसिद्ध झाली तेव्हांची परिस्थिति किती- तरी बाईट झाली होती, दर पुढचा दिवस मागच्यास बरा म्हणवीत डोता, अशी विचित्र परिस्थिति असतांहि तिचा अंशमुद्धां ज्या कादंडरींत १७४, मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्ठरेपयंत उतरला नाहीं असली विलक्षण कामुक व उन्मादक वर्णनांनीं भरळेली कादंभरी माडखोळकरांनीं कां लिहिलीं ! कोणत्या जीवनाचे हे प्रतिर्बिब आहे ? त्यांना कोणत्या मानवतेचा साक्षात्कार वाचकांस करून द्यावयाचा आहे? कोणते अभिनव सत्य आकषक शब्दांत सांगावयाचें आहे? मानवी भाव- नांची कोणती आतेता प्रकट करावयाची आहे ? कोणत्या प्रकारच्या समा- सखाच प्रतिनितित्व करावयाचें आहे ! आपल्या परतंत्र आणि अबनत समाजाला काय सांगावय'चें आहे? या व आणखी कित्येक प्रश्नांची उत्तरे शोधाबयाचा प्रयत्न माझ्या मनानें सुरू केला म्हणजे तें अक्षरश; स्तिमित होतें. ही कादंबरी लिहिलीच कशाला असाच मुळीं माझा प्रश्न आहे ! उन्मादक, कामुक आणि विलासी दुंगाराचीं वणनें वाचतांना नाक मुर- डण्याइतपत अरसिकता आमच्या बांट्याला खास आलेली नाहीं, संस्कृत बाळायांतील सारा : अभिजात ? इुंगार आणि भयंकर उत्तान शुंगार या सवांची विविध रूपं आम्हीं पाहिलीं आहेत. तरी सुद्धां माडखोलकरांच्या पूर्वीच्या कादंबऱ्यांत मधून मधून डोकावणारी ओचित्यभंग करणारीं व सदमिरुचीच्या अभावाचीं द्योतक असळेलीं कामुक वरणेनें त्याज्य होत असें मागे वेळोवेळीं म्हटलें. आतां ही सबंध कादंबरीच अथपासून इतिपर्यंत पराकाष्ठेच्या कामुक आणि वासना उन्मत्त करणाऱ्या वणनांनीं अक्षरशा: ठेचून भरळेली आहे. यांतील कोणत्याहि एखाद्या वणनानें औचित्यभंग हात नाहीं हें खरें असलें तरी या कादंबरोच्या ळेखनाचा उपक्रम हाच मुळीं मोठा औचित्यभंग होय असें स्पष्ट म्हणावेसे वाटतें. “ नवे संसार ? कसे असतील हें सांगून झाल्यानतर व क्रातीचा संदेश दिल्यानंतर स्त्रीच्या नभ सोंदर्याचें इतकें गहिरे वणन करणारी असली कादंबरी लिहिणें याचा मी तरी एकच अथ करतो. माडखोलकर पराकाष्ठेचे अप्रामाणिक असले पाहिजेत हाच तो अथ होय. ' नवे संसार? ही कादंबरी लिहितांना आपल्या सध्यांच्या समजाचीं जीं चित्रे त्यानीं रंगविलीं होतीं तिच्यांत त्यांचं मन रमते कीं पाण्यांत उतरलेल्या विवस्त्र मदियाच्या “ सुगोल, ' गोऱ्यापान अवयवांच्या ठायी रमते ! पराक्रमी पुरुषाचा विलास आकर्षक असतो अणि निष्क्रिय माणसाचा तिरस्करणीय बाटतो, ' नागकन्या ' कादंबरोतीळ नागकन्या १७५ नायकाचा विलास आकषक वाटण्यासारखे कोणतें व्यक्तित्व त्याच्याठारयी आहे ? कोणतेंहि नाहीं ! माडखोलकरानीं एका कादंबरींत राजकारणाचे व क्रांतीचे पाठ द्यावयाचे ब दुसऱ्याच कादंबरीत स्त्रीने पुरुषाशी ब पुरुषाने स्गरीशीं विलास कस! करावा याचें शास्त्र सागावयारचें! असा हा विरोध कां दिसतो ! माझे स्पष्ट उत्तर असें की, माडखोलकर अप्रामाणिक आहेत. त्यांचे कोणते विचार खरे व त्याच्या कोणत्या भावना खऱ्या ! झाणि कोणत्या उसन्या आणि वरपांगी? मला असें बाटतें कीं,माडखोलकरांचें मन राजकारणांत अथवा क्रांतीच्या तत्त्जज्ञानांत खरोखर रमत नसून तें डाकबंगल्यांत आणि नागकन्यां- तच रमत असावें. “मुखवटे? कादंघरी लिहितांना त्याना रोज ब मोहन यांच्या उपकथानकातन मोहूनची भोगलोलुपता विस्ताराने बर्णिल्याबांचून राइवत नाहीं; ' कांता) कादंबरींत अत्यंत अनचित रीतीनें स्त्रीच्या विवत अवयवांचें बर्णन केल्याबांचून राहवत नाहीं; ' दुहेरी जीवन 'या कादंबरीत सुकृंदाच्या अनेक कामुक प्रेमांचीं सविस्तर वर्णने केल्यावांचून राहवत नाही--नागकन्येशीं विलास व डाकजंगल्यातील विलक्षण दोगार याहि गोष्टी कलात्मक रोतीनें वर्णेल्यावांचन त्यांना राहवत नाहीं! हें सर्व करण्याबद्दळहि माडखोलकरांना आम्ही एक वेळ दोष दिला नसता. या ग्रहस्थाची मनोवत्तीच अशी, त्याला तो तरी काय करणार? असं म्हणून आम्ही स्वस्थ बसलों असतों. पण, सध्याची परिस्थितीच अशी आहे कीं, भोंबतालच्या घटनामुळें मनांत उत्पन्न झालेला क्षोभ कादंबरीच्या द्वारें व्यक्त करण्याबांचून गत्यंतर नाहीं असं एकदा विधान करावयाचें १ लगेच ज्या जगात आपग वावरत आहोंत त्या जगाकडे संपूर्णपणे पाठ फिरवून केवळ स्वझरंजनात्मक लिखाण करून त्याद्वारे वाचकाच्या कामुक वत्तींना पराकाष्ठेचें उत्तेजित करावयाचें या माडखोलकरी प्रकारावर खरा आक्षेप आहे. वाचकांच्या कामुक वृत्ति चाळविणें हाच माडखोल करांच्या या कादंबरींतील नग्न जलविहाराच्या ब त्यावेळच्या आनुषंगिक विळासांच्या ब्णनाचा एकमेव हेतु आहे असें मीं. स्पष्टपणें म्हणतों. शिवाय, स्वतःच्या विकृत भावनांचे कोठुक केल्या'चेंहि समाधान त्यांना मिळालें असेल. नाहींतर युद्धकांड चाळू असतां आणि माणसें अगदीं इबाळदिल होऊन गेली असतां, आपण जगतो कीं मरतो इतकी विचित्र १७६ मुक्‍्तात्म्यापासून प्रमद्दरपर्यंत परिस्थिति उत्पन्न झाली असतां, केवळ उन्मादक विलासांचें आणि संवेद: नांच्या ब आत्यंतिक सुखवादाच्या तत्त्वशञानार्चे कलात्मक आविष्करण करण्याचा त्यांना खचित धीर झाला नसता. कोणत्याहि कलाकृतीचा हेवु कोणता व सामान्य वाचकांच्या मनावर तिचा एकंदर परिगाम काय होण्याचा संभव आहे हे दोन सर्वसंमत प्रश्न प्रस्तुत कादंबरीच्या बाबतींत विचारून त्याचीं उत्तरें काय येतात तें वाचकांनींच ठरवावे; आणि, ' मागच सगळं विसरून जाव, पढल्यासंत्रंधीं काहींहि बिचार करू नये आणि ही रात्र, हा एकान्त, आणि प्रीति यांचा अनिभध मनानं आस्वाद घ्यावा इं तत्त्वज्ञान प्रमाण मानणाऱ्या नायकाचे उन्मत्त विलास वर्णन करणारी कांदबरी १९४१ च्या नोव्हेंबरमध्ये-म्हणजे अनेक अनर्थपरंपरांमध्ये देश बुडून गेळेला असतां-माडखोलकरांनीं कशाताठीं लिहिळी असावी याचेंहि त्यांनींच उत्तर द्यावे ! : रातराणीची फुलें ! या कथासंग्रहात ' त्यांची मुशाकरी ' या नांवाची 'माडखोलकराची जी गोष्ट आहे तिच्यातहि क्षणिक संवेदनाचें तत्त्वज्ञानच आपणांस पहावयास मिळेल, चालू क्षण बहुमोल असून पुढें येणाऱ्या क्षणाचा यत्किचित्‌ विचार न करितां जें सुस्त मिळवण्यासारखं असेल तें अवश्‍य मिळवावे हे तें तस्वज्ञान होय. मुशाफिर म्हणतो, “ एकदा मनु- प्याला या जींवनाची चटक लागली, म्हणजे स्थिर कोटुंबिक आयुष्य़ापेक्षा प्रत्येक दिवशीं नव्या अनुभूतीचा आस्वाद घेण्याची संधि देणारं हें भटकं, बेछूट जीअन त्याला जास्त आवडतं. या अनुमबांत जर काहीं मजा असेल तर ती हीच कीं, क्षणिक भावनेच्या आवेगांत एकत्र यायचं न्‌ त्याची घुदी डोळ्यावरून उतरतांच कवटाळलेल्या व्यक्तीला वित- रून जायच." : उद्‌भोधन ' हे कलेचें ध्येय आहे असें माडखोलकर मानतात. ६ नागकन्या ' लिहून त्यांनीं कोणते उद्गओोघन केलें आहे हे समन्षरणे दुराप्रास्त आहे ! ऱ् डाकबगला ६ पोदू्ष हा सुद्धां स्त्रीच्या उपभोगाचा विषय होऊं शकतो?! हवा सिद्धान्त ' नागकन्या ' कादंबरींतील मदियेच्या तोंडून सांगितल्यावर आणि मदिरा पिऊन नायक-नायिकांनीं चांदण्यामध्ये केलेल्या जलविहाराचें मोठें गहिरें वर्णन कसबीपणानें केल्यानंतर एक वर्षे पुरें होतें न होतें तोंच माडखोलकरांनी उन्मादक शुंगाखरणनांना सरावलेल्या आपल्या रसिक वाचकांना एका डाकबंगल्याचें संपूणे अंतदर्शन घडविले आहे. मॅगेनीजच्या खाणीच्या मालकाची सून कांचनगौरी हिच्य़ा रंगेल, विलासी जीवनाची ही मस्त कदाणी आडे, शहरी वस्तीपासून अगदीं दूर एकान्तांत, उत्कृष्ट निसर्गसोंद्यारने परिपूणे असलेल्या पका रमणीय टेकडीवरील स्वतःच्या मालकीच्या डाकपगल्यांत कांचनगौरी रहावयास आली त्याच दिवशीं एक मुशाफिरहि तर्थेंच आला. मदिया नागकन्या होती तर ही कांचनगोरी ' मत्त्यकन्या ' आहे. रामसागर नांवाच्या तळ्य़ांत अधविवस्त्र अवर्ष्येत ती जलविहार करीत असतांनाच तो नवखा मुशाफीर अभावितपणे तेर्थे येतो, तिच्या ' सुगोर तन्बंगाला घट्ट लपेटून बसळेला तो सुनील जलवेष ' पाहिल्याबरोबर तो तरुण अगदीं हवालदिल होऊन गेला, आणि “ज्याचा फक्त मधला भाग तेवढा पाण्यांत बुडालेला होता ' अद्शा त्या * बांकदार, घनुष्याकृति ' शरीरा- कडे आणि तिच्य़ा पाण्यांतल्या ' साविग हालचालींकडे अनिमिष नेत्रांनी पाहत काठावरील पायऱ्याबवर बेभान, बेचेन आणि बेहोष अवस्थेंत उभा राहिला. तो ज्या पायऱ्यांवर उमा होत त्या पायऱ्यांशिवाय पाण्याबाहेर पडावय़ाला जवळपास दुसरा मार्गच नसल्यामुळें तिचा खरोखर नाइलाज झाला. तिनें त्याच्याकडे पाहिलें, त्यानें तिळा शिष्टाचारानुसार नमस्कार केला, तो नाइलाजाने स्वीकारून ती झपक्षप वर निघून गेळी. ती तळ्यां- तून बाहेर पडून पायऱ्यांवरून वर चढत असतां कोणतें. नयनमनोहर, १२ १७८ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्दरेपयंत उन्मादक, गहिरे व लोभसवार्णे दृश्य आपल्या मुशाफिर नायकाला दिसले असेल याची कांहींशी कल्पना आपण रसिक असल्यामुळे आपणांस स्वास करितां येईल. हा नवखा तरुण कोण असावा ! तिला कुतूइल उत्पन्न झालें आणि' तिने चौकीदारापाशीं चौकशी केली. तो ' मेहमांन ' गेलीं तीन वर्षे निय- माने त्याच दिवसात तेथे येत असे; त्याला “ भलभलते शोक नव्हते, आणि तो मोठा दिलदार व संभावित आहे इत्यादि महृत्त्वाची माहिती चौकशीतून बाहेर आली. तेथून ताबडतोब निघण्याच्या उद्देशानें ती मोटर बोलावते. इतक्यांत तो ' मेहमान ? तेर्थे आला आणि आपल्यामुळेच केवळ तिला तेथून जार्वे वागत आहे याबद्दल त्यानें शक्‍य तेवढा खेद व्यक्त केला. तिला त्या झकान्तांत असलेल्या बंगल्यांत आपल्यामुळे संकोच वाटूं नये यासाटीं तोच तेथून निघून जाण्याची तयारी दाखवितो. एकंदरींत तिळा तो फार € सभ्य ? दिसला, अखेर दोघांपेकीं कोणीच जात नाहीं. दोघेहि डाकबंगल्यांत राइतात, एकाच बंगल्यांत आपण दोघे राहतो यामुळे चोकीदाराला आणि खान- साम्याला काय वाटेल अशी तिला देकाहि आली, तिच्याच खोलींत त्या दोघाचें ' सहभोजन * होतें. जेवतांना त्या मुशाफिराविषयीं अधिक माहिती तिला मिळते. तो एका युरोपियन फामसीचा प्रवासी प्रतिनिधि होता. तो एम्‌, एस्सी, असून त्याचें नांव धनंजय सबनीस असें होतें. ज्या खोलींत कांचनगौरी रहात होती त्या खोलीविषयीं “बाईजी या स्वोलीशिवाय दुसरीकडं कुठं रहात नाहींत या बंगल्यांत ' असें चोकीदार त्याला म्हणाला होता. यामुळें तिचें कांहींतरी विलक्षण जीवनरदइस्य त्या खोलीशीं संल असले पाहिजे असें त्याला वाटलें ब त्यानें तसं तिला विचारलेंहि. सोळा वर्षापूर्वी आपला पति रतिलाल याच्याबरोबर ल्य़ापूर्वी पिकूनिक- साठीं आली असतां याच खोलींत तिनें जो सर्वे प्रकारचा शुंगार केला .ह्ोता त्याची तिला आठवण झाली, रतिलाल हा ' स्रीसोंदर्यांची शिकार करावयास निघाळेला ? लक्ष्मीपुत्र डाकबंगला १३९ होता. पुष्कळशा मेत्रिणी घेऊन तो आपल्या गांबीं पिक्‌निकूसाठीं गेला होता. तेथून इतर मेत्रिणींना वगळून कांचनगौरीला एकटीलाच त्यानें आपल्याबरोबर घेतलें व डाकबंगल्यात तो आला. बंगल्याला ढागूनच असलेला ' रामसागर हा सुंदर जलाशय पाहून कांचनगौरो अगदीं मुग्ध होऊन गेली. सूये मावळून वराच वेळ झाळा व चांदणे पडे तरी तें प्रणयी युगल तेथून हलले नाहीं, आज ज्या खोलींत कांचनगोरी उतरली होती त्याच खोलीत रतिलाल तिला रात्रीं घेऊन आला. रात्रीं तीं दोघे बगीच्यांत उन्मादक चादण्यांत थोडावेळ फिरतात. परत खोलींत गेल्याबर ती आरशासमोर उभी राहिली अत्ता ' रतिलारलर्ने तिला मागून झटकन्‌ हातार्ने घटट लपेटली ' ब तिचें चुंबन घेतले, तीः सुन्न झाली. त्याच्या मिठींतून सोडवून घेऊन ती संतापाने थरथरा कांपत त्याला म्हणाली--“' एवढ्याताठींच तुम्ही मला इथे आणलीत कां ? '» तिच्या संतापाकडे मुळींच लक्ष न देतां तो भगदीं द्यांतपणें म्हणाला, “ तू आलीस, ” अखेर रात्रीं त्या खोलींत विधिलिखिताप्रमाणे व्हावयाचा तो ६ प्रकार ?) झालाच, आणि कांचनशीं लझ ठरण्याची बातमी रतिलालनें आपल्या इतर मेत्रिणींना सांगितली. हेंच तिर्चे रहस्य ! आणि याच रहस्यावर त्या ' मेहमाना नें अचूक बोट ठेविलें होतें. ' आपल्या हृदयाची निरगाठ डकलण्याचा प्रयत्न त्याला कसा साधला * याचे तिला नवल वाटलें. आणि म्हणून कांहीं झालें तरी रात्रीं त्या बंगल्यांत रहावयाचे नाहीं असा तिनें निर्धार केला. ६ मी जेवल्याबरोदर लगेच परत लाणार आहे ' असें जेवतांनाच ती म्हणाली, आपल्यामुळे हिच्यावर इतक्या लवकर परत जाण्याची पाळो आली या विचारामुळे त्याला बाईट वाटलें असावें असें दिसले. आणि तो म्हणाला, “ तुमच्यावर माझा सहवास लादण्यांत मी चूक केली असं वाटतं आता मला.” त्याच्या या अजीजीच्या बोलण्याने तिलाहि स्वाभा- विकच वाईट वाटतें; आणि त्याला ती विचारते, “ माझा आतां नाण्याचा विचार मी सोडून दिल्यानं समाघान होईल का तुमचें £ ? काय बोलणार तो यावर ? पण रहावयाचेंच ठरविलें तर अगदी मोकळेपणाने वागावें लागेल अशी मात्र तो तिला अट घालतो, १८० मुक्‍तात्म्यापासून प्रमडरेपयंत जेवण झाल्यानंतर ती आपली सारी कहाणी त्याला मोकळेपणानें सांगते. ( नागकन्येनेहि अशीच आपली कहाणी नायकाला सागितली होती हें वाचकांस आठवत असेलच, ) लगम्नापूर्वीची कहाणी आपणांस ठाऊक वय[हेच. लयानंतर असें झालें कीं, कांहीं दिवस रतिलाल तिच्यावर विल- क्षण आसक्त होता, पण त्याच्या या अतिरिक्त भोगलालसेचा परिणाम असा झाला कीं, त्याचा तो सहवास म्हणजे निव्वळ जुलूम वाटे तिला त्याचा प्रणय आणि ]ायार या दोन्ही गोष्टी अत्यंत शारीरिक आणि उद्दाम स्वरूपाच्या होत्या. आणि यामुळें प्रीतीविषयींच्या तिच्या साऱ्या नाजुक भावनांचा त्यांच्या आवेगाने चक्काचूर होऊन गेला. तिला एक मूल झाल्याबरोबर रतिलालचें तिच्यावरील लक्ष कमी होऊं लागलें ब तो गांविकांच्या मार्गे लागला, इतर्केंच नव्हे तर, त्याना तो उघडपणे घरींहि आणे हागला.अशाप्रकारे काचनगोरीच्या वैवाहिक आयुष्याची परवड झाली. कांहीं दिवसांनीं रतिळाळ वारल्यावर ती गावी राहण्यास गेली. तिचा स्वाणबाला सासरा कांहीं कामानिमित्त याचवेळीं बंगल्यांत आला. तीं तेथें एकटी आहे असें पाहून रात्रीं तो तिच्या खोलींत शिरतो ब तेर्थे तिच्याशी अतिप्रसंग करतो. पण ती ओरडतांच तिला दम देऊन तो निघून जातो. दोन महिन्याच्या आंतच वडिलांच्या मदतीनें ती आपली स्वतंत्र व्यवस्था करून घेते. पण सासऱ्याचा त्रास कांही चुकेना. अनेक प्रकारांनी तो तिला त्रास देई. हा सगळा पाढा या तिऱ्हाईत मुश्याफिरापुढें वाचण्यांत काय मतलब आहे असें तिला वाटलें, लमनाची हकिकत त्याला सांगितली हेंहि चुकलें असें तिला बाटूं लागले, संध्याकाळीं ती मशाफिराबरोबर फिरायला जाते, सूर्य मावळल्य़ावर ऱ्वांदण्यांत रामसागरावर तीं दोघे जाऊन बसतात. तलावाच्या कांठीं, मघांशी अधवट सोडलेली कहाणी ती पुढें चाळू करते. गोष्ट सांगतां सांगतां एकाएकी तिचे डोळे आंसवांनीं डबडभलेले पाहताच मुशाफिरानें तिचे हात एकदम घट्ट घरले, त्याच्या त्या अनपेक्षित स्पशाने ती दचकली, पण तिनें त्याच्या हातांतून आपले हात सोडवून घेतले नाहींत किंवा कोणत्याहि प्रकारची उत्सुकताहि तिच्या वत्तींत दिसून आली नाहीं, आपल्या मना- बरील आपला ताचा गेला याचें मात्र तिळा फार वाईट वाटलें डाकबंगला १८१९. बंगल्याकडे परत आल्यावर तीं खिडकीपाशी उभी राहिलेली असतां तो हळूच तिच्या मागें येऊन उभा राहिला, तिच्या डोळ्यांतून अश्र ठिबकत होते. खिडकीच्या कट्टयावर ठेवलेले तिचे हात त्याने हळूच आपल्या हातांत घेतले, त्याबरोबर ती आतं स्वरानें म्हणाली, “ नको, नको, धनंजय ! मला एकटीलाच राह द्या आतां--? पण तो तिला एकटीलाच राहू देण्यास तयार दिसत नाहीं. एकत्र शयन झाल्यामुळें ज व्हायचे तें झाले. तो दमून गेल्यावर तिच्या अंगा- मोंबतालचा त्याचा बाहुपाश सेल होतांच त्याच्या स्पशसंमोहातून तिचें मन बाहेर पडले, आणि ' आज आपल्या हातून हे काय घडलें । हा एकच प्रश्न तिच्या हृदयांत खवळून उठला. आतां दुलीकिक होणारच ! तो टाळावा कसा? तो टाळण्याचा एकच मार्ग तिळा दिसला-मत्यू ! ज्या तलाबांत सकाळींच ती स्वच्छंदपणें बिहार होती त्याच तड़ावांत ती उडी टाकते व पुढें होगाऱ्या आपल्या दुलांकि कावर त्या निळसर पाण्याचें पांघरूण घालते. पात्रे तींच, नेपथ्य तेवढे वेगळें ६ नांगकन्ये ' प्रमाणें याहि कादंअरींत अवघीं दोन पात्रें आहेतः आणि बराचसा भाग नायिकेच्या पवायष्यांतील घटनांनी व्यापलेला आहे ई प्राकथन स्वमावळेखनाचें कौशल्य दाखविण्याच्या जाबतींत मोठीच अडचण निर्माण करतें. यामुळें व्याक्तिरेखनाचें कसब दाखविण्यास येथें कादंभधरीकारास अवसरच नाहीं. उन्मादक विलासाचीं गहिरी वणेनें, स्रीदेहाच्या अनावृत सोंदया चीं वणेनें, प्रगल्म शेलीनें नटलेलीं निसगांचीं वणर्ने यांत या कादंबरीचं सारे आकर्षण साठविलेले आहे. अत्यत भोगलोलुष असलेला व स्त्रीसोंदयांची ' शिकार ' करावयास निघाळेला काचनगोरीचा पति रतिलाल हा मार्गे मोहूनच्या वेषांत आप- ल्याला ' मुखवटे ) या कादंबरीत भेटला होता, किंबहुना, असेहि म्हणतां येईल कीं, अनिरुद्ध, राधामोहन, मुकुंद, मोहन, रंगा ब रतिलाल या सर्वोचा एकच नमुना (५१७८ ) आहे, * भंगलेल्या देवळा! तील अनू पुरुषांच्या ' शिकारी ' आणिं ' भटक्या ' स्वभावाबद्दल तक्रार करते, १८२ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्रेपर्यंत अनिरुद्धाच्या अतृप्त भोगलालसेपुळें तिचा कसा छळ होतो हेंहि आपण पाहिलें आहे. जी गोष्ट अनूची तीच गोष्ट ' मुखवटे ) कादंबरींतील रोजची, तिला पुरुषाच्या ' भेसूर पशुत्वाची ! प्रतीति येते. तात्पर्य, हे वर उलेखि- ळेळे सारे पुरुष पराकाष्ठेचे लॅपट व कामुक आहेत. त्यांच्यांत स्वतःचे असें स्वतंत्र व्यक्तित्व नसल्यामुळे परिणामकारकतेच्या दृष्टीनें हा ५ राइप ! अधिकाधिक नीरस ब कंटाळवाणा होत चालला आहे असें दिसून येईल, जीवितांतील अनंत अनुभवांपेकीं कोणताहि अनुभव आवि- ष्काराताठीं निवडण्यास, त्याचप्रमाणें अनंत मानवी व्यक्तींपेकीं कोण त्याहि व्यक्ति निवडण्यास लेल्यकाला हरकत नाहीं. पण, तीच व्यक्ति फार थोड्या फरकार्ने पुनः पुन: येऊ ढागली, तेच प्रसंग पुन्हां थेऊं लागले, त्याच त्या भावनांचे कंटाळा येईल इतके चित्रण होऊं लागले ग्हण्जे ते आक्षेपार्ह होऊं लागतें. माडखोलकरांच्या कादंबऱ्यांच्या बाबतींत असेच झाले आहे हें अगदीं स्पष्ट आहे, पुरुषी प्रेमाचा जसा एका नमुना माड- खोलकरांनीं निमिला आहे तसाच असल्या भोंगासक्त पुरुषांच्या वासनेचे खेळणें होऊन बसलेल्या स्त्रियांचा सुद्धा एक नमुना त्यांनीं बनविला आहे. उदाहरणाथ, अनू, सुलोचना, रोज इत्यादि स्त्रियांचा टाइप पुन्हा ' डाक- बंगला ) या कादंबरींत कांचनगौरीच्या रूपानें अवतीणे झाला आहे, तीहि प्रथम रतिलालच्या, नंतर प्रेमरूप स्वामीच्या, नंतर स्वतःच्या सासऱ्याच्या आणि शेवटीं त्या मुशाफिराच्या वासनांचें खेळणें होऊन जसळेली आहे. आणि पुरुषांच्या असल्या या भोगलोलुपतेमुळें व त्या लोलटपतेला बळी न पडण्याइतपत सामथ्ये अंगीं नसल्यामुळें शेवटीं तिला आत्महच्या देखील करावी लागली आहे. ६ डाकबंगला ' ही कादंबरी १९४२ च्या जुळे महिल्यांत प्रसिद्ध झाली. “नवे संसार' लिहिल्यानंतर पूर्ण वषानें ही कादंधरी प्रसिद्ध झाली, या एक वर्षोत देशामध्ये जीं विविध आंदोलनें झालीं, जनतेला ज्या यातना भोगाव्या लागल्या त्यांची एवढीशी सुद्धां छटा या कादंबरींत नाहीं. “ आतां या यातना लवकर संपण्याचें चिन्ह कांहीं दिसत नाहीं, किती दिवस आतां तें राजकारण, त्या चर्चा, तीं राजकीय व सामाजिक प्रवचने, ती क्रांति, ते संप इत्यादि नीरस गोष्टींचा काथ्पाकूट करावयाचा ! त्यापेक्षां तापी नदीच्या डाकबंगला १८४ कांठीं जाऊन एखाद्या नागकन्येला गाठार्वे किंवा एखाद्या डाकबंगल्यांतील शंगाराचें अवलोकन करावें व आपणांस जीं कमनीय हर्श्ये दिसलीं तीं वाच- कांनाहि दाखवून त्यांच्याहि दुःखी कष्टी मनाला थोडेतरी रिझवावें ”/ असे विचार कदचित्‌ माडखोलकरांच्या मनांत आळे अततीलळ, आणि म्हणून “त्रिविध तापे पोळलेल्या ? प्राण्याला ल्यांनीं ' मदिर ' स्वप्नसष्टींत नेऊन सोडलें असेल. श्री. माडखोलकरांनी अनेकदा आपले मित्र श्री. भेंडे यांच्याजवळ पुढील उद्‌गार काढळे आहेत ( असं स्वतः श्री. भेडे हेच सांगत आहेत.) --'" मलढा...बदलत्या परिस्थितीचे आकलन झालं पाहिजे, नवीन पिढीशीं समरस होतां आलं पाहिजे, तरच माझ्य़ा कादंबऱ्या वाचल्या जातील, मी आपल्या परतंत्र, अवनत समाजाला कांहीं सागं शकेन.” ( ' डाकबंगला, प्रस्तावना, ए. १३). माडखोलकराचे हे उद्गार खऱ्या तळमळीचे ब प्रामाणिकपणाचे निदर्शक असतील असें आपण त्यांच्या समाधानासाठी घटकाभर गहीत धरून चालूं, हे उदगार खरे असतील तर 'नागकन्या' व डाकब्रंगला ) या अगदीं आणीबाणीच्या काळात लिहिलेल्या कादंबऱ्यां- तून माडखोलकरांनी आपल्या परतंत्र आणि अवनत समाज्ञाला काय सागितले आहे असा माझा स्पष्ट प्रश्न आहे. नवीन पिढीतील कोणत्या लोकांशीं माडखोलकर या कादंबऱ्य़ात समरस झाले आदत ? रंगा आणि मदिया, रतिलाल, धनंजय आणि कांचनगौरी या व्यक्ति कोणत्या समाजाच्या प्रतिनिधि आहेत ! हिंदुस्थानावर केव्हां शत्रचा इला होईल याचा नेम नसतां, मोठमोठ्या शहरांत विमानइल््याचीं प्रात्यक्षिके चाळू असतां, ब्लॅक आउटमुळें रात्रींचा सारा तेजस्वी प्रकाश नाहींसा होऊन अमावास्येचा काळोख दाटला असतां, लक्षावधी लोकांना जगण्याची विवंचना पडली असतां माडखोलकराचे स्त्री पुर्ष काय करीत आहेत ? सर्व वस्त्रे झुगारून देऊन पाण्यांत मस्त साठमारी खेळत आहेत ।! अथवा डाकचंगल्यांत उन्मत्त भोग भोगीत आहेत | ज्या नवीन पिढीशी समरस होण्याची माडखोलकरांना अनावर ओढ लागली आहे ( असें ते स्वतःच सागतात म्हणून आपण खरें मानावयाचे. ) त्या तरुण पिढीची १९४१-४२ मधील प्रतीर्के कोणतीं ! तर रंगा, मदिया, कांचनगोरी आणि १८४ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमदरेपर्यंत घनंजय ! आणि या तरुण पिढीची ' कर्मभूमि ? कोणती ! तर तापी नदी- कांठचें निजन अरण्य, सुनील पाण्यानें युक्त असळेला व मदिर चद्र- भ्रकाशानें शोभायमान झालेला तापीचा प्रवाह, अथवा एकान्त टेकडी- वरील वैभबशाली महाल आणि त्याच टेकडीच्या पायथ्याशी असलेला रम्य जलादाय ! शू माझा मुद्दा असा कीं, माडखोलकरांना प्रामाणिकपणाने नव्या पिढीशी समरस व्हावयाचंच नाहीं मुळीं ! क्रांतीचे केवढेंहि महत्त्व त्यांनीं वर्णिले, राजकीय प्रवचने कितीहि बक्‍्तत्बपू्ण रीतीने दिळीं तरी या गोष्टींत त्याचें मन खरें रमत नाहीं, तो केवळ देखावा आहे. ' मी नवीन पिढीच्या आकांक्षांशीं समरस होऊं शकतो ' हें आग्रह्मानें पटविण्यासाठी आणलेले तें उसनें अवसान आहे. आणि तसेंच म्हणावयाचे झालें तर, बदलत्या परिस्थितीचे कोणते यथाथ आकलन त्या परिस्थितीशीं सर्व अर्थानी प्रामाणिकपणे समरस होऊन त्यांनीं केलें आहे ! १९४२ च्या अभूत- पूर्वी चळवळीचे ' प्रमद्दसा ) या जुजबी १२५ पानांच्या कादंबरींत केलेल वर्णन ? ही ' प्रमदरा ' कादंबरी नवीन पिढीच्या आकांक्षांशीं समरस होऊन माडखोलकरांनी लिहिली आहे कीं केवळ कांहीं “ बदलतें जीवन बर्णावें या इच्छेने पूर्णपणे अलिप्त राहून लिहिली आहे ? समरसता नर नसेल तर, अवलोकन कितीहि सूक्ष्म असलें तरी, घटनांचें कोशल्परपूर्ण वणन करण्यापलिकडे कलावंताला अन्य कांहींहि शक्य होत नाहीं. माड: खोलकरांचे नेमके हेंच झालें आहे. ४२ च्या चळवळीच्या अद्‌भुत दृश्यांत त्यांना खर्री आकषेण बाटत नसून तं नागकर्न्येंत किंवा मत्स्यकन्यें तच वाटते हे अगदीं सत्य आहे ! तरोसुद्धां बदलत्या परिस्थितीचे आकळन करून घेण्याची ब नवीन पिढीशी समरस होण्याची आपली महत्त्वाकांक्षा माडखोलकर ' उच्चेरुद्घुष्य? ठांगतचच आहद्देत ! हें सांगणें परमार्थाने घेण्याचें कारण नाहीं. तें कांहींसे ' परिद्वासविजल्पित) समजावे ! १5 चंदनवाडी ६ डाकबंगला ? लिहिल्यानंतर तेरा महिन्यांनी ' चंदनवाडी ' प्रसिद्ध झाली. या कादंबरींत माडखोलकरांनी पूर्वाच्या कादंबऱ्यांतील विलासी आणि राजकारणी लोकांच्या सहवासाचा त्याग केला आहे व अगदींच निराळ्या वातावरणांत ते आले आहेत. एका काळीं देशमुखीचं सारें वैभव उप- भोगलेल्या पण दुदवाने घरादाराला मुकावें लागल्यामुळें सर्वस्वी दीन झालेल्या अनाथ सास्वासुनांचे हे चरित्र आहे, खून गिएणींत दिवसभर काबाडकष्ट उपसून सासू ब मुलगी चंदन यांच्या पोटाला तुकडा घालीत आहे. सासू येसू व सून रखमा या दोघी विधबांचा सारा जीब चेदनमध्ये केंद्रित झाला आहे. या अत्यंत साध्या कुटुंबात घडलेल्या घटना माडखोल- करांनीं मोठ्या सफाईने रंगविल्या आहेत. येसूचा नवरा नंदू मालगुजाराला चेदनवाडीची इस्टेट विकतो. नवऱ्याच्या पश्चात्‌ येसू तीस वर्षे तेथेंच कुंभारवाड्यांत राहते. तिचा मुलगा विसन गिरणींत अपघातानें मरतो. रखमा ही किसनची बायको आणि येसूची सून. या रखमाला नवसासायासानें जी मुलगी झाली होती तीच कथान- कार्‍चा नायिका चदन, पूर्बीचे मालगुजार मरून त्यांचे चिरंजीव दादासाहेब याच्या हाती माल- गुजारीची सारीं सर्वे आलीं. हातीं अधिकार आल्यावर ते फारच शेकारले व एकदा आपल्या दोतावर कामावर येणाऱ्या रखमाशीं त्यांनीं लगट केली. तिनें त्यांना खेटरल्यामुळे तिच्यावर व येसूवर त्यांचा फार दांत असता. शेवटीं, देणे फिटत नाहीं या सजबीवर येसच्या घरावर ते जप्ती आणतात. रखमा पुन्हा कामावर येत असेल तर जत्ती उठविण्यारचे आमिषवुद्धा ते दाखवतात. येसूचा अभिमान जागा होतो व नेसत्या वस्त्रानिशीं रखमाला ब चंदनला घेऊन, जेर्थे पिढ्यानपिढ्या देशमुखीचा रूबाब उपभोगला ती चेदनबाडी सोडून ती नागपूरला जाते. नागपूरला गेल्यानंतरहि आपण केव्हां तरी भापली चंदनवाडी परत मिळवूं ब तेथें पुन्हां रहावयास जाऊं. ९ १८६ मक्‍तात्म्यापासून प्रमहरेपयंत ही तिची आश्या कांहीं सुटत नाहीं. रखमाला मात्र झालेल्या दुष्ट घटनांमुळे चंदनवाडीची शिसारी बसली ती कायमचीच. चेदनबाडीला नदीकांठीं निसर्गरम्य बातावरणांत आनंदानें वाढलेल्या येसूला व रखमाला नागपुरांतील उंटखान्याबवळच्या घाणेरड्या वस्तींतील जीवन भारी तापदायक झाले. तिचा देशमुखीचा सारा रुबाब त्या ओंगळ वस्तींत अक्षरशः खडु|्यांत गेला ! गिरणींतील कामाचा पहिला दिवस हेरखमाच्या आयुष्यांतील एक एक दिव्यच होतें, पण सासू व मुलगी यांच्याकडे पाहून कांहीं न बोलतां सारें सहन करावयाचें तिनें ठरविलें. घराजवळच्या मिशनमधील संध्याकाळच्या घंटेच्या मंजुळ आवाक्षानें चेदनला छकदा कुतृहल वाटलें ब ती हळूच मिशनच्या आवारांत शिरली, तेथल्या खिस्ती जोगिणी तिच्याशी भारो प्रेमळपणाने वागल्या. त्यांना तिच्या शाळेची ठप्रवस्था केली ब तिला पाटीपुस्तर्के घेऊन दिलीं. आणि अशा प्रकारें चदनच्या शिक्षणाला सुरवात झाली, हें सारें भल्यासाठीच झालें असें येसूला वाटतें, पण तिला बाटवून खिस्ती करतील अशी रखमाला भीति वाटते, याच शाळेत चदनची हिराशी ओळख होते. चंदन तिला ओढून आपल्या घरीं घेऊन जाते. येसू तिच्पाशीं प्रथम प्रेमळपणाने बोलते ब तिला खावय्रासहि देते. पण त्या मुलीची जात महार आहे असें कळतांच येसूचा जळफळाट होतो. देशमुखाच्या घरीं महाराने जेवायचे म्हणजे काय ? आजीने असला त्रागा केळेला पाहून चेदमला अगदीं विरघळल्या- सारखें होतें. त्या चिमुकल्या मुलीचें व्यक्तित्व जागत होते आणि ती एकदम म्हणते, ' मी जाऊं देणार नाहीं तिला.' तिचे ते शब्द येसूच्या हृद- याला भेदून भले. कांही दिवसानीं चदन कानव्हेंट हायस्कूलमध्ये दाखल होते. रखमा दिसण्यांत सुरेस्व, रहाणींत नीटनेटकी, कामांत हुशार पण अगदीं अबोल होती, तिच्या देखणेपणामुळें गिरणींतील पगारदार गुंडांचे डोळे तिच्याकडे निलेज्जपणाने वळत असत, तरी तिच्या बाटेला जावयाचा धीर मात्र कर्धी कुणाला झाला नाहीं, चदनचा मिशनशीं असलेला संबंध रखमाला चंदनवाडी १८७ कधींच फारषा रुचला नाहीं; व त्यासंत्रंधीं एखाद दुसरा प्रतिकूल शब्दहि ती मधून मधून सासूशीं बोळे, पण, येसूची चदनवर खरोखरच सक्त नजर आहे, अशी जेव्हां तिची खात्री झाली, तेव्हांपासन त्याहि बाबतींत मन घालण्याचे तिनें सोडून दिलें येसचा सारा जीव लहानग्या नातींत गुंतलेला आहे. ती बाटेळ अशी येसला कधींच भीति वाटली नाहीं. तिच्यात इतर मुलींपेक्षा जी अगदीं निराळीच हुशारो आणि तडफ दिवसेंदिवस दिस लागली होती तिचें येसला मोठेंच कोतुक वाटे, आपली नात इंप्रज्ञनी शिकेल, तिला मोठी नोकरी लागेल; ब चागडा नवरा मिळेल आणि तिनें पुन्हां चदनवाडीचा ताजा घेतल्यावर आपण व्घेच्या कांठीं आपल्या आयुष्याचे शेवटळे दिवस सुप्वा- समाधानाने काटू, असा विश्वास तिला चदनकडे पाहून वाटं लागला होता येसला जितकें चदनवाडीचे प्रेम बाटे तितकाच रखमाला तिचा द्वेष वाटत असे. ज्या वाडीच्या पार्यी आपला नवरा ऐन तारुण्यांत गिरणीच्या पट्टयांत सांपडून मेला व ज्या वाडीत आपल्यावर इतके मानहानीचे प्रसंग आले, त्या चेदनवाडीर्चे नांबहि सासूने मुलीसमोर काढलेले तिळा खपत नसे. येसला चंदनवाडी ही सजीव, सचेतन व्यक्ति वाटे; पण एखाद्या र्‍चेटकिणीची, अपशकुनी क्रत्येची जशी एखाद्याच्या मनांत कायमची धास्ती बसावी तशी धास्ती रस्वमाच्या मनानें घेतली होती चंदन अंगच्या हुशारीमुळें भराभर वर चढत जाते. हायस्कूल एंट्न्स परीक्षेत व मंटिकमध्यें ती पहिली येते, तिला स्कालशिंप मिळते ब ती काळेजांत जाऊं लागते. आणि अशा प्रकारें तिच्या म्हाताऱ्या आजीचें रक स्वप्न खरें होतें. ज्या हिरा नांवाच्या मेत्रिणीला तिच्या आजीनें फार पूर्वी ती महार डोती म्हणून पानावरून उठविलें होतें ब जिच्यासाठी ती आपल्या आजीशीं भांडली होती त्या मेत्रिणीची ब तिची पुढें दृढ मैत्री होते. अभिमन्यू हा हिरेचा भाऊ. त्याच्याशींहि हिरेमुळें तिचा दाट परिचय होतो. अभिमन्यू हि अस्पृश्यांसाठी ठेवलेल्या स्कॉलाशिपांमुळे शिकतो व कॉलेजांत जातो हिरेच्या घरीं अबघूत नांवाच्या अभिमन्यूच्या मित्राशी चंदनची ओळख होते. योगायोग असा कीं, चंदनवाडी बळकावून येसूच्या घरावर जप्ती १८८ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमदरेपयंत आणणाऱ्या दादासाहेब मालगुजाराचा अवधूत हा सुढगा, चंदनला तो कोण हें ठाऊक नव्हतें; व तिच्या आईच्या बाबतींत आपल्या वडिलांनी केवढा मोठा अपराध केला होता हें त्यालाहि माहीत नव्हतें, अवधूत ब चंदन यांचा परिचय अत्यंत मंद गतीनें वदधिंगत होत जातो, तिच्याशीं सलगी वाढविण्याचे तो टाळीत असे, पण ती त्याच्याकडे आकृष्ट व्हावयाची ती झालीच. दोन-अडीच वर्षे त्यांचा स्नेद्द झपाट्याने वाटत गेला, या गोष्टीची तिच्या आहेला व आजीला थोडीसुद्धां कल्पना नव्हती. तो तिच्या घरीं कधींहि गेला नव्ह्ता आणि तिनेंहि त्याला कधींहि बोलावले नव्हतें. पण हिरेच्या घरीं त्याची आठवड्यांतूने एकदोनदा तरी मेट होई. हिरेच्या घरीं आपण कोणत्या दिवशीं जातों हे त्यानें लक्षांत ठेवलें असावें असं अनेक वेळां तिला वाटे. आपल्याला भेटण्यासाठी तो मुद्दाम तेर्थे येत असावा असें तिला बाटे, पण तो तिच्याशी इतका नपून वागत असे कीं, आपल्याविषर्वी त्याच्या मनांत कांहीं विशेष भावना निमाण झाली आहे असें समजावयास अजून तरी तिला जागा सांपडली नव्हती, तरीसुद्धां घरीं जेव्हा जेव्हा तिच्या लग्नाचा विषय निघे तेव्हां तेव्हां अव- धूतची आठवण होऊन तिला कसेसेच वाटे. अवधूतला समाजवादाची तत्त्वें बव्हशीं मान्य आहेत. यामुळें समाज- वाद्यांच्या अनेक चळवळींत तो नेहमीं उत्साहार्ने भाग घेतो. पुलगांवच्या संपात अनेक वेळां अवधृतनें भाषण केल्यामुळें माघवदासशेठजी त्याचे वडीळ मालगुजार दादासाहेब देशपांडे यांना गिरणीच्या व्यवस्थेतून काढून टाकतो. अवधत जर असाच संपाच्या चळवळींत भाग घेत राहिला तर आपल्या गांवाबरहि जप्ती येईल अशी दादासाहेबांना भीति वाटूं लागते, यामुळें बाप- लेकांत वितुष्ट येऊ लागतें, दादासाहेबांनी खूप कज केलेलें असतें, चेदनबाडी विकली असती तर सारें कज फिटून काहीं शिल्लक राहिली असती. पण दादासाहेबाना चंदनवाडी विकण्याची कल्पनासुद्धा सहन होत नाहीं. आणि ते अवाढव्य खचहि कमी करीत नाहींत, पूर्वीचाच नबाबी थाट न्वाळूं ठेवतात, आणि एक दिवस अवघूतचा चदनवाडीशीं असळेला संज्रेधे चंदनला खमनला; व तेव्हांपासून तिच्या मनांत एका निराळ्याच भीतीनें घर चॅदनबाडी १८९ केर्ले, ' आपली ' चंदनवाडी ब ती ', आपल्या ? घराण्यापासून बळकावून घेणारे देशपांडे यांचा उललेख येसूच्या बोलण्यांत आला नाहीं. असा बहुधा एकहि दिवस गेल्या दहा बारा वर्षांत गेला नव्हता. खरें म्हणजे, देश- पांड्यांविषयी वेरबुद्धि हा येसूच्या जीवनाचा जणुं एक महत्त्वाचा भाग होऊन बसला होता. रखमा त्या विषयावर सहसा बोलत नसे. पण, आपली आई ज्या विषयावर कधीं कांहीं बोलत नाहीं, त्या विषयाबद्दलचा तिच्या मनातला दंश अत्यंत ज्अलीम असतो हें चंदनला चांगलें माहीत होतें. यामुळें आजीच्या बडबडीपेक्षा तिला आईच्या मौनाचीच जास्त दहशत वाटे, देशपांड्यांचें नाव कोणी उच्चारलेले रखमाला खपत नसे. अवधृतर्ने पुल- गावच्या संपांत भाषण केल्याची बातमी येसूनें जेव्हां तिला मोठ्या उत्साहाने सांगितली तेव्हां कोणताहि मनोविकार न दाखवितां अगदीं संथपणे येवदीं दोनच वार्क्ये तिनें उच्चारलीं- “ सापाच्या पिलांचा भरंवसा धरतां कामा नये करवी, संपामध्यें त्याने अशा रोतीन भाग घेण्यांतसुद्धां कांही डाव असेल त्या बापलेकांचा ! आणि रखमा ज्याला ' सापाचें पिळू ' म्हणत होती त्याच्याशींच, तिच्या हाडवैऱ्याच्या प्रत्यक्ष मुलाशींच, तिच्या लाडक्या आणि एकुलत्या एक मुलीचा स्नेह झपाट्याने वाढत चालला होता ! पण त्याला ती आपल्या घरीं मात्र कधींच घेऊन रेली नव्हती इतक्या दिवसांत. तिनें असा हेका याबाबतींत कां धरावा हा विचार अवघूतच्या मनाला नेहमीं तास देत असे. पण पुन्हां त्यानें तिळा याबाजतींत कांही विचारलें नाहीं, तिनें कालेजात जावे, लम न करतां पुष्कळ शिकावें हा अवधूतचाच आग्रह ! त्यांचें आपल्यावर प्रेम असलें पाहिजे असें तिला वाटे, आपल्याविषयी त्याला कांहीं विशेष प्रकारचें आकषण बाटतें हा विचार तिला जितका सुखकर वाटे तितकाच तें प्रेम कदाचित्‌ अनर्थाला कारणीभूत होईल हा विचार तिला दुःखदायक वाटे, ज्या दिवशीं चंदनचा मॅटिकचा निकाळ लागला त्या दिवशी अवघूतच्या बोलण्यांत तिच्याविषयी ज्ञी एक नाजुक भावना व्यक्त झाली, त्या भावनेनें ' तुझ्या जीवनांतला योबनाचा बहर सुरू झाला आहे ' असें तिच्या रोमांचित शरीराला १९० मुक्‍तात्म्यापासून प्रमदरेपर्यंत प्रथमच सांगितले, आणि तिच्या ह्ृदयांतल्या साऱ्या मूक भावनांच्या तारा उन्मत्तपणें छेडल्या, ते दिवस १९३९ मधील होते. युद्ध सुरू झाल्यानंतर एक महिन्याच्या आंतच नागपूर मिलमधील संपाच्या सभा सुरू होतात, या सभांतून अब- थत प्रामुख्यानें माग घेऊं लागतो. कामगारांना महागाईच्या प्रमाणांत महागाईभत्ता मिळावा अशी अवधूतची चळवळ सुरू होते. आणि चंदनचा वब अवधूतचा निकटचा संबंध असून तो सारला वाढ- तच आहे हें रखमाला कळते व ती भयंकर रागावते. खरें म्हण्जे ती वेदनला कांहींहि बोलली नाहीं. पण ती जेव्हां कांही. न बोलतां अगदीं स्वस्थ बसते तेव्हां तिच्या मनाचा फार कठोर निश्चय होत असतो हें चंदनळा व्वांगलें ठाऊक होतें, त्यामुळें ती फार बावरली. त्याच्याशीं मुळींच सबंध न ठेवण्याची कल्पना तिला असह्य आणि अन्याय्यहि वाटली, आपली आई आणि आजी समजतात त्याप्रमाणे अवधृतचे वडील अत्यंत दुष्ट असतीलहि; त्याच्याच दुष्टाव्यामुळे आपल्या कुटुंबावर देशोधडीला लागण्या'चा प्रसंग गुदरला असलेहि ! पण ते वाईट असले तरी त्यामुळें अवधूत कसा वाईट ठरतो? आणि त्यांच्या दुष्टपणामुळें आलेला राग बिचाऱ्या अबधूतवर काढण्यांत तरी काय मतलब आहे ! उलट, कामगार चळवळींत तो भाग घेत असल्यामुळें त्याच्या वडिलांचा जो राग त्याच्यावर झाला आहे त्यावरून त्याच्यापेक्षा त्याची दृष्टि आणि वत्ति अगदीं भिन्न आहेत असंच सिद्ध होत नाहीं. काय (--इत्यादि अनेक प्रश्नांनी प्रेमवेड्या चंदनच्या मनांत अगदीं काहूर केलें, पण हा न्याय-अन्याय यांचा प्रश्न सोडून दिला तरी, त्याचा संत्रंघ तोडून टाकावयास आईनें खरोखरीच सांगितलें तरी आपण तें मुळींच ऐक नये, त्यासाठीं वाटेल तो त्रास सोसावा, वाटेल तो त्याग करावयास तयार व्हावें असें तिचें मन तिला बजावू लागलें, आई जो त्रास देईल तो सारा सहन करण्याची तिची केव्हाहि पूर्ण तयारी होती, पण, आपण आईचे न ऐकल्यास स्वत:च्याच जिबाला ती जो त्रास करून घेईल त्याची वाट काय? तिचें तर आईवर विलक्षण प्रेम होते. आणि आईने तिच्यासाठी काय करावयाचें बाकी ठेवले होतें ! चंदनवाडी १९४. तिच्या मनाची अशी संभ्रांत अवस्था झाली. आजी आपल्या आणि अवघूतच्या स्नेहसंजंधाच्या आड येणार नाहीं असे तिळा वाटे, पण त्याचा संबंध सोडून टाकावयाचा आईनेच जर निक्षन आग्रह. केळा तर आजी आपल्याला पाठीशी घालील का १? आणि आपला केवार घेऊन आईशीं भांडेळ का ! तिला ही गोष्ट अशक्‍य वाटली. संपांतल्या सभांमध्ये अवधत विशेषच भाग घेऊं लागल्यामुळें त्यानें आतां वेगळें रहावें असं दादासाहेब त्याच्यामागे टुमणें लावतात, चंदन अवघतच्या घरीं गेळी अतता तिला हें अवबघधतकडनच कळतें. ती घरांतून बाहेर पडत असतां दादासाहेब तिला ओझरती पादइतात. ती कोण हें त्यांना कळतें. त्याबरोबर ते भयंकर संतापतात व “ या मुलीशीं तूं संबंध ठेवतां कामा नये' असे त्याला बजावतात, मागचा इतिहास कांहींच माहीत नसल्यामुळे, वडिलांनीं असा विचित्र आग्रह का धरावा हेंच अवघूतला समजत नाहीं. तो बुचकळ्यांत पडतो. दादासाहेबांचा तर आग्रह असा कीं, दुसऱ्या कोणत्याहि मुलीनें त्याच्याकडे आलेलें चाळेल पण या मुलीने मुळींच येतां कामा नये, याचें कारण काय असावें १ चंदनला याविषयीं स्पष्टपणें विचारावे का ! ती सांगेल का? इत्यादि विचारांमळें अबधतचेंहि डोकें अगर्दी सुन्न होऊन जातें वडिलांचा विचित्र आग्रह अखेर अवधत धीर करून चदनला कळवतो आणि तिनें सारें मोकळ्या मनानें सांगावें अशी तिची तो विनवणी करतो दादासाहेबानी चंदनवाडींतीलळ आपल्या घरावर जप्ती आणल्यामुळे आपल्याला चंदनवाडी सोडून नागपरास यार्वे लागलें हें तिला माहीत होते. पण दादाखाहेबानीं प्रत्यक्ष आपल्या आईशी हृलकटपणा केला होता व आईने त्यांचा अपमान केला होता याची मात्र काहींच माहिती तिढा नव्हती. यामुळें दादासाहेबाचा आपल्या आईवर कां राग अतावा हें तिला उमजत नाहीं. ती म्हणते, “ तुमच्या वडिलांनी माझ्याशी संबंध ठेबाबयाची मनाई तुम्हांला कां करावी हें कळत नाहीं मला, माझ्या आईचा न्‌ आजीचा त्याच्यावर राग असावा हें स्वाभाविक आहे, पण त्यांचा राग त्या दोन निराधार विघवांवर कां असावा आणि त्यानीं तुम्हाला माझ्याशी संबंध ठेवायला सनाई कां करावी हें कोडें कांहीं उलगडत '१९२ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्वरेपयेत नाही मला, ” आपल्याला माहीत असलेल्या माहितीपेक्षां कांहींतरी जास्त हकिकत असली पाहिजे असें त्या दोघांनाहि वाटतें. आपण नाहींतरी यापुढें वडिलांपासून वेगळेच राहणार असल्यानें बाटेल तें करावयाला मोकळे आहोत असें तो तिला म्हणतो, थोडा धीटपणा घारण करून तिनेंहि आपल्याबरोबर घरांतून बाहेर पडावें असें तो तिला सुचवतो. तिचें त्याच्यावर अमर्याद प्रेम आहे यांत शेकाच नाहीं, पण तिच्यासाठी विलक्षण खस्ता ज्यांनीं आतांपर्यंत काढल्या होया अशा आई-आजींना दुखविण्याचें सामथ्य तिच्यामध्ये नाही, आणि हें ती मोकळेपणाने कबूल करते. “ तुमचा ध्येयवाद, तुमचे सामव्ये माझ्यांत नाहीं; आई-आजीच्या मायेचे धागे तोडून टाकायला जो मनाचा निग्रह, जो निष्ठुरपणा हवा तो माझ्य़ाठिकार्णी नाहीं, त्यांच्या आयुष्याचे थोडे दिवस उरळे आहेत आतां. ते दुख:मय करण्याची माझी इच्छा नाहीं. अबघूतर्चे आपल्यावर अपरंपर प्रेम असलें तरी त्याचें जीबन आपल्यावर अबलंजून नाहीं, त्याच्या आकाक्षांचा आपण कांहीं एकमेव आधार नाहीं हें ती जाणते. डळट, ती मात्र आईचा व आजीचा एकुलता एक आघार आहे. “ मी जर माझ्या आईला न्‌ आजीला सोडलें तर त्यांच कसं होईल ! त्यांना दुसरं कोण आहे ! त्यांच्या आयुष्यांत दुसरं काय आहे ? नाहीं, नाहीं, मी त्यांना सोड शकत नाहीं.” आई व आजी यांच्याकडील ओढा व अतधूतबरील प्रेम अशा कात्रींत तिचें मन सांपडलें आहे, रात्रीं ती उशीरा घरीं परत आली तेव्हां आजी तिड्यावर खूपच रागावली. यांत आईच्याहि रागाचा बराचसा भाग असावा याची तिला जाणीव होती. पण, ' पुन्हा असं करणार नाहीं? असें ती म्हणताच इतकी चिडलेली ती म्हातारी ताबडतोब विरघळली. आईच्या अबोल रागांतला जहरी अंश आजीच्या रागांत कां दिसत नाहीं असा तिला प्रश्न पडे, अबधूतच्या वडिलांनी त्याला आपल्याशी संबंध ठेवावयास मनाई केली आहे हें चेदननें अखेर रखमाला सांगून टाकलें, गोष्टी या थराला आल्यावर, मालगुजाराने आपला विनयभंग कसा! केला तें रखमाहि चंदनला सांगून टाकते, वास्तविक गोष्ट अगदीं नाजूक, 'पग अगदीं नाइलाजाने रखमा मुलीशीं इतक्या स्पष्टपणाने बोलते. जे कोडे चंदनवाडी १९३ चंदनला बरेच दिवस उलगडत नव्हतें तें कोडें आतां एकदम उलगडले. पण अवघतशीं ताबडतोब संबंध तोडून टाकण्याविषयीं मात्र ती चेदनला चजावते. “' ज्या माणसाने आमची बेइजत करून आम्हांला देशोधडीला लावले, त्याच्या मुलावर तुझं प्रेम जडावे हें खरोखरीच दुर्देव आहे आमचे, ?” असे उद्देगार्ने म्हणून रखमा चंदनजवळून वचन मागते. चंदन वचन देत नाहीं असें दिसल्यावरोबर रखमा कडाडते,-'' चांडा- ळणी, त्याच्या बापाच्या वासनेला बळी पडायच मी नाकारल्यामुळे घरादाराला सुकावे लागलं आम्हाला; न्‌ तू त्याच्याशीं बाशिंग बाघायला घादावली आहेस का?...त्याच्या बापाची रखेली व्हायचं मी नाकारलं आणि तू त्याची रखेली होणार का त्याच्याशीं संबंध ठेवून! यापेक्षां मेलीस कां नाहीं तू उपजल्याबरोबर?”? म्हाताऱ्या येसला आपल्या अल्लड नातीची दया येते. पण रखमाचा राग मात्र कमी होत नाहीं. “' आपल्या बापाचा खून आणि आईची बेइ- ज्जत करणाऱ्या इसमाच्या पोराच्या गळ्यात पडायला निघालेली ही अव- दखा जगली काय न्‌ मेली काय मला सारखीच आहे.” अवधतची भेट झाल्याबरोबर घडलेला सारा प्रकार चेदन त्याला सागते, त्याच्या वडिलांची पापवासना तुत्त करावयाचें रवमाने नाकारले याबद्दल त्या सास्वासुनावर त्यांचा राग आहे हे त्याला ती स्पष्टपर्णे सांगत. तें ऐकून त्याला धक्काच बसतो. पण पुढें काय! प्रश्न तिच्या आजीचा नाहीं. ती म्हातारी तत्काळ विरघळते हे तिळा ठाऊक होतें. खरा प्रश्न रवमाच्याच रागाचा होता. आणि होतेंहि तसेंच, घरांत रखमा व चंदन याचा अपोला सुरू होतो. पण त्या अबोल्याकडे दुलंक्ष करून मनाला विरंगुळा वाटावा म्हणून ती कामगार चळवळींत विशेष भाग घेऊं लागते. आईविषयी चेदनचें मन विट्टून गेलें होतें तरो तिचा घराकडला ओढा मात्र मुळींच कमी झाला नाहीं. तिच्या दृष्टीनें दिवसेंदिवस झपाट्याने थकत चाललेली तिची म्हातारी आजी हेंच तिचें खरें घर होते. अवधूत वडिलांपासून वेगळा राहूं लागल्यापासून त्यार्चें ब चदनचें साहचर्य वाढतच जाऊ लागले. दिवसभर ती त्याच्याबरोबर असे; पण सूर्यास्ताच्या आंत मात्र घरीं येत असे. १३ १९४ मुक्‍्तात्म्यापासून प्रमद्वरपयत अवघतच्या संपविषयक चळवळीमुळे त्याला अटक होणार अशी दाट अफवा गांबांत पसरली. लोक म्हणतात त्याप्रमाणें अबघृतला खरोखरच अटक झाली आणि चागला दीड दोन वर्षे तो तुरुगांत डांबला गेला तर त्याचा आणि चदनचा संबंध आपोआपच तुटेल असा विचार रखमाच्या मनांत केव्हां केव्हां चोरपावलांनी डोकावून जाई. असा विचार मनांत आला म्हणजे तिची तिलाच भतिशय शरम वाटे. पण मनांत सतत डोकावणाऱ्या त्या चोरट्या कल्पनेमुळेंच आपल्याला यावेळीं संपाविषयीं फाजील उत्साह वाटत आहे हें तिचें तिलाहि कळून चुकलें होतें. चेदन दिवसां उजेडीं घरीं येत असे तोपर्यंत येसू फारसें बोलत नसे तिला. पण तिच्या तक्रारी पुढें रोज वाटू लागल्या. सार्वत्रिक संपाची घोषणा झाल्यापासन चंदनच्या बाहेर राहण्याला कांहींच घरबंद उरला नाहीं. त्यामुळें येस्‌ अगदीं वैतागून गेली. खूप टाकून बोळून बाहेर जाण्याचीच तिला मनाई करावी असेंहि येखूळा एकदा वाटलें, पण चंदनच्या लोभस, लडिवाळ वागण्यामुळें येसूला तेवढा धीर झाला नाहीं. अखेर अतिरेक झाल्यावर एक दिवख येसू तिला खडसावतेच. पण चंदन अत्यंत मऊ- पणाने आणि लडिवाळपणें बोळू लागतांच येसूचा पहिला आवेश कमी होतो, ब ती अगदीं नरम सर काढते. तिनें अवधूतशीं अजिबात संबंध ठेवं नये असें तिचे म्हणणें नाहीं, पण, ' पोरीच्या जातीला ' रात्रीं बाटेल तेव्हां कुठं तरी जाऊन बसणें शोभते का येवढाच तिचा सवाल आहे. चेदनहि नरमते. “या उप्यर तूं जर नको म्हणालीस, तर लझ़ करणार नार्ही मी त्यांच्याशीं, पण मग तू दुसऱ्या कोणाशींहि लम करायचा आग्रह करतां कामा नयेस मला ” असें चेदन म्हणतांच येस पुन्हां विरघळते. चदननें इतका समजूतदारपणा दाखविल्याबरोबर येसचा पहिला अवेश कितीतरी कमी होतो व ती भगदीं इळुबारपर्णे म्हणते, “ आम्ही म्हाताऱ्या काय आज आहोंत न्‌ उद्या नाहीं. आमच्या समजुतीसाठीं तू का करून घेतेस आपल्या साऱ्या जन्माचा सत्यानाश १” म्हातारा इतक्यावरच थाबली नाहीं. अव घतशीं ल्झ करायलासुद्धा तिने परवानगी दिली, चदननें फक्त आपल्या आडेचा राग सांभाळला म्हणजे झालें इतर्केच तिर्चे म्हणणे, रूपाच्या आदल्या दिव्शींच लम लावावयाचा त्या दोघांचा बेत ठरतो. चंदनवाडी १९५ रात्रीं ती सभेसाठी बाहेर पडते. रात्रीं अडीच वाजेपर्यत ती अवधूतच्या स्वोलीवरच राहते. तेथें ' मलतेंच कांहीं तरी ' होतें. अपरात्री परत घरी आल्याजरोबजर येस तिच्यावर कडाडते. पण वंदन तिच्या कुशींत शिर- तांच ती म्हातारी नेहमीप्रमाणे विरधळते. तिच्या अंगावर प्रेमानें हात फिरवून ती म्हणते, “ किती गरम लागतंय ग अंग तुझे आज न्‌ श्वास तरी किती जोरानें चाललाय,” रखमाची तिला भीति फार वाटत होती, पण ती एंक अक्षरहि बोलली नाहीं. लग्नाच्या आदल्या रात्रींच अअधूतला अटक होते, ही जातमी कळल्या- बरोबर चेदनला घेरी येते. आपल्याला अटक झाल्याची बातमी अवधतनें मोठ्या हिकमतीनें तिला कळवली होती. रखमांनें तो कागदाचा कपटा बाचला आणि तिच्याहि डोळ्यांत अश्र आले. पण ते अश्र दुःखाचे आहेत, कीं आनेदांचे आहेत हेंच तिला कळेना. चंदन कुटूं लागली, खग लागळी, आईचा पूर्ण अबोला होता, तिच्या त्या विलक्षण मौनाचा चंदनला अर्थ कळेना. पण, रखममाचें तें मोन एक दिवस अचचानक संपले. ' खरा प्रकार काय आहे तो सारा मला सांग असें ती रोखठोक विचारते. मुलीनें त्या रात्रीं जो घोर प्रमाद केला होता तो आईला कळतो. आपल्या करंट्या नदिबानें अखेर सूड उगवलाच हें कळल्याबरोबर तिचें मातृह्ृदय खचर्ते, मुलीला क्षमा करण्याचा उपयोग काय होता आतां १ पुढचा उपाय काय करायचा ! अबधृत तुरुंगांतच आपल्याशी लझ करणार आहे हें चंदननं कितीहि जीव तोडून सांगितलें तरी रखमाचा त्यावर विश्वास बसणेंच शक्‍य नव्हतें, मुलीने स्वतःचा गळा कापळा व आपलाहि गळा कापळा याविषयीं तिळा शेकाच रहात नाहीं. आणि कांहींतरी भयंकर विचार डोक्यात आल्यामुळें तिचा चेहरा भकास होतो, सासूला ही गोष्ट कळवं नको असें चंदनला सागून रखमा ' उपाय ? शोधून काढण्याच्या मागाला लागते. अव'घरत तुझुंगांतूनच लझाची नोटीस देणार आहे ही बातमी कळतांच चेदनला दृर्षांतिरेक होतो. त्या आनंदाच्या भरात कितीतरा दिवसांनीं ती पोटभर जेवते. अवधूतला अटक शझाल्परापासून प्रथमच तिळा गाढ झोप लागते. रखमा तिला झोपेंतून उठवते व तिला तें ' औषध देते. त्याचा १९६ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्वरपयेत उग्र दप आल्यामुळे चंदन प्रथम तें घेत नाहीं. पण रखमा ऐकत नार्ही. ली जवळ जवळ तिला औषध पाजतेच. चंदननें ओषध घेतल्याबरोबर रखमाच्य! ' उदास चेहऱ्यावर समाधानाची चमत्कारिक तिरीप उम- टून गेली. ! त्या औषधामुळे चंदनला भयंकर रक्तखाव होतो. चर्चमधील सिस्टर तिला तपासते, तिला कांहीं विलक्षण शंका येते. ' तुझ्या मायने कांही. औषध दिले कां! ' असं ती अगदीं कळवळून चंदनला विचारते. आलतवें पुसून चढन म्हणते, “ नाहीं मावशी, मायने कांदींहि दिलें नाही. मला" बरेंचसें कोयनेल घेतल्याची थाप ती मारते. पुन्हां पुन्हां ती हेंच सांगते. चंदनची परित्थिति इतकी बिघडलेली पाहतांच येसू घाबरते. तिला भ्रम- ल्यासारखं होतें. चंदनवाडीला तिला घेऊन जाण्याचा ती घोशाा धरते, तिला ती हास्पिटलमध्ये नेऊ देत नाहीं. ' मोठ्या मायला नाराज करून काहीहि करूं नका असें तसल्या भयंकर अवस्थेंतहि ती बजावते. चदनची प्राणज्योत आतां मालविण्याच्या बेतांत आलेली आहे, आणि थोड्याच वेळांत ' मोठ्या मायला अंतर देऊं नकोत ' असं सिस्टरला बजावून चेदन प्राण सोडते. तीन आकषक व्यक्तिरेखा राजकारणी चचचा किंवा उन्मादक सोंद्याचीं कामुक वणेनें यांची मदत न घेतांहि माडखोलकरांनी चंदनवाडी मोठी आकर्षक केली आहे यांत शंका नाहीं. येसू आणि रखमा या दोन व्यक्तिरेखा हाच या कादं- तबरीचा महत्वाचा भाग आहे. या दोन व्यक्तिरेखांखेरीज चंदनची स्वमावरेखाहि आकर्षक उतरळी आहे. अशिक्षित, खेडवळ, मोलमजुरी करून पोट भरणाऱ्या, पण एका काळीं देशमुखी रुबाबांत वाढलेल्या या दोन अनाथ विधवाच्या साऱ्या भावना, त्यांचे सारे मनोविकार माडखो- नढकरांनीं मोठ्या कौशल्याने उकळून दाखविले आहेत. मानवी मनोविकार, मानवी भावना इत्यादीचे इतर्के हळुवारपणे माडखोलकरांनी इतरत्र कोर्ठेहि वणन केलें असेल असें वाटत नाहीं. अत्यंत साधी माणसं, त्यांची पराकाष्ठेची साधी परिस्थिति, त्यांच्या आयुष्यांतील साध्याच घटना चंदनवाडी (९७ या साऱ्या गोष्टी कलावंताचा हात लागल्याबरोबर किती आकर्षेक होतात हं या कादंबरींत दिसून येईल. दादासाहेब देशपांडे यांनीं केळेला अन्याय ही गोष्ट येवू ब रखमा यांच्या बाबतींत समान असली तरी अबघधूतच्या बाजतींते मात्र त्यांच्या मनोवत्ति अगदीं मित्न आहेत. नातींत खारे लक्ष गंतून राहिल्यामुळे ब तिच्याविषयी खरा जिव्हाळा वाटत असल्यामळे तिच्या अपराधांकडे डोळे झाक करण्याइतपत ती अनेक वेळां विरघळते; इतकेंच काय पण, अवघूतशीं लयन करावयास देखील तिला एकदा संमति देते. रखमाचे मळीवर प्रेम नसते असं नाहीं; पण, अपत्यप्रेमापेक्षां देशपांड्यांविष्यींचा तिरस्कार ही भावना तिच्या मनांत कितीतरी अधिक प्रवळ आहे. आणि यामुळेंच, अवधूत तुरूंगांत जाणार या कल्पनेने तिला बर्रें वाटते; व तो तुरुंगांत गेला असें कळल्यावर आपल्या वैऱ्याच्या मुलाशी चेदनला यापुढें संबंध ठेवतां येणार नाहीं या विचाराने तिळा कितीतरी हायसे वाटतें. शोव्टी, आपल्या मुलीनें जें करू नये तें केलें हें कळल्याजरोबर तिच्या मनाचा झालेला भयंकर संताप, मुलीचा तिला आलेला तिरस्कार, आणि आतां तिचा दुलोंकिक तरी होऊ नये या हेतूनें तिनें मुलीला दिलेलें जह्ाळ औषध या साऱ्या गोष्टी रमाच्या स्वभावाला अगदीं अनुरूपच आहेत स्वतःच्या मलीच्या सुखापेक्षा तिला वैऱ्याचा तिरस्कार महत्वाचा वाटतो आणि तिच्या प्राणापेक्षांहि तिला दर्लोकिकाचें महत्व अधिक वाटतें. वैर ब दुलाँंकिक या गोष्टींपेक्षा स्वत:च्या मलींतच तिचें सारें लक्ष केंद्रित झालें असतें तर तिच्या आग्रही आणि हेकेखोर वैरभावनेला बिचारी चंदन हकनाक बळी पडली नसती ! या तिच्या मनोवत्तीमळेंच जीव जात अस तांहि चंदनचें सारें लक्ष म्हाताऱ्या आजीमर्ध्येंच गंतलेले आहे. आईचे ती नांबहि काढीत नाहीं रखमा आणि येसू यांच्या मनोवत्ती्तीलह फरक आपल्याला पहिल्या- पासूनच दिसत आहे. चंदनवाडीचं तांब काढलेलेंहि रखमाला सहन होत नसे, उलट, चदनवाडीलाच पुन्हां जाऊन रहावयाचे अशी येसूढा तळ- मळ लागून राहिली आहे, मिरानच्या शाळेंत जाऊन चंदन बाटेल अशी रखमाला भीति वाटते तर येसूला तसें कांहीं वाटत नाहीं. चंदन म्हणजे १९८ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्वरेपर्येत येसूचा जीब कीं प्राण आहे, रात्रीं चेदन उशीरां परतल्याबरोबर कडाड- णारी येसू तिच्या लाघवी वागण्याने क्षणाधोत विरघळून जात असे; उलट, रखमा मात्र दिवसचे दिवस अबोला घरीत असे, व शेबरटी तर तिनें चंदनशीं बोलणेंच सोडून दिलें. देशपांड्यांचा मुलगा संपाच्या सभत बोलला ही बातमी येसू मोठ्या उत्साहाने रखमाला सांगते; पण, सापाच्या पिल्रावर माणसें जितका विश्वास ठेवतील तितकाहि विश्वास रखमा अव- घूतच्या चांशुलपणावर ठेवावयास तयार नाहीं, चेदनविषयींच्या प्रेमाने वैरभावनेवर मात केल्यामुळें येसू अखेर चंदनला अवधूतशीं लम कराव- यासहि परवानगी देते; पण, अवधूत तुरुंगांत जावा अशीच रखमाची इच्छा आहे. तात्पर्य, या सास्वासुनांच्या मनोवत्तींत असा मूलभूत फरक असल्या- मुळेंच चंदनचा सारा ओढा आजीकडे आहे. चेदनसुद्धां मोठी लाघवी मुलगी आहे, अवधूतचा ब तिचा प्रणयसंबंध वळवाच्या पाबसासारखा नाहीं. तिचा त्याचा परिचय अगदीं संथपणें बाढत गेळेला आहे. परिचय पुष्कळ वाढल्यानंतरहि ती त्याळा आपल्या घरीं बोलावीत नाहीं, पण त्याच्यावरील तिचें प्रेम मात्र अत्यंत दृढ व प्रामाणिक आहे. अवघधृतच्या बडिलांनीं आपल्या कुटुंबावर फार मोठा अन्याय केला आहे हें कळल्यानंतरहि आईने आणि आजीनें अवघूतविषयीं गेरसमज करून घ्यावा हें तिला अन्याय्य वाटतें. अखेरीस, दादासाहेब देशपांड्यांनी केलेल्या हळकटपणाचें खरें स्वरूप सागून त्यांच्या मुलाशीं कसलाहि संबंध न ठेवण्याचे वचन रखमा चेदनजवळ मागते. पण चंदन तें वचन देत नाही. आणि आईचा भयंकर रोष पत्करते. घरांत आईने विलक्षण अबोला सुरू केल्यानंतर स्वाभाविकच तो खूप उशीरापर्यंत बाहेर राहते. तिचें मन एक प्रकारें बंडच करतें. पण अवधूत जेव्हां तिला आपल्या- बरोबर घराबाहेर पडण्याची सूचना करतो तेव्हां आपल्यावाचून आईला ब आजीला कोणीहि नसल्यामुळें आपण हे करू शाकत नाहीं असें ती स्पष्टपणें अवधूतला सांगते. एका बाजूला आई वब आजी याच्यावरील प्रेम ब दुसऱ्या,बाजूळा अवधूतवरील प्रेम अश्या द्विधा अवर्स्येत ती सांगडलेली आहे. पण आई व आजी यांच्याबरील प्रेमापेक्षा अखेर तारुण्याचा ६ उन्माद ! प्रभावी ठरला तर त्यांत अस्वाभाविक असें काहींहि नाहीं, चेदनवाडी १९९ चंदनरचें या दोन मानसिक अवस्थांतील आंदोलन माडखोलकरांनी मोठ्या कौशल्याने वर्णिले आहे अगदीं पहिल्या प्रकरणांत दादासाहेब देशपांड्याच्या हीन कामुक वत्ती- मुळें चिडून गेलेल्या येसूर्चे आकषक चित्र दिसेळ, रखमाशीं वाह्यातूपणा केल्यावर व तिनें उलट खरडपट्टी काढल्यावर संतापलेला मालगुजार यैसूच्या घरावर जप्ती आणतो. प्रसंग खरोखरीच बांका आहे. पण त्या म्हातारीचें सारें व्यक्तित्व अगदीं उठावबदारपर्णे प्रकट झालें आहे. “ मी आपल्या दोतावर कामाला राह्यला तयार आहे दादासाहेब, पांच वर्षांच्या चोलीनं. ” असें ती मालगुजाराला विनवते. पण मालगुजाराळा म्हातारी कामावर यावयास नको आहे. तरण्याब्रांड रग्वमानेंच कामासाठी शेतावर यावयास पाहिजे. “ रखवमाचा तरी माझ्या शोतावर काम न करण्याचा एवढा इट्ट का असावा ?” अर्से तो रागाने विचारता. रखमा कामावर यावयास तयार असेळ तर दादासाहेब तांबडतोच जप्ती उठविण्यात तयार आहेत. पण, त्याच्या मनांत काय चाललं आहे हें कळल्यावरोबर त्याच्या नजरेला नजर भिडवून रखमा अगदीं शांतपणे म्हणाली, *' नाहीं, ती येणार नाहीं कामाला शेतावर तुमच्या, ” देशपांडे भयंकर सतापून तिला दमदाटी करू लागल्यावर ती पुन्हां एकदा अगदीं निकराने म्हणाली, “ तुम्ही आज आम्हाला देशोधडीला लावाल, पण, लक्षांत ठेवा, तुमच्या रिठावर दिवा छाबायला दिल़क राह्यचे नाहीं कुणी. ” इतर्के बोलून ती लगेच घरीं जाते आणि सुनेला व नातीला बरोबर घेऊन नेपत्या वस्त्रानिशीं जिकडे [ट फटेल तिकडे जाऊं लागते, ज्या चदनवाडीमर्ध्ये तिनें एका काळीं देशमुखीचे सारं वेमव भोगलेले होतें ब जिर्थे तिचा सारा जीव गंतलेला जीव होता ती चंदनवाडी मोठ्या करारीपणानें सोडून जातांना तिच्या मनाला कसल्या भयंकर वेदना झाल्या असतील |! पण उन्मत्त व पेसेवाल्या मालगुजाराच्या आमिषाला बळी पडून तिर्ने आपला ब सुनेचा अध:पात करून घेतला नाहीं यांतच तिच्या व्यक्तित्वाचा प्रकषे झाळेला आहे! अश प्रकारें या काढंजरींत येसू, रखमा व चेदन हीं तीन अस्यंत प्रभावी व्यक्तिचित्रे आपणांस पहावयास सापडतील, येर्थे चर्चासाठी चर्चा नाहीत, लांबलांब व्याख्याने पात्रे केवळ होशीसाठीं बडबडत नाहींत, २०० मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्वरेपर्यंत निसर्गवर्णने कादंबरींत मधून मधून आलींच पाहिजेत या संकेताला बळी पड्डून निसर्गाची वर्णने लेखकाने केलेली नाहींत;--फक्त मानवी मनो. भावनांचा रम्य षिलास त्यानें दाखविला आहे, आणि यासाठी ज्या व्यक्ति यावेळीं माडखोलकरांनीं निवडल्या आहेत त्यासुद्धा वेभवद्याली महालांत सुखासीन होऊन राजकारणी च्या करणाऱ्या पर्यकपंडितांपेकी अथबा त्याच ऐख्वर्यशाली समाजांत जन्मलेल्या, त्यांतच वावरणाऱ्या ब त्याचे सारे दुर्गुण ज्याच्य़ा अंगीं अगदीं मुरळेळे आहेत अद्या भोगलोलुप चंडोलां- येकीं नसून देशोघडीला लागलेल्या ब पोटासाठी काबाडकष्ट करणाऱ्या दोन अनाथ विधवा आहेत. मानवी भावनांचे यथातथ्य वणन करावयाचें अस- ल्यास फक्त एकाच विशिष्ट वर्गातील एकाच प्रकारच्या व्यक्ति निवडल्या पाहिजेत असें मुळींच नाहीं. पुनरुक्तीमुळें असल्या व्यक्तींच्या चित्रांतील आकर्षण फार वेळ टिकणें शक्‍य नाहीं हे उघड आहे. या एकाच कादं- बरींत माडखोलकर जीणे संस्कृतींत वावरणाऱ्या लब्धप्रतिष्ठितांच्या किंवा सुखवादी लोकांच्या टोळींतून बाहेर पडळे आहेत! कलात्मक संयम व व्येजना संस्कृतप्राचुर्यामुळें दुर्बाध, क्लिष्ट व कृत्रिम झालेल्या भाषेचाहि या कादंघरींत लेखकाने बराचसा त्याग केला भाहे. येथें उन्मादक, आणि मदिर विलासी वातावरण आढळणार नाहीं; वाचकांच्या सुस विषयबासना उचेबळून सोडणारी नग्न ज्रीदेदाची गहिरी वर्णने आढळणार नाहींत, राजक्रारणांतील घटनांची अथवा राजकारणी चर्चांची व्यक्तिनिरपेक्ष, काल- निरपेक्ष आणि स्थलनिरपेक्ष वतेमानपत्नरी ' कात्रणे ' आढळणार नाहींत--- थोडक्यात, या कादंबरीला ' काता ? कादंबरीप्रमाणें अभ्यासमंडळाचे किंवा चक्रीव्याख्यानाचें स्वरूप आलेलें नाहीं. नायक व नायिका याच्या प्रणयाचें स्वरूप अत्यंत सोज्बळ असून त्याचीं वर्णनेंहि अगदीं संयत आहेत, त्या भ्रणयाचा विकासहि अतिशय संथपर्णे दाखविळेळला असल्यामुळें त्यांत उन्मत्तपणाचा लळेशहि आदळणार नाहीं. अर्थात्‌ जे उन्मत्त करीत नाहीं ते प्रेम नव्हेच हा ' दुहेरी जीवन' मधील मुर्कुदाचा सिद्धांत मान्य करावयाचें ठरविलें तर चंदन व भआवघूत यांचें प्रेम ही एक पवंदनवबाडी २०१ नीरस आणि रूक्ष भाबत ठरेल यांत शंका नाहीं, पण मुकुंदाच्या उन्मत्त, बेशरम प्रेमापेक्षा हें नीरस प्रेम शतपटींनीं बरें ! लेखकाने सर्वच बाततींत उत्कृष्ट संयम पाळल्यामुळें येथें :' शाप 'मधील ' असनीचा उन्माद नाहीं, किंवा बेशुद्ध पडलेल्या तरुणीच्या ' गोंडस जंघा चे काव्यमय वबरणनहि नाही. ळेखकानें वापरळेल्या संयमाचा आणि सूचकतेचा ( 5०९४९50071 ) किंवा व्यंजनेचा एक उत्कृष्ट नमुना या कादंबरींत आहे, अवघूतच्या खोलींत चेदन रात्रीं अडीच वाजेपर्यंत राहते. जशबदारोची जाणीव दोघां- नाहि त्या एकांतांत राहिली नाहीं तर त्यांत अस्वामाविक असें काहीं नाहीं. रात्रीं एकांतांत राहिल्यामुळे जें होणें अपरिहार्य होतें तेंच नेमकें झालें. या साऱ्या घटनेचा उलेख देखील न करतां काय घडलें असेल तें वाचकांच्या तर्कावर सोंपवून माडखोलकर मोकळे झाले आह्देत व त्यासाठीं एक उत्कृष्ट सूचना दिली आहे. चंदन घरीं येऊन निजल्यावर म्हातारी येसू तिच्या अंगावरून हात फिरवून सहजच म्हणते, “ किती गरम लागतंय ग अंग तुझे अन्‌ वास तरी किती जोराने चाललाय.' या एका व्यंजनेमुळे जे कलात्मक वैभव निर्माण झालें आहे तें त्या प्रणयी युगलाच्या एकातांतील अतिप्रसंगाचें उन्मादक ( किंवा अगदीं साध्यासुद्धा ) वणनार्ने कधीं तरी निर्माण झाले असतें कां १ या कादंबरींत माडखोलकरांचीं नित्याचीं राजकारणी व इतर व्याख्याने जवळ जवळ नाहींत असें आतांच विधान केलें. दोनतीन व्याख्याने आहेत, पण तीं फार संयत व त्रुटित आहेत हें कबूल केलें पाहिजे. व्यक्तींच्या मानसिक आंदोलनाचे ब विचार-विकारांचें ब्णन हेंच या कादंबरीचे वैशिष्ट्य आहे असं म्हटलें तरी चालेल. शिवाय बहुतेक प्रमुख ब्यक्ति ( अवधूत सोडून ) मूळच्याच निकृष्ट ( उदाहरणार्थ, हिरा व अमिमन्यु या अस्पृश्य समाजांतील व्यक्ति आहेत. ) समाजांतील अथवा परिस्थितीमुळे निकृष्ट बनलेल्या ( येसू आणि रखमा ) असल्यामुळे माड- खोलकरांच्या जवळ जवळ इतर सर्व कादंबऱ्यांतील विलासी ब ऐश्र्यपूर्ण बातावरण किंवा व्यभिचारी व्यक्तींचा कलात्मक धांगडधिंगा या गोष्टींना कंटाळलेल्या मनाला जरा प्रसन्नता येते व मानवी जीजनाचं एक नवीन दाळन माडखोलकरांना उशीरां का दोईना पण दिसलें या विचाराने समा- २०२ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्वरपयेत खान होर्ते, याच्या जोडीला खिस्ती मिदनमधील वातावरण, ब तेथील ब्रह्म चारिणींचें बतस्थ जीवन यांचें वर्णन हाहि या कादंबरींतील एक विशेष दिसून येतो. नायक अवधूत हा गिरणीकामगारांच्या संपाचा पुढारी असला तरी तो आपल्या मित्रासमोर उनीचच व्याख्यान झोडीत जसत नाहीं, अथवा ( कांता ' कादंबरीत आहे त्याप्रमाणें ) स्वतःच्या कार्यक्रमाचे बिवेचन करण्यासाठीं एखाद्याला आठदहा पानांचे लांबलचक पत्रहि लिहीत नाहीं. जीं एकदोन प्रेमपत्रे आहेत तींहि अगदींच त्रोटक आहेत. मजुरांच्या समत अवधूत जीं भाबर्णें करती त्यांच्या साग्रसंगीत रिपोर्टानें कादंबरीची कितीतरी पाने ( डा, केतकरांच्या ' विचक्षणा ' या कादंबरींतील बाळोबानें नेघरहुड हाउसमध्ये दिलेल्या व्याख्यानाच्या रिपोटाप्रमाणें) सहज अड- वितां आलीं असतीं, पण या ठिकाणी असल्या ब्याख्यानांना, रिपोटाना, पत्राना, संबादाना व तात्त्विक चचाना माडखोळकरांनीं खृयच पायबंद घातळेला आहे. अभिमन्यु ( अस्पृश्य ), अबधूत (स्पश्य ), व सिराज ( मुसलमान ) या तिघांमध्ये त्रिराष्ट्वादासंबंधी जी चर्चा होते तेबढीच एक महत्त्वाची चचा या कादंबरींत आहे (पृ. ९०). पण ही चचाहि थोड्याच वेळांत आटोपली आहे व कोणीहि व्यासपीठावर उभा राहिल्या- प्रमाणें आवेशपूर्ण लांबलचक व्याख्यान झोडीत नाहीं हेंहि लक्षांत ठेवण्यासारखे आहे ! त्रिराष्टबाद अभिमन्यूची तक्रार अशी आहे कीं अस्पृर्य वगातील मनुष्य कितीहि शिकला, कितीहि सुघारला, कितीहि पगारदार झाला तरी उच्च जातीचे हिंदु त्याच्याशीं तुसडेपणानेंच वागतात. अस्पृश्यांना हीन लेखणे यांत स्पृश्य हिंदु भूषणच मानतात. अशा प्रकारें हीन समजून बाहेर टाकलेल्या समाजाभोंबतीं हिंदेंच्या वाईटावर असलेल्या लोकांचा जर गराडा पडला तर तो दोष कोणाचा असा त्याचा बिनतोड सवाल आहे. हिंदुसमाज इतका अवाढव्य आहे कीं, त्याच्या एका टोंकाला काय चालले आहे याचा दुसऱ्या टोंकाला पत्ता नसतो. यामुळें मुसलमान व खिस्ती या दोन्ही चंदनवाडी २०३ धमार्चे अस्पृश्य समाजावर केवढें आक्रमण झालें आहे याची उच्च जाती- तल्या लोकांना कल्पनाहि नाहीं असें अभिमन्यूरचें म्हणणें आहे. मुसल- मानांचा ' आडदांड ! घर्मप्रसार व खिस्ती मिशनऱ्यांचा ' सूक्ष्म, सौम्य व सर्वव्यापी ? धर्मप्रसार यांतील विरोध अभिमन्यूने फार छान स्पष्ट केला आहे. “ शाळा, कालेजें, रुग्णालये, अनाथाश्रम, कंगालखाने वगेरें नाना- विध संस्थातून हे खिस्ती मिशनरी ज्या सात्त्विक पद्धतीनें आपल्या घर्माचा प्रहार अप्रत्यक्ष रीतीनें सारखा करीत आहेत, त्याची जाणीव आप- ल्याला तीव्रतेने होत नाहीं व म्हणून त्याला प्रतिकार करण्याची कल्पनाहि आपल्या मनांत येत नाहीं, त्यांचा आश्रय, त्यांची औषधं, त्यांच्या शिष्यवच्या, त्यांचीं पुस्तळ, त्यांचं सौजन्य या सगळ्यांतन त्यांचा घम भरलेला असतो न्‌ तो सारखा कळत न कळत आपल्यावर भ्राक्रमण करतो.” (पृ. ९१) खिस्ती धरमेप्रसाराचें अभिमन्यूनें केलेलें हें विळेषण अत्यंत मार्मिक आहे, यानंतर अभिमन्यूने एक तापदायक कल्पना माडली आहे. हदिंदुंपेक्षां अस्पृश्य अगदींच निराळे आहेत असें त्याचे म्हणणें आहे. हिंदु व अत्यृश्य याच्यामध्ये काहीहि समान नाहीं, दोघांचे हितसंत्रंध भिन्न आहेत दोघांचे समाज भिन्न आहेत, धमंग्रंथ निराळे आहेत, देवळें वेगळी आहेत, फार काय, मेल्यानंतर शेवटची गति घेण्याचें स्मशानसुद्धां एक नाहीं इत्यादि मुद्द आपल्या समर्थनार्थ माडून अभिमन्यु विचारता, “ हिंदुत्वाचा असा कोणता हक्क आम्हाला मिळाला आहे कीं, ज्याच्या अमिलाषानं आम्ही स्वत:ला हिंदू म्हणवून घ्यावं १” अभिमन्यूचे हे विचार बार्‍चून, महंमद अल्ली जिना यानीं मुसलमान हे प्रत्येक बाबतींत हिंदूपेक्षां अगदीं भिन्न कसे आहेत हें दाखविण्यासाठी जे विवेचन कांदीं दिवसांपूर्वी केलें होतें त्याची आठवण झाल्यावाचून राहणार नाहीं. हिंदूंनी हजारों वर्षे अस्पृश्यांना हीनपर्णे वागविले असल्यामळे त्यांचा ब अस्पृश्यांचा कोणताच लागाबांधा नाहीं आणि म्हणून अस्पृर्वाचे ' स्वतंत्र राष्ट्र! आहे. अता अभिमन्यूचा आग्रह आहे, “...... हिंदु आणि मुसलमान हे जितके एकमेकांपासून विभक्त असतात, तितकेच आम्ही हिंदंपासून विभक्त काहोंत, आमचेहि आचारविचार विमित्न आहेत. म्हणून मुसलमानांचं २०४ मुक्‍्तात्म्यापासून प्रमदरपयंत जसं हिंदुस्थानांत हिंटूंहून अगदीं वेगळे अस स्वतंत्र राष्ट्र आहे, तसंच आमचहि हिंदूंहून वेगळं असं स्वतंत्र राष्ट्र आहे, ” (प. ९४ ) अस्पृश्यांना आज स्वतःचा घम नाहीं, स्वतःची संस्कृति नाहीं, त्यांचा स्वतःचा जो धर्म असेल अथबा जी संस्कृति असेल ती सारी हिंदूनी गाडून टाकली असून अवाढव्य हिंदु समाजाच्या पोटांत अस्पशय समाज मृतप्राय स्थितींत आज सडत पडळेला आहे अशी अभिमन्यूची तक्रार आहे. त्याचा स्वाभिमान आणखी जागत होतो बव तो आवेशानें म्हणतो ५६: माझं समाधान आमचा समाज हा मद्दाराष्ट्राचा नुसता बलाट्य घटक होऊन भागणार नाहीं, ही महाराष्ट भूमि मूळची आमची आहे. महाराष्ट्रांत सरास रूढ असलेली नागपूजा आणि नांगनामं हीं आम्हां नागवंशी भूमि जनाकडून घेतलीं आहेत मागाहून या भूमीचे आक्रमण करणाऱ्या आयानीं. ,..हा महादेव आर्यांचा, ब्राह्मणांचा देव नव्हे. द्या आमचा, आहक्मा आदिवासी भारतीयांचा देव आहे. ..हिंदूंनीं आमचं हें भव्य देवत झम: च्यापासून हिरावून घेतलं आणि आमच्या जन्मभूर्मीत आम्हाला गुलाम बनवून टाकल--” (प. ११७ ), ही कादंबरी १९४३ च्या जूनमध्ये प्रसिद्ध झाली, त्यानंतर गेल्या पावणेचार वषाच्या काळांत ज्या घटना घडल्या व आजहि आपल्या डोळ्यांसमोर घडत आहेत त्या नीट लक्षांत घेतल्या तर अस्वृश्याचें स्वतंत्र राष्ट्र आहे या अभिमन्यूच्या सिद्धांतांतील मर्म ताबडतोब कळून येईल, ६ हिंदू हे याठिकाणी मुसलमानांइतकेच उपरे आणि परके आहेत ' अद्य सारखं विधान एका अस्पष्ट सभासदाने नुकतेंच कन्स्टिटयअंट असेंब्ठींत केलें होतें हे जाचकास आठवत असेळच साहित्य आणि टीका प्रस्तुत कादंबरींत एकदोन ठिकाणीं साहित्याचे व टीकेचें कार्य याविषयीं थोडीशी चचा आलेली आहे. टीकाकाराच्या दृष्टीनें तिचे महत्तव असल्या- मुळें येर्थे तिचा उललेख करीत आहे. साहित्यिक टीकेच्या बाबतींत भारी हळवे असतात; स्वयंपाक बिघडला असं कोणी म्हटलें तर, ' तुम्हीच स्वयंपाक करा ' असे स्वयंपाक करणारानें म्हणाबें त्याप्रमाणें टीकाकारानें चंदनवाडी २०५ एखाद्याच्या साहित्यावर टीका केळी तर लगेच तो साहित्यिक म्हणतो, “मग तुम्ही लिहून दाखवा कीं, आणि यामुळेंच, साहित्यिक लोक टीकेच्या बाबतींत हळवे असतात अशी अवघूत तक्रार करीत आहे. अभिमन्यूची घहीण आणि चंदनची मेत्रीण हिरा अवधूतच्या या तक्रारीला उत्तर देते व साहित्यिकांची बाजू मांडते. “ त्याचं कारण आहे. साहित्यिकांनी कसंहि लिहिलं, तरी तुमची तोंड उघडतात तीं त्याना नांबं ठेवण्यासाठीच उघ- तात. ” ( प. १९६ ) टीकाकारांची भूमिका केवळ दोषदरशनाचीच असते, गुणग्रहणाचें सामथ्य त्यांच्यांत नसते, साहित्यिक जें काहीं करील त्याच्या- चरोबर उलट बोलणें हेंच काम टीकाकार करीत असतात असें हिराचें म्हणणें आहे. साहित्याचे काये मार्गे * शाप? या कादंबरींत कळेचं स्वरूप व कलावंताची भूमिका याची चर्चा येऊन गेळी होती हें वाचकास आठवत असेलच. कलेच्या स्वरूपाविषयी व कार्याविषयी निशिकातानें सागितलेलें तत्त्वज्ञान पाहिल्या- नंतर आता आपण अबघूतनें साहित्याच्या कार्याचे जें विवेचन केलें आहे तें पाहूं, यापुढें नुसती कळात्मकता, अथबा अवलोकनचातुर्य अतून भाग- णार नाहीं; क्रातीच्या कायाला चालना देणें ब समाजाच्यापुढें ध्येये ब आदश ठेवणें हीं कामें यापुर्टे साहियाला करावीं लागणें अपरिहार्य आहे असें अबधतरचें मत आहे. तो म्हगतो, “ स[हित्यिक जोंवर निव्वळ भूत- दया आणि सुधाणा यांवरच भर देत राहतील, तोंबर समाजांत क्रांतीला अवइग्र असलेली दैष्या उत्पन्न करण्याचं प्रभावी कार्य त्याच्या हातून होणं अशक्य आहे......साहित्यिक हा नुसता अखत्राररवीस असून भागणार नाहीं; नुसता प्रेक्षक, नुसता कथक असून चालणार नाहीं. मी त्याच्याकडे क्रांतीचा अग्रदूत, मविष्याचा द्रष्टा म्हणून पहातो. ” याविषयीं अधिक बिवेचन पुढें करावयाचें असल्यामुळें अवघूतनें साहित्याच्या कार्याविषयी केलेलें हें विवेचन मला संपूर्णपणे मान्य आहे इतकेच याठिकाणी नमूद करून ठेवतो. अ प्रमडूरा ६: चंदनवाडी ? प्रसिद्ध झाल्यानतर अवघ्या पांचच महिन्यांनी १९४३ च्या आक्टोबरमर्ध्ये ' प्रमद्दरा ' ही कादंजरी प्रसिद्ध झाली, एव्हांना ९ ओगस्ट ४२ च्या प्रसिद्ध चळबळीचें एक पर्व केव्हांच संपून गेले होतें, व हिंदी राजकारणांत एक प्रकारची 'विचित्र निश्चवळता उत्पन्न झाली होती. अशा काळांतील ही कादंघरो तत्कालीन राजकीय परिस्थितीवर आधारलेली आहे. ' चंदनवाडी ? लिहींत असतांच आंगस्ट-चळवळीची पहिली विल- क्षण लाट माडखोलकरांनीं डोळ्यांनी पाहिली होती. त्या लाटेचे तुषार कोणत्याहि प्रकारे त्यांच्या स्वत:च्या अंगावर उडण्याचा संभव नसला तरी त्या लाटेचा आवेश त्यांना दिसला होता. ' चंदनवाडी मध्यें या घटनांचा उल्लेख नाहीं हें खरें आहे. पण, चळवळ सुरू होण्यावूर्वी जवळजवळ दीड महिना अगोदर त्या कादंबरी चें लेखन माडखोलकरांनी सुरू केलें होतें हे कारण त्यांच्या बतीनें सांगतां येईल, पण १९४३ च्या आक्टोबरमध्यें लिहि- लेल्या कादंबरींत या घटनांचे वर्णन येणें अपरिहार्य आहे असं मानलें तर माडखोलकरांनी आपली ती अपेक्षा एका बाबतींत पूण केली आहे असें म्हणावे लागेल. युद्धकाळांत लिहिलेल्या ' नवे संसार ? या कादंबरींत युद्धामुळे झाळेला मनाचा क्षोभ व्यक्त करणें माडखोलकरांना अपरिहार्य वाटलें; मग १९४२ सालीं प्रत्यक्ष डोळ्यांसमार घडलेल्या अभूतपूर्व घटनांमुळे त्यांच्या हृदयाचा थोडा तरी क्षोम, झाला असण्यांचा संभव आहे आणि तो क्षोभ कादंबरीत त्यांनीं व्यक्त करावा हेंहि स्वाभा- विकच आहे ! १९४२ च्या ९ ऑगस्टनंतर झालेल्या धामघुभीची ही कहाणी आहे. गोळीबार, लाठीमार, जाळपोळ इत्यादि भयानक गोष्टींची अक्षरराः धुम- श्वक्री चाळू असतां प्रमद्वरा, तिची मेत्रीण माळती, मंगळा आणि स्वामीजी यांनीं त्या चळवळींत केलेल्या गोष्टींचं या कादंबरीत वर्णन आलें आदे. भग्रमड्टरा २०%. प्रमद्रेचा पति प्रमोद हा वकील आहे. बास्तविक कोणः्याहि चळ- वळींत कसली हि प्रत्यक्ष कृति करण्याचें सामथ्य त्याच्या ठायीं मुळींच नसले तरी त्याचा कम्युनिस्टांकडे विशेषर ओढा असल्यामुळें एकाच घरांत राज- कारणाचे दोन पंथ निर्माण झाळे आहेत. बायको ऑगस्ट चळवळींत प्रत्यक्ष भाग घेणारी आणि नवरा कम्युनिस्टांचा “ तात्विक ? चेला असा हा समरप्रसंग आहे ! प्रमद्दरा ही कट्टी कॉंग्रेस कार्यकत्नरी असून गुपत चळवळींत तिचा बराचसा भाग आहे. प्रमोद कम्युनिस्ट विचारसरणीचा असल्यामुळें त्याच्याकडे अनेक भाईमंडळी ( माक्‍संच्या तत्त्वज्ञानाची चर्चा करण्यासाठीं ) जमत असत. चर्चा करतां करतां या भाईंनीं आपल्या कुवतीप्रमाणें ब वकूबाप्रमा्णे हेरगिरी करण्याची कामगिरीहवि जोरांत चालू ठेवली असून या हेरगिरीचा प्रमदरेच्या ब तिच्या सहकाऱ्यांच्या मार्गात मोठाच अडथळा निर्माण झालेला आहे, स्वामीजी प्रमद्रेच्या घरीं लपून छपून आले असतां असल्याच हेर- गिरीमुळें पोलिसांना त्याचा सुगावा लागतो. रात्रीं पोलिस स्वामीजींना घरण्यासाठीं प्रमद्दरेच्या घरीं आळे असता मागच्या दाराने भर पावसांत तुडुंब भरळेला नाला ओलाडून मालतीबाईसहृ स्वामीजी पसार होतात. पोलिसाच्या तावडी तून अश्या प्रकारें सुटल्यावर मालतीबाई तडक आपल्या घरीं जातात, परंतु अंब्राझरीच्या ओसाड बंगल्यांत मंगलाबेन नावाची कार्यकत्री एकटीच होतीं, तिच्यावरील सकट टाळण्यासाठी पुढच्या अडच- णींचा डोगर दिसत असतांहि स्वामीजी धीरानें व कतंव्याच्या बाणीवेने तिकडे जातात, पोलिस माग काढीत तिकडेहि जातात. त्याना चुकविण्या- साठीं मागच्या झाडीतून पसार होत असतांच पोलिसाची गोळी लागून स्वामीजी घायाळ होतात व अखेर कामी येतात. मंगलाबेनलाहि पोलिस पकडतात. आपल्या घरांत स्वामीजींना राहता आलें नाहीं आणि यामुळेच त्यांच्या! जिवाला धोका उत्पन्न होणार यांची जाणीव होताच प्रमद्वर दुःखातिरेकानें हाय खातं. नबऱ्याकडे येणाऱ्या कग्युनिस्ट हेराचंच हें काम आहे तिठा! कळून चुकते. २०८ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्वरपयंत स्वप्ररजन येथपर्यंत कादंबरीचा कथाभाग सत्यसृष्टींतच घडत आहे याविषयीं कसलीच शांका नाहीं. पण, यापुढें मात्र सारें स्वभरंनन आहे. स्वामीजी प्रमदरेकडून अपरात्री मागच्या दाराने पळून गेल्यावर पहाटे तीनच्या सुमारास त्यांना पोलिसांची गोळी लागते व ते मरतात, बरोबर याच क्षणाला अधवट गुंगींत असलेल्या प्रमद्दरेला स्वामीजींनी रस्त्याबरून मार- लेली हाक स्पष्टपणें ऐकं येते. ती ताबडतोब उठते, दार उघडते व त्यांना आंत घेते. त्याचे कपडे रक्ताने चिंब झाळे आहेत असें प्रमद्दरेला दिसून येतें. ती त्यांना बसाबयास सांगते व चहा करून देते. ते चळवळीच्या स्वरूपाविषयी ब यशापयशाबिषर्यी तिच्याशी भरपूर बोलतात व बोलणे णऐेन रंगांत आलें असतांनाच एकदम अहृश्य होतात. प्रमद्वरा घाबरते ब मोठ्याने ओरडते. तिचा नवरा जागा होतो. स्वामीजी नुततेच येऊन गेल्याचे ती त्याला सांगते. विचारांच्या अतिरेकामुळे तिचें डोकें भ्रमल्या- सारखं झाले आहे असें त्याला वाटते. पतीचा हृदयपालट दुसऱ्या दिवशीं रात्रीं तीन वालतां ( म्हणजे स्वामीजींच्या मृत्यूनंतर बरोबर चोवीस तासांनीं ) काल रात्री याचवेळी प्रमद्वररा झोपेत ओरडली होती याची प्रमोदला आठवण झाली व तो तिच्याजवळ गेला, तिला फार तहान लागलेली होती. सातआठ चमचे पाणी प्याल्यावर ' तुम्ही एक गोष्ट कराल माझ्यासाठी !' असें ती प्रमोदला विचारते. तो तिच्यासाठी यावेळीं काय वाटेल तें करावयाला तयार आहे. ती म्हणते, “ मला एकच गोष्ट हवी आहे तुमच्यापासन, तुमच न्‌ माझं आयुष्य भिन्न होतं. त्यामुळें काल स्वामीजींना आपल्या घरांतून निघून जाव लागल; न्‌ त्यांचा अंत झाला तशा रीतीनं, मी माझे आयुष्य त्यांच्या कार्याला बाह्यलंय, तुम्हीहि आपलं बहाव अशी इच्छा आहे माझी. ” तो तिला एकदम उत्तर देत नाहीं, थोडासा कचरतो. कारण, कार्याला वाहून घेण्यासाठी लागणारे मनाचे सामर्थ्यं आपल्या ठायी अगदींच नाहीं प्रमहरा ५०९ अर्से त्याला वाटतें. पण ती आपला आग्रह सोडीत नाही. त्याच्याहि मना- बर परिणाम होतो ब अखेर तो म्हणतो, ““ माझे आयुष्य मी तुला, तुझ्या कार्याला दिल प्रमा, आजपासन--” संपली प्रमद्दरेची कहाणी ! बीरमृत्यूची दाहक स्मृति ९ ऑगस्टनंतर अचानक भडकलेल्या वणव्याचें वर्णन माडखोलकरांनी नेहमींप्रमाणेंच आकर्षक रीतीनें केलें आहे. चळवळींत भाग घेऊन वाटेल त्तो त्याग, वाटेळ ते दिव्य करावयास तयार झालेल्या प्रमदरेच्या मनाचा कठोर निश्चय झाळेला आहे. लोकक्षोमाचा वणवा इतका भडकविण्यास राज्यकर्तच जबाबदार आहेत; आणि निरपराध लोकांचें रक्त सांडल्यापुळें त्याचे मीषण परिणाम राज्यकत्यांना भोगावे लागल्याशिवाय राहूणार नाहींत. लोकांचें हे रक्त वाया जाणार नाहीं, बदला घेतल्याशिवाय कधींहि राहणार नाहीं, इत्यादि जळजळीत विचार ती स्थष्टपर्ण बोलून दाखवीत आहे, सुळ झाळेली चळवळ यशस्वी झाली नाहीं तरी पुढच्या अधिक भीषण आणि परिणामकारक चळवळीला त्यायोगे उत्तेजन मिळेल, ज्यांनी बलिदान केलें असेल त्याचं तें बलिदान कधींहि वाया जाणार नाहीं अशी तिची खात्री आहे. “ प्रत्येक घरातून जेव्हां एकएक बळी या लढचांत पडेल, तेव्हांच त्या वीरमत्यची दाहक स्मति पारतत्र्याविषयींची चीड आपल्या हृदयांत सदेव घगघगत ठेवील. आणि, हा लढा जरी कदाचित आपल्या कमनदिषानं फसला, तरी पुढल्या अधिक भीषण लढ्याना लागणारं इंधन त्या स्मतींवून भावी पिढयांना मिळेल,” ज्या पद्धतीने ही चळवळ सुरू झाली ती पद्धत गांधीजींनी अगोदर ठरवून दिली होती काय, किंवा त्यांना ती पसंत पडण्यासारखी तरी आहे काय असे प्रश्न प्रमोद तिला विचारीत आहे. यावर तिचें म्हणणें असें कीं, सर्व व्यवहार बंद पाडून राज्ययंत्राळा खीळ घालण्याची गांधीजींची कल्पना आणि सरकारी रोषाला कोंग्रेस बळी पडल्यावर प्रत्येकाने स्वतःची मनो- देवता सांगेल त्याप्रमाणें वागण्याची त्यानीं लोकांना दिळेली मुभा बा गोष्टींचा शक्‍य तोच अन्बय लावून लोक या चळवळींत पडळे आहित, र्ड २१० मुक्तात्म्यापासून प्रमडरेपयंत आणि उद्या कदाचित आपल्याला ही चळवळ मान्यच नव्हती असें त्यांनीं जाहीर केलें तर लोक फशी पडणार नाहींत का असा तो पुन्हा प्रश्न विचारतो, गांधीजीं नीं खरोखरच असें लाहीर केलें तरी प्रमद्वरा त्यांना दोष देण्यास तयार नाहीं. परिस्थिति विलक्षण बिघडली असल्यामुळें, कोणीहि नेता न उरल्यामळें, लोकांनीं आपल्या बुद्धीप्रमाणें वतन केलें तर त्यांत कांहींहि बिघडलें नाहीं असें ती आग्रहाने म्हणते. “ जगांत आपद्धम म्हणूनहि कांही असतोच ना ! आमचे सगळे पुढारी एकदम उचलून तुरुंगांत टाकल्यावर जें निनायक (१ ) निर्माण झालें, त्यांतून आमच्या बुद्धीप्रमाणे प्रतिकाराचा मार्ग काढला आहे आम्ही हा. ” लोकांनीं स्वतः- च्या बुद्धीला योग्य वाटेल तें केल्यामुळें गांधीजींनी चळवळ अमान्य केली तरी तिचे सारे परिणाम लोक मुकाट्याने भोगतील असें प्रमद्दरेचें म्हणर्णे आहे, प्रमद्वरेच्या कोमलतेंतच एक प्रकारची ' काव्यमय क्ररता ' आहे, तिच्या अचलतेंतच एक प्रकारचें “'मोहक बल' भरलेले आहे. कच्च्या दिलाच्या नवऱ्याला ती सडेतोडपणें म्हणते, “ पुरुष मेणचट आणि शोळपट झाले असतां त्यांचे पौरुष चेतविण्यासाठीं स्त्रीला क्रूर बनल्यारिवाय गत्यंतर उरत नाहीं, ” वी प्रमद्वरेला गांधीजींविषयीं वाटणाऱ्या अमयाद भक्तीमुळे व कॉंग्रेसच्या अत्याचारी चळवळींत ती महत्त्वाचा भाग घेत असल्यामुळें तिचे नव- ऱ्याश्ीं नेहमीं खटके उडतात, एकाच घरांत दोन राजकीय पंथ असण्याचा हा अपरिहार्य परिणाम आहे. ऑगस्टच्या चळवळीचा पहिला भर ओस- रल्यावर सगळीकडे एकप्रकारची निश्चळ अवस्था निर्माण झाली. या गोष्टींचा फायदा घेऊन प्रमोद प्रमद्रेची हेटाळणी करण्याची एकहि संधि वाया जाऊं देत नाहीं, नवऱ्याच्या या क्षुद्र ब तिरस्करणीय मनोवत्तीचा [ग येऊन प्रमद्दरा एकदा चिडून म्हणते, “ तुमची फत्ते झाळी खरीच. या देशांत गेलीं हजार वर्षे तुमच्यासारख्या पराभूत मनोवत्तीच्या लोकांची फत्ते होत असल्यामुळेच त्याचे डोकं पारतंत्र्याच्या ग्तेतन वर निघणे अशक्य झालें आहे. ? प्रमहरा २११ ध्ययवादी नायिका ब ध्येयहीन नवरा या कादंबरीची नाविका अत्यंत करारी व ध्येयवादी आहे; आणि ती आपल्या निष्क्रिय, ध्येयशून्य ब उगाच गप्पा मारणाऱ्या नवऱ्याला थ्येयवादी व कार्यप्रवण बनविते. ' कांता ' कादंबरीत जी परिस्थिति आहे तिच्या बरोबर उलट परिस्थिति आहे ही, असामान्य कर्तबगार व ध्येयवादी पुरुषाच्या संसारांत स्त्री सुशिक्षित असली तरी तिची कशी कुचजणा होते. ब तिच्या मनाचा कसा कोंडमारा होतो याचें चित्र ' कांता ! कादंबरीत पहावयास मिळेळ, कांतेची जी अवस्था तीच माडखोलकरांच्या इतर नाविकाचीहि थोडीफार आहे, यामळें या सर्व नायिकांपेक्षां निष्क्रिय व थ्येयशून्य नवऱ्याला स्वतःच्या कार्याकडे खेचून घेणारी प्रमद्दरा अगदी, निराळी वाटते. स्वामीजींची प्रवचन कतव्यतत्परता, धाडस, प्रखर ध्येयवाद व करारीपणा या गुणांचे स्वार्मीजींत उत्कृष्ट मिश्रण झाल आहे, स्वभावलेखनाच्या दृष्टीनें ही व्यक्ति- रेखा चांगली आहे. पण माडखोलकरांना स्वामीजींचे राजकीय विचार व ज्या चळवळींत ते हिरीरीने पडले होते त्या चळवळीच्या अपयशाची त्यांनीं.केळेली मीमासा या गोष्टी त्यांच्या साहमापेक्षां ब ध्येयवादापेक्षां खास अधिक महत्त्वाच्या बाडत असल्या पाहिजेत, कारण, गांधीजींच्या राज- कारणाची, तत्त्वज्ञानाची व त्यांच्या चळवळीची हेटाळणी करण्याची माड- स्वोलकरांना जी विचित्र आवड आहे ती या कादंबरीत त्यांनीं गांधीजींच्या चळवळींत अंग मोडून काम करणाऱ्या त्यांच्या एका अनुयायाच्याच मदतीनें पूर्ण करून घेतली आहे. माक्‍संवादाच्या अपुरेपणाविषयीं स्वामौजीचें काय म्हणणें आहे तें प्रथम पाहूं. मा्क्संवादाची मौलिक उपयुक्तता त्यांना पटलेली आहे. आणि याच कारणामुळे माक्‍सेवादातील सर्वांगीण समतेची राष्ट्रीयत्वाच्या जन्या कल्पनांना जोड देऊन त्यायोगे आपल्या जीवनांतील सर्व प्रकारचें पारतंत्र्य आणि सर्वे प्रकारची विषमता यांच्यावर शक्र धरणाऱ्या राष्ट्रीम २१२९ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्वरपयंत क्रांतिवादाचें सर्वथेब योग्य असें तत्त्वश्ञान त्यांना प्रसृत करावयाचें आहे. पण, माक्‍संवादांतील “ भोतिक ' समतेपेक्षां स्वामीजींना आपल्या उप- निषदांतील “* आध्यात्मिक समतावाद ' सगळ्याच दृष्टींनी अत्यंत उच ब यूण वाटतो, माक्‍्संबादातील उणीव दाखवून झाल्यावर स्वामीजी ४२ च्या चळ- बळीच्या अपयशाची मीमांसा करीत आहेत. युद्ध सुरू झाल्यापासून गांधीजींचे धोरण सर्वच बाबतींत धरसोडीचे आहे अशी त्यांची तक्रार आहे, “ धड सहकार नाहीं किंवा धड असहकार नाहीं, घड युद्धकायाला व्यवहारबुद्धीनं पाठिंबा नाहीं, किंवा धड अहिंसेच्या तत्त्वासाठी खणखणीत युद्धविरोध नाहीं, ” गांधीजींच्या मनाची अशी डळमळीत आणि अनिश्चित अवस्था होती. आणि यामुळें त्यांनीं सामुदायिक चळवळीची उठावणी करण्याचें ठरबतांच आतां आपल्याला काय करतां येईल तें करावें या भावनेनें स्वामीजी त्या चळवळींत पडले होते. परंतु सदरहू चळवळ यशस्वी होईल असें मात्र स्वामीजींना मुळींच वाटत नाहीं. ' या चळवळीच्या मार्गे कोणत्याहि प्रकारची योजना नाहीं किंवा संघटनाहि नाहीं' हे चळवळीच्या अपयशाचे कारण स्वामीजी देतात. फार मोठ्या प्रमाणावर सामुदायिक चळबळ सुरू करण्यापूर्वी अनुयायांना त्याविषयी निश्चित सूचना द्याव्या लागतात, कार्यक्रम ठरवावा लागतो. या चळवळीच्या बाबतींत गांधीजींनी असें कांहींच केलं नाहीं आणि आपल्या ' नेहमींच्या साक्षात्कारी पद्धतीने तिला चालना दिली अशी स्वामीजींची तक्रार आहे, “ देवावर भार टाकून गेले सहा सात महिने ते नुसता ' हिंदुस्थान सोडून जा? हा महामंत्र जपत राहिले, च्या मंत्राची प्रक्रिया, त्याच पुरश्चरण कांही शेवटपर्यंत त्यानीं कुणाला सागितले नाहीं, किंवा आपल्या स्वतःच्याहि मनाशीं कांहीं ठरबलं नाही. ” सात्पर्य, गांधीजींनो ही चळवळ अगदीं आंघळेपणानें सुरू केली असल्या- मुळें ती यशस्वी होणें शाक्य नाहीं असें स्वामीजींना वाटतें. आयलुंडमर्थ्ये जी सिनफेन चळवळ झाली होती त्या पद्धतीची चळवळ हिंदुस्थानांत सुरू करावी अशी स्वामीजींची कल्पना होती, पण त्या चळ- बळीला हिंसेचा वास येण्यासारला असल्यामुळें गांधीजींना ती मानबणें प्रमडठरा 6-4 दाक्‍य नाहीं असें त्याता वाटलें, सिनफेन चळवळीच्या मार्गे जसा ' पद्धत- शीर कार्यक्रम ' आणि * पोलादी स्वयंसेवकदल * होतें तसें गांधीजींच्या चळवळीच्या मागें कांहींहि नसल्यामुळें सेनानायक पडल्यावर शिस्तीच्या ब मार्गदशनाच्या अभावीं मोठमोठ्या फोजा घाबरून रणागणांतून पळत जाव्यात त्या सारखाच प्रकार गांधीजींच्या चळवळीचा झाला आहे असें स्वामीजी म्हणत आदेत, शिस्त व संघटना यांच्या अभावीं जें पारतंत्र्य आपल्या कपाळीं आलें आहे त्यापारून कोणताहि घडा आपण घेतला नाहीं हेंच चळवळीच्या ' अशास्ररीय प्रवतनानें ) सिद्ध झालें आहे असें विवेचन करून स्वामीजी म्हणतात, “ गेलं संघ वर्षे बापू लोकक्षोम सारखा चेतवीत होते, पण हा 'चेतविलेला लोकक्षोम कशा रीतीनें कामीं लावावयाचा हे त्यांनीं स्वतः शोवटल्या क्षणापर्यंत निश्चित केलं नाही त्यामळे आतां हदी प्रभावी चळवळ, रानांतल्या वणव्याप्रमाणे, यदच्छेन घडेल तें विध्वंसक काय करीत अखेर आतल्या आंत धुमसत दबून जाणार आहे. गांधीजींच्या कार्यक्रमांतील अनेक उणीबा अगोदरच स्वामीजींच्या लक्षांत कां आल्या नाहींत अशी कोणाला शका आल्यास स्वामीजींनी त्या शोकेचें निरसनहि केलें आहे तें लक्षांत ध्यावे, ( स्वामी गोळी लागून मेल्यावर प्रमद्वरेच्या घरीं येतात व तेथें वरील राजकीय व्याख्यान प्रमद्दरेला ऐकवितात. हे स्वप्नरंजन आहे हें वाचकांनीं विसरू नये, ) स्वामीजींचे म्हणणें असें कीं, गेलीं पंचवीस वर्षे गांधीजींच्या निकट सांनि- थ्याचे असे कांहीं विलक्षण संस्कार त्याच्या शरीराबर, मनावर व बुद्धीवर झाले होते कीं, पार्थिव देह नष्ट होऊन त्यांचा आत्मा जेव्हां त्या संस्कारां- तून मुक्त झाला तेव्हां एकदम दिव्य दृष्टि प्रास्त झाल्याप्रमाणे त्यांना गांधीजींचे सारे दोष अगदीं लरू्ख दिस लागले, (गांधीजींच्या अत्यंत निकट सांनिध्यांत असलेल्या लोकांना त्यांचे दोष केवळ मृत्यूनंतरच कळतील असें तर माडखोलकरांना स्वामीजींच्या तोंडून सुचवावयाचे नाहीं ना!) : पार्थिब देहाची खोळ पडून नाऊन? स्वामींचा आत्मा गांधीजींच्या विविध संस्कारांतून जेव्हां मोकळा होतो तेव्हां त्यांना गांधीजींच्या तत्त्व- ज्ञानाची आणि कार्यपद्धतीची अश्वाक्रीयता आणि अपूर्णता अगदीं स्पष्ट २१४ मुक्‍तात्म्यापासून प्रमद्दरेपयत दिस लागते, आणि आपलें भाषण ते पुढीढप्रमाणें संपवितात. “ म्हणून म्हणतो कीं त्यांनीं आपल्श अहंनिष्ठ साक्षात्कारी पद्धतीनं सुरू केलेली ही अशास्त्रीय चळवळ यशस्वी होण्याची यत्किचितहि शक्यता नाहीं,” भाषण आटोप्ल्याबरोबर स्वामीजी एकदम अदृश्य होतात व प्रमद्दरा किंचाळते. वाचकाच्या लक्षांत आलेच असेल कीं, निधनोत्तर ' [305 ॥0ए(61॥ री, स्वामीजींनी केळेल्या या भाषणांतील “अटनिष्ठ साक्षात्कारी' पद्धत व 'अशा- स्तरीय चळवळ? हे शब्द अगदीं थोड्या फरकाने ' मुखवटे? या कादंबरीतील प्रियदर्शानानेहि वापरले आहेत, (*मुखवटे' पृ, १९० ब ३६० पहावी. ) गांधीजींची अइंनिष्ठाः व अहंकार याविषयीं त्या कादंबरींतील उत्तमरावांनोंहि वक्तृत्वपू्ण विवेचन केलेलें वाचकांस आठवत असेलच. गांधीजींच्या राज- कारणावरील ही टीका माडखोळकरांच्या कादबऱ्यांत इतकी ठराविक झाली आहे कीं, केवळ स्वतःच्या मनांतील मळमळ काढून टाकण्यापाठींच माडखोलकरांनी निरनिराळ्या कादभऱ्यांतील पात्रांचे मुखवटे घारण केले आहेत याविषयीं मला तरी कांदींच शका बाटत नाहीं, बिनायकं प्रकुबाण: ...... १९४२ च्या अभूतपूर्व लोकक्षोमाचा .मसाला मिळाला असून अवघ्या शंभर प्रष्ठांच्या या चोपड्यांत माडखोलकरांची प्रतिभा आटून गेली आहे. याचें कारण काय असावें! त्या चळबळीविषयीं, तिच्यांतील घटनांबिषयीं व तिच्यांत कायावाचामनेंकरून भाग घेणाऱ्या व्यक्‍तींविषयीं कसलीहि सहानुभूति, कसलाहि जिव्हाळा त्यांना बाटत नाहीं हेंच खरें कारण आहे. जिव्हाळा अतलेल्या एखाद्या कलावंताने त्या प्रचंड चळवळींतून अक्षरशः महाभारत रचले असतें ! पण, चळवळींत किंबा चळवळ करणाऱ्या व्यक्तींत माडखोढकरांचें मन रमत नसून ते गांधीजींच्या राबकारणाची व तत्त्व- ज्ञानाची नीरस चर्चा करण्यांतच रमतें हें उघड आहे. व्यक्तींत ज्यांचे मन रमत नाहीं अश्या कलावतांनीं घटनांचें कितीहि कोशल्यपूर्ण वर्णन केलें तरी त्यांचा तटस्थयणा, अलिप्तपणा मुळींच झाकत नाहीं हे माडखोकरांनीं पुन्हां एकदा स्पष्ट केलें आहे ! १२ साडखोलकरांच्या कादुंबऱ्यांतील स्त्रीजीवन 6“ शाठ ठावटालत, ७३८ एला [जाण 25 12 $00ण१व 6, 85 5000 85 124, ०001'व ? २९/॥० एलयातटा5 एवा (1९१200 १65100?) ह (उत, ३ (3 ०7 52०९0१01०2 12 त 5902 0९002" ॥८1 5110165 (0.02 ग॥८ ण1पणा0'0, 59], 25 ८्टांपष्ट ५०९9.” ॥१॥०((॥८०१५७ &॥॥० माडखोलकरांच्या नायिकांच्या जीवनाचा इतिहास म्हृणजे त्यांची अनू म्हणते त्याप्रमार्णे- ' स्रीजातीच्या मानसिक गुलामगिरीचा ? इतिहास होय. त्यांच्या साऱ्याच नायिका थोड्याफार प्रमाणांत या मानसिक गुलामगिरोला जळी पडलेल्या आहेत. पतीच्या इच्छा, आकांक्षा, विकार यांना स्वेच्छे- विरुद्ध शरण जाणें भाग पडल्यामुळें त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा निघण कोंड- मारा झाळेला पाहणें आपल्या नशिबीं आलें आहे, आणि इतर्के करूनहि त्या बिचाऱ्यांचें मानसिक स्वाथ्य अगदींच क्षणभंगुर ठरे आहे, हा मोठाच देवदुर्विलास होय ! या सर्व नायिकांच्या व त्यांच्या मैत्रिणींच्या जीवनाकडे पाहिलें असतां एक गोष्ट प्रामुख्याने नजरेत भरते. ती ही की, “ शाप? मधील सुहास, ६ नवे संसार? मधील मुक्ता, * चंदनवाडी ? तील येसू ब रखमा आणि <